Bìa Cerîde-i Adliye và hình ảnh về một nền pháp luật hiện đại

Một bụi cỏ nhỏ mọc ra từ khối hình tròn chia ô, mỗi thân cỏ mang một con số từ một đến sáu. Phía trên là hình khắc một tòa nhà công quyền và tên Cerîde-i Adliye trên số báo tháng 2 năm 1925. Vì sao một tạp chí luật lại chọn hình ảnh vừa giống thực vật vừa giống bảng kê? Theo cách bài giới thiệu về ấn phẩm diễn giải, bìa này gợi nỗ lực biến hoạt động tư pháp thành một hệ thống có thể phân loại, truyền đạt và đặt dưới trách nhiệm của nhà nước. [1]

Bìa xuất hiện trong giai đoạn Thổ Nhĩ Kỳ chuyển từ mạng lưới thẩm phán Hồi giáo có tính độc lập sang hệ thống tòa án gắn với bộ máy trung ương. Nó không phải sơ đồ chính xác của toàn bộ cải cách, nhưng cho thấy một thời đại muốn trình bày pháp luật bằng ngôn ngữ của trật tự, thông tin và cơ quan công quyền. [1]

Những con số trên bìa gợi điều gì?

Chi tiết nổi bật nhất là bụi cỏ được đánh số, mọc ra từ một hình tròn được chia như bảng ghi chép. Phần chữ bên dưới dày và khó đọc; theo bài giới thiệu, khối này dường như theo dõi các vụ án, dù chức năng của từng ký hiệu không thể xác định chắc chắn chỉ bằng hình ảnh. Bìa vì thế nằm giữa minh họa và bảng thông tin: nó tạo ấn tượng về một quy trình được sắp xếp, thay vì chỉ đưa ra biểu tượng quen thuộc như cán cân công lý. [1]

Cách đọc thận trọng là xem con số và các ô chia như dấu hiệu của việc phân loại. Một hình ảnh hữu cơ như bụi cỏ được đặt vào cấu trúc gần với sổ sách, còn tòa nhà ở phía trên kéo toàn bộ bố cục về phía cơ quan nhà nước. Đây là diễn giải từ hình thức, không phải lời giải cho từng ô trên bìa. Điều đáng chú ý nằm ở sự căng thẳng giữa vẻ khó hiểu với mong muốn làm cho công việc pháp luật trở nên có trật tự. [1]

Hệ thống tòa án nào đang thay đổi?

Trước thế kỷ 19, việc xét xử trong Đế chế Ottoman phần lớn gắn với các qadi, tức thẩm phán được đào tạo trong truyền thống luật Hồi giáo. Họ thuộc một mạng lưới học thuật rộng và đưa ra phán quyết dựa trên trường phái pháp lý của mình, chưa dựa vào một bộ luật nhà nước thống nhất theo nghĩa hiện đại. Ở các thành phố lớn, người dân có thể tìm đến thẩm phán thuộc trường phái phù hợp hơn với vụ việc của họ. [1]

Từ cuối thế kỷ 19, chính quyền trung ương can dự sâu hơn. Trong thập niên 1870, nhà nước ban hành Mecelle, một bộ pháp điển hóa luật Hồi giáo, đồng thời lập hệ thống tòa Nizamiye, thường được gọi là tòa án Chính quy. Các thẩm phán mới vẫn được đào tạo trong luật Hồi giáo, nhưng trách nhiệm của họ chuyển về phía nhà nước. Bước ngoặt này thay đổi cả nơi xét xử lẫn chủ thể có quyền tổ chức và giám sát việc áp dụng luật. [1]

Cerîde-i Adliye phục vụ ai?

Ấn phẩm ban đầu mang tên Cerîde-i Mehakim, có thể hiểu là “Tạp chí của các tòa án”, rồi được biết đến với tên Cerîde-i Adliye. Đối tượng của nó là những người làm việc trong hệ thống Nizamiye, một hệ thống mới cần lưu chuyển thông tin giữa các cơ quan. Tạp chí không thay thế phán quyết của tòa án; chức năng của nó là giúp người thực thi luật chia sẻ thông tin và hình thành vốn từ chuyên môn chung. [1]

Vì vậy, bìa tạp chí cũng có thể được xem như một phần của công việc xây dựng thể chế. Một bảng kê nhỏ, một dãy số hoặc một bố cục nhiều lớp có thể từng quen thuộc với độc giả nghề nghiệp lúc bấy giờ, dù ngày nay chúng ta khó đọc nó. Bìa không nhất thiết hướng tới công chúng rộng rãi như một áp phích. Nó hướng tới cộng đồng đã biết cách nhìn những dấu hiệu ấy trong môi trường làm việc của mình. [1]

Cải cách năm 1926 nối tiếp hình ảnh ấy ra sao?

Sau khi nước Cộng hòa Thổ Nhĩ Kỳ được thành lập, cải cách pháp luật mở rộng vượt ra ngoài việc tổ chức tòa án. Năm 1926, chính quyền tiếp nhận Bộ luật Dân sự Thụy Sĩ gần như nguyên dạng và xây dựng bộ luật hình sự dựa trên mô hình Ý. Hướng đi này làm suy giảm dứt khoát vai trò trung tâm của şeriat trong hệ thống pháp luật mới. [1]

Bìa Cerîde-i Adliye không phải sơ đồ trực tiếp của các bộ luật năm 1926. Tuy nhiên, những đường chia ô, con số và hình ảnh công quyền phù hợp với một chương trình muốn pháp luật có cấu trúc thống nhất, dễ quản lý và gắn với nhà nước. Có thể đọc bìa như sản phẩm thị giác của cùng bầu không khí cải tổ, nhưng không nên xem nó là bản tóm tắt từng bước của cuộc cải cách. [1]

Vì sao bìa vừa mới vừa mang dấu vết Ottoman?

Các bìa này gợi những cách trình bày dữ liệu phổ biến ở châu Âu vào cuối thế kỷ 19, như biểu đồ, sơ đồ và cách đặt nhiều lớp thông tin trên một mặt phẳng. Một số nhà cải cách Thổ Nhĩ Kỳ từng học tại Pháp hoặc vùng nói tiếng Pháp; Mahmut Esat Bozkurt, người dẫn dắt các cải cách pháp luật, từng làm luận án tiến sĩ tại Université de Fribourg. Việc tiếp nhận hình thức mới vì thế gắn với một nhóm cải cách đang hướng về châu Âu. [1]

Tuy vậy, năm 1925, tiêu đề và số kỳ vẫn dùng chữ Ả Rập vì cải cách bảng chữ cái chỉ diễn ra sau đó hai năm. Một số kỳ năm 1926 còn ghi niên hiệu 1341, dù lịch Gregory đã được chuyển đổi chính thức trong năm ấy. Những chi tiết này đặt công cụ quản trị mới cạnh chữ viết và quy ước cũ, tạo nên một vật phẩm không thuần châu Âu cũng không chỉ là phần kéo dài của quá khứ Ottoman. [1]

Truyền thống Ottoman vốn đã có những bản thảo kết hợp chữ với biểu đồ. Bởi vậy, Cerîde-i Adliye có thể được hiểu như một sự bản địa hóa: dùng cách phân loại và trình bày đang được xem là hiện đại để diễn đạt chương trình cải cách riêng của Thổ Nhĩ Kỳ. Điều đáng chú ý không phải là bìa sao chép chính xác mô hình nào, mà là nó biến phương pháp mới thành ngôn ngữ phù hợp với người đọc và thể chế đang hình thành. [1]

Một bìa báo giữ lại điều gì?

Cerîde-i Adliye không kể trọn lịch sử pháp luật Thổ Nhĩ Kỳ, nhưng cho thấy một cuộc cải cách cần nhiều hơn văn bản luật. Nó cần tòa án, người thực thi, kênh lưu chuyển thông tin và cả hình ảnh giúp hệ thống mới tự giới thiệu. Bụi cỏ được đánh số, khối bảng kê và tòa nhà công quyền nối kiến thức chuyên môn với quyền lực hành chính trên cùng một mặt giấy. [1]

Ngày nay, ta có thể không giải được từng ký hiệu, nhưng chính sự khó đọc ấy làm nổi bật khoảng cách giữa người xem hiện đại và cộng đồng độc giả ban đầu. Một bìa tạp chí tưởng như kỳ lạ hóa ra ghi lại cách một nền cộng hòa non trẻ muốn nhìn pháp luật: có thể sắp xếp, lưu chuyển và quản lý, nhưng vẫn mang theo chữ viết, ký ức và thói quen thị giác của thời đại trước. [1]