Amityville và hành trình của mô-típ “nghĩa địa người bản địa”

Theo lời kể gắn với Amityville, khu đất dưới một ngôi nhà ngoại ô từng bị người Shinnecock xem là nơi ô uế. Cuốn sách của Jay Anson xuất bản năm 1977 không nói đó là nghĩa địa, nhưng chi tiết về vùng đất bản địa bị nguyền rủa đã mở đường cho một phiên bản dễ nhớ hơn: công trình của người định cư bị ám vì xây trên nơi chôn cất cổ. Bài viết này lần theo cách lời đồn ấy được sách, phim và truyền hình biến thành một công thức kinh dị. [1]

Lời kể Amityville ban đầu nói gì?

Anson kể rằng khu đất của ngôi nhà từng là nơi người Shinnecock giam những người đau ốm, rối loạn hoặc hấp hối cho đến khi họ chết vì bị bỏ mặc ngoài trời. Theo phiên bản này, thi thể không được chôn tại đó vì vùng đất bị cho là có quỷ. Như vậy, câu chuyện ban đầu nói về một nơi bị ô uế, chưa phải “nghĩa địa người bản địa” theo khuôn mẫu quen thuộc về sau. [1]

Sau đó trong năm 1977, người săn ma trên truyền hình Hans Holzer cùng nhà ngoại cảm Ethan Johnson Meyers điều tra căn nhà. Holzer cho rằng hồn ma của một thủ lĩnh bản địa đã nhập vào Ronald DeFeo Jr. và khiến ông sát hại gia đình. Phim The Amityville Horror năm 1979 đưa tuyên bố không có căn cứ này vào kịch bản, chuyển vai trò gây tội ác từ một người sống sang một linh hồn bản địa tưởng tượng. [1]

Địa điểm Shinnecock có nền tảng lịch sử không?

Bài khảo cứu trên Folklore Thursday cho rằng người Shinnecock không sống tại khu vực ngôi nhà, nơi này không thuộc lãnh thổ truyền thống của họ và không có bằng chứng khảo cổ hay lịch sử truyền miệng xác nhận một nghĩa địa tại đó. Với giới hạn ấy, chi tiết Shinnecock trong câu chuyện Amityville nên được hiểu là một phần của truyền thuyết đô thị, không phải kết luận về lịch sử khu đất. [1]

Lời đồn vẫn dễ lưu truyền vì nó không đòi hỏi một ngôi mộ cụ thể. Người kể chỉ cần nối một địa điểm xảy ra tai họa với quá khứ bản địa được mô tả mơ hồ, rồi dùng yếu tố siêu nhiên để giải thích phần còn lại. Cấu trúc đơn giản đó cho phép câu chuyện thay đổi tên cộng đồng, nguyên nhân bị ám hoặc loại linh hồn mà vẫn giữ nguyên ý chính. [1]

Điện ảnh đã biến lời đồn thành công thức ra sao?

Đầu thập niên 1980, mô-típ này xuất hiện quanh nhiều tác phẩm nổi tiếng. The Shining bản phim năm 1980 nhắc khách sạn được dựng trên khu chôn cất bản địa. Poltergeist năm 1982 lại chủ ý phủ nhận nghĩa địa bản địa là nguyên nhân. Năm 1983, Stephen King dùng một khu chôn cất trong Pet Sematary và kết hợp nó với một phiên bản về wendigo của người Algonquian. [1]

Qua những lần lặp lại, “nghĩa địa người bản địa” trở thành ký hiệu kể chuyện tiết kiệm. Chỉ một câu nhắc đến vùng đất bị xâm phạm cũng đủ báo trước sự ám ảnh và báo ứng. Tuy nhiên, sự tiện lợi ấy làm mờ khác biệt giữa các cộng đồng, biến lịch sử và tín ngưỡng riêng thành một phông nền kinh dị có thể thay thế tùy theo cốt truyện. [1]

Khi nào mô-típ trở thành trò đùa?

Câu chuyện tiếp tục xuất hiện trong hoạt hình The Real Ghostbusters, loạt Buffy the Vampire Slayer cùng nhiều sách, trò chơi và chương trình khác. Các loạt hài như The Simpsons, Friends, South Park, Family Guy và Parks and Recreation sau đó chế giễu nó như một sáo ngữ. Khi khán giả có thể đoán ngay lời giải chỉ từ một cụm từ, mô-típ đã rời khỏi một câu chuyện riêng để trở thành meme. [1]

Truyền hình săn ma lại sử dụng công thức này theo hướng nghiêm túc hơn. Một số chương trình giải thích những thực thể bị gọi là “ma quỷ” bằng nghĩa địa hoặc linh hồn bản địa. Cách trình bày mang phong cách điều tra có thể khiến suy đoán dân gian trông giống kết luận, dù âm thanh lạ, bóng mờ hay lời kể về một cuộc chạm trán không tự xác định được nguồn gốc hiện tượng. [1]

Mô-típ còn được gắn với Big Thunder Mountain Railroad tại các công viên Disney ở California và Florida. Chuyến tàu đi qua mỏ và thị trấn ma được kể là liên quan đến khu chôn cất bản địa, nhưng quá trình hình thành phiên bản này không rõ. Trường hợp đó cho thấy lời đồn có thể lan qua không gian giải trí và lời truyền miệng của khách tham quan, không chỉ qua sách hay màn ảnh. [1]

Khuôn mẫu kinh dị này che khuất điều gì?

Một cách diễn giải gọi hiện tượng này là “cảm giác tội lỗi của người định cư”: chuyện ma phản ánh nỗi bất an trước việc xã hội hiện tại hưởng lợi từ đất đai từng bị chiếm đoạt. Đây là cách đọc văn hóa, không phải lời giải chung cho mọi tác phẩm. Trong nhiều câu chuyện, nó còn tạo ra nghịch lý: người bản địa bị đặt vào vai nguồn phát sinh cái ác, còn hành động của nhân vật không phải người bản địa bị đẩy xuống hàng thứ yếu. [1]

Việc gọi tùy tiện một địa điểm là nghĩa địa cũng làm mờ ranh giới giữa nơi tưởng tượng và nơi chôn cất có thật. Các cộng đồng bản địa có quy tắc riêng về người được phép kể chuyện, nội dung có thể chia sẻ và cách nói về người đã khuất. Gom các truyền thống ấy vào công thức “đất cổ sinh ma” không giúp người xem hiểu lịch sử; nó biến cả một nhóm người thành dấu hiệu báo trước nguy hiểm. [1]

Điều đáng chú ý nhất trong câu chuyện Amityville vì thế không nằm dưới lòng đất, mà ở quá trình một lời đồn được gia cố. Sách bán chạy, điện ảnh, truyền hình rồi truyện cười đã khiến một tuyên bố thiếu nền tảng khảo cổ mang dáng vẻ của ký ức chung. Nhìn ra quá trình ấy giúp phân biệt quy ước kể chuyện với lịch sử của địa điểm và cộng đồng bị gọi tên. [1]