Yue Xiong: Con đường học vấn vượt qua lý lịch gia đình thời Mao

Cha của Yue Xiong là Shenggao Xiong, một học giả lâm nghiệp từng bị đưa vào trại lao động sau khi nói về việc cải thiện hiệu quả công việc. Sáu ngày sau khi Yue chào đời năm 1958, cha ông bị tước nghề và công việc; một lý lịch gia đình bị xem là bất lợi khiến con đường học tập của cậu bé về sau cũng nhiều lần bị chặn lại. [1]

Câu chuyện của Yue Xiong không chỉ là hành trình từ Trung Quốc sang phòng thí nghiệm Mỹ. Nó cho thấy giáo dục có thể mở ra một lối đi mới, nhưng cơ hội tiếp cận giáo dục lại phụ thuộc sâu sắc vào cách nhà nước và cộng đồng nhìn vào gia đình của một người. [1]

Vì sao gia đình bị gắn nhãn chính trị?

Gia đình Shenggao Xiong xuất thân từ những nông dân sở hữu đất ở mức đủ sống, chứ không phải một gia đình giàu có theo nghĩa thông thường. Tuy vậy, trong cải cách ruộng đất sau năm 1949, ranh giới giữa hộ tự túc, hộ khá giả và địa chủ không phải lúc nào cũng rõ ràng. Phần đất còn lại của gia đình, dù đã phải bán bớt để lo tang lễ, vẫn khiến họ bị xem là thành phần chống cách mạng. [1]

Đây là một nghịch lý quan trọng của thời kỳ ấy: chính sách phân phối lại tài sản nhằm xóa bất bình đẳng lại được thực hiện trong một xã hội nơi những nhãn phân loại có thể quyết định số phận. Những tiêu chí về lao động, thu nhập từ việc thuê người, cho thuê đất hay cho vay được đề ra, nhưng việc áp dụng tại địa phương dễ bị ảnh hưởng bởi oán giận và tranh chấp cũ. Với gia đình Xiong, xuất thân ấy trở thành cái bóng kéo dài qua nhiều giai đoạn chính trị. [1]

Một lời phê bình dẫn đến trại lao động

Sau khi phong trào Trăm hoa mở ra một khoảng thời gian ngắn cho việc phát biểu, chính quyền nhanh chóng chuyển sang trấn áp những người bị coi là cánh hữu. Shenggao nghĩ các nhận xét về hiệu quả công việc của mình là vô hại, nhưng học vấn, nghề nghiệp và lý lịch gia đình khiến lời nói ấy trở nên nguy hiểm. Ông bị đưa vào trại lao động cùng nhiều người bị gắn nhãn chống đối chính trị. [1]

Công việc nặng gần như hủy hoại sức khỏe của một người vốn quen với sách vở hơn lao động chân tay. Một cuộc gặp tình cờ với người từng thuê ông đã giúp Shenggao được chuyển tới một nông trường có mức độ khắc nghiệt thấp hơn. Sau khoảng thời gian bị giam giữ kéo dài gần nửa thập kỷ, ông trở về nhưng vẫn không thể quay lại nghề lâm nghiệp cũ. [1]

Những cuốn sách thay thế một nền giáo dục đứt đoạn

Yue sinh ra đúng lúc Đại nhảy vọt bắt đầu, khi đất đai bị tập thể hóa và xã hội bị thúc ép công nghiệp hóa nhanh chóng. Tuổi thơ của ông vì thế gắn với cảnh mẹ một mình nuôi con, phải chuyển tới Gao’an và làm kế toán để gia đình cầm cự. Việc Yue được học ở trường mẫu giáo nhà nước là một cơ hội nhỏ nhưng đáng kể, phần nào nhờ lý lịch của mẹ không bị xem là thù địch. [1]

Khi gia đình chuyển tới Nanhu, cha Yue làm việc tại một nông trường có liên hệ với Jiangxi Agricultural University. Mỗi lần trở về, ông thường mang cho con một cuốn sách. Đó là những sách trẻ em được chính quyền cho phép, không phải tài liệu bí mật, nhưng chúng mở ra cho Yue một thế giới ngoài lớp học. Ông đem sách cho bạn bè mượn, vô tình tạo nên một thư viện nhỏ trong làng; chiếc radio của gia đình cũng trở thành nơi trẻ em xung quanh tụ tập nghe cùng nhau. [1]

Cách mạng Văn hóa đã làm đứt cơ hội học tập ra sao?

Khi Cách mạng Văn hóa lan tới vùng quê, cha Yue một lần nữa bị đưa vào trại lao động và bị đánh đập. Cha mẹ ông phải quỳ trước các buổi đấu tố để tự phê bình, hai em gái được gửi đi nơi khác, còn Yue phải ở nội trú cách nhà một quãng xa. Một cuốn giáo trình tiếng Nga của cha cũng bị biến thành lý do để nghi ngờ ông là gián điệp, dù việc học tiếng Nga trước đó từng có thể được chấp nhận. [1]

Trường học và đại học bị đóng cửa hoặc biến thành nơi lặp lại khẩu hiệu. Những năm tháng ấy khiến Yue không thể hình dung rõ tương lai: ông từng muốn làm bác sĩ phẫu thuật, tướng quân hay phi hành gia, nhưng gia đình không dám nói với con về một nghề nghiệp cụ thể vì chẳng biết lý lịch sẽ còn ảnh hưởng đến đâu. Sau khi tốt nghiệp trung học năm 1974, ông làm nông và đôi khi được gọi về dạy cấp hai; năng lực không đủ để xóa rào cản chính trị. [1]

Ba học kỳ đã thay đổi hướng đi thế nào?

Khi các trường trung học được mở lại trong một giai đoạn tương đối ổn định, Yue lần đầu được học hóa học, vật lý và toán học từ những giáo trình riêng biệt. Chỉ có ba học kỳ học hành đúng nghĩa trước khi sự hỗn loạn quay lại, nhưng quãng thời gian ngắn đó cho ông thấy việc học có thể vận hành như thế nào khi giáo viên được dạy và học sinh được học. [1]

Sau đó, thư viện địa phương vẫn đóng cửa, nhưng một giáo viên cũ đang trông coi nơi này đã giúp Yue lén tiếp cận sách. Ông đọc bất cứ thứ gì có thể lấy được. Đây không phải một kế hoạch nghề nghiệp hoàn chỉnh; đúng hơn, đó là cách duy trì năng lực và hy vọng trong lúc đại học chưa mở cửa. Khi Mao qua đời và các trường bắt đầu có cơ hội hoạt động trở lại, khát khao ấy biến thành hành động: Yue dự kỳ thi tuyển sinh đại học đầu tiên được tổ chức lại sau Cách mạng Văn hóa. [1]

Từ Fudan đến phòng thí nghiệm Mỹ

Điểm thi tốt không lập tức mang lại suất học. Lý lịch cánh hữu của cha vẫn khiến Yue bị từ chối. Ông viết thư trình bày hoàn cảnh với Deng Xiaoping; sau đó, chính sách được thay đổi theo hướng thành tích học tập, thay vì xuất thân gia đình, trở thành tiêu chí đánh giá thí sinh. Yue vào học sinh học tại Fudan University rồi tiếp tục nghiên cứu tại Chinese Academy of Sciences. [1]

Cơ hội sang Mỹ đến qua chương trình China–United States Biochemistry Examination and Application, do Ray Wu khởi xướng để hỗ trợ sinh viên Trung Quốc tiếp cận đào tạo khoa học nâng cao. Yue tới Mỹ năm 1989 để hoàn thành tiến sĩ. Ban đầu, rào cản ngôn ngữ và môi trường phòng thí nghiệm khiến ông chật vật, nhưng một lớp học về biểu hiện gene buộc ông đọc tài liệu tiếng Anh và theo kịp chương trình nghiêm ngặt. Về sau, ông làm nghiên cứu sau tiến sĩ tại Cold Spring Harbor Laboratory, trở thành nhà nghiên cứu ung thư, giáo sư hóa sinh và lý sinh tại University of North Carolina at Chapel Hill, rồi giữ vị trí giám đốc khoa học tại Cullgen. [1]