William Dampier: Nhà tự nhiên học từng bị lịch sử coi là cướp biển

Tháng 6 năm 1702, trên boong chiến hạm HMS Royal Sovereign dài 55 yard đậu ngoài bờ biển Spithead thuộc nước Anh, Hải quân Hoàng gia mở phiên tòa quân sự đối với nhà thám hiểm William Dampier. Vị thuyền trưởng 50 tuổi vừa trở về từ chuyến khảo sát Australia – cuộc thám hiểm khoa học sớm trong lịch sử với mục tiêu chính là thu thập tiêu bản động thực vật thay vì chiến tranh hay thương mại. Tuy nhiên, hải trình kết thúc bằng bạo loạn, xung đột với người bản địa và con tàu bị đắm trên đường về. Hội đồng xử án tước quyền chỉ huy và phạt Dampier ba năm tiền lương vì hành vi dùng gậy đánh trung úy dưới quyền. Dù sở hữu năng lực hàng hải kiệt xuất cùng những ghi chép tự nhiên làm nền tảng cho Charles Darwin sau này, Dampier vẫn bị giới chức đương thời đóng dấu là một kẻ cướp biển không đáng tin cậy. [1]

Phiên tòa trên boong tàu và mầm mống mâu thuẫn

Hội đồng xử án gồm 36 thẩm phán, trong đó có 4 đô đốc, đã xem xét nhiều cáo buộc nghiêm trọng đối với Dampier. Các tố cáo về tội giết người hay thiếu năng lực nhanh chóng bị loại bỏ vì Dampier được thừa nhận là nhà hàng hải xuất sắc, am hiểu sâu sắc về hướng gió và dòng hải lưu. Dù vậy, tòa án xác định ông phạm tội xử sự khắc nghiệt với cấp dưới là Trung úy George Fisher. Mâu thuẫn giữa hai người bùng phát từ sự coi thường của Fisher đối với quá khứ cướp biển của Dampier, dẫn đến tranh cãi căng thẳng khi một thùng bia bị khui trên tàu mà chưa có sự đồng ý của thuyền trưởng. Dampier nổi giận dùng gậy đánh Fisher chảy máu, xích chân và nhốt ông ta trong cabin hai tuần trước khi tống giam tại Brazil. Hành động này khiến Fisher quyết tâm gửi đơn tố cáo về Anh, biến chuyến trở về của Dampier thành một thảm họa pháp lý. [1]

Từ biến cố bão tố đến hành trình tích trữ tri thức

William Dampier mồ côi cha năm 7 tuổi và mồ côi mẹ năm 14 tuổi tại Somerset, rơi vào cảnh nghèo khó trước khi đi biển. Năm 1674, khi 22 tuổi, ông làm nghề đốn gỗ tại khu vực Caribe. Tháng 6 năm 1676, một trận bão tàn phá trại gỗ và cuốn trôi toàn bộ công cụ lao động. Không có tiền mua lại dụng cụ, Dampier buộc phải gia nhập các nhóm cướp biển buccaneer để kiếm sống. Khác với các privateer được nhà nước cấp phép quấy phá tàu đối phương, buccaneer là những kẻ tội phạm bị giới chức ruồng bỏ, thường cướp phá các khu dân cư nghèo ven biển Mỹ Latinh. Dampier vừa tham gia các cuộc tấn công vừa âm thầm quan sát thiên nhiên, cất giữ các ghi chép chi tiết vào các ống tre để bảo vệ khỏi nước biển. Chuyến đi qua Đông Nam Á giúp ông ghi chép về tập tục văn hóa, miêu tả cây cần sa, tập quán xăm mình ở Polynesia và đóng góp nhiều từ mới vào tiếng Anh như avocado, banana, cashew, tortilla hay chopsticks. [1]

Đột phá khí tượng và nền tảng cho lý thuyết tiến hóa

Khi trở về Anh năm 1691, Dampier xuất bản cuốn sách A New Voyage Round the World (1697), tạo nên cơn sốt và góp phần định hình thể loại nhật ký du khảo. Sự nổi tiếng giúp ông được mời diễn thuyết tại Hội Khoa học Hoàng gia London và tiếp xúc với nhiều chính khách. Năm 1699, ông xuất bản luận văn A Discourse of Winds, công trình miêu tả chính xác cơ chế của gió và dòng hải lưu. Kết hợp cùng các nghiên cứu của Isaac Newton và Edmond Halley, công trình của Dampier đã giải mã quy luật vận động của nước và không khí trên toàn cầu. Trong thời gian lưu lại Brazil năm 1699, khi quan sát các đàn chim chân dài tại nhiều địa điểm, Dampier nhận ra sự biến thiên liên tục giữa các nhóm chim mà chưa đủ để phân chia thành loài riêng biệt. Ông đã đề xuất thuật ngữ loài phụ (sub-species) để mô tả hiện tượng này. Đây chính là mầm mống ý tưởng về sự biến thiên trong tự nhiên mà Charles Darwin đã kế thừa khi nghiên cứu tác phẩm Nguồn gốc các loài. [1]

Thảm họa thám hiểm Australia và chuyến đi trắng tay

Năm 1699, Hải quân Hoàng gia Anh giao cho Dampier chỉ huy tàu HMS Roebuck đến Australia nhằm tìm kiếm cơ hội thương mại và thu thập tiêu bản động thực vật. Tuy nhiên, tính cách gàn dở cùng căng thẳng leo thang với Trung úy Fisher đã làm suy yếu tính kỷ luật của thủy thủ đoàn. Khi đến Shark Bay thuộc tây Australia, họ ghi nhận nhiều loài động vật như chó dingo, rắn biển và cá gù, nhưng vùng đất khô hạn khiến thủy thủ đoàn rơi vào khủng hoảng thiếu nước uống. Dampier lên kế hoạch phục kích bắt giữ một người bản địa nhằm ép họ dẫn đường tìm nguồn nước. Cuộc phục kích thất bại khi người bản địa chống trả quyết liệt bằng giáo. Thủy thủ đoàn bị tấn công và Dampier đã bắn thương một người bằng súng ngắn. Cuộc xung đột không giúp họ tìm thấy nước, buộc tàu HMS Roebuck phải rút lui. Trên đường về, con tàu mục nát bị đắm tại đảo Ascension. Dampier cố dùng thịt bò và quần áo ngủ để bít lỗ rò nhưng thất bại, toàn bộ bộ sưu tập tiêu bản bị sóng biển cuốn trôi. [1]

Di sản đa chiều của một nhà thám hiểm bị lãng quên

Bị tòa án quân sự tước quyền chỉ huy, Dampier lại quay lại đường cũ năm 1703 với tư cách thuyền trưởng tàu tư nhân St. George trong chiến tranh với Tây Ban Nha và Pháp. Chuyến đi tiếp tục gặp thất bại do thủy thủ nổi loạn, cáo buộc ông nhận hối lộ và nghiện rượu. Ông qua đời trong nghèo khó và cô độc vào năm 1715. Mặc dù vậy, các ghi chép của ông đã truyền cảm hứng cho nhiều tác phẩm văn học như Gulliver du ký của Jonathan Swift, Bài thơ của người thủy thủ cổ xưa của Coleridge và câu chuyện về nhân vật Robinson Crusoe của Daniel Defoe. Nhà tự nhiên học Charles Darwin đã mang theo các cuốn sách của Dampier trên chuyến tàu Beagle để làm tài liệu tham khảo. Ngày nay, di sản của Dampier vẫn nhận về nhiều đánh giá trái chiều: một bên tôn vinh ông như nhà khoa học tiên phong trong nhiều lĩnh vực, bên còn lại lên án ông vì hành vi bạo lực và những tác động tiêu cực đến cộng đồng bản địa trong làn sóng thám hiểm thời kỳ đầu. [1]