Bốn bộ phim đã tạo nên ngôn ngữ sợ hãi khi kỹ xảo còn hạn chế

Khi Freaks ra mắt năm 1932, MGM đã yêu cầu cắt bỏ nhiều cảnh, nhưng bộ phim vẫn bị cấm tại Anh cho đến năm 1963. Phản ứng quyết liệt ấy gợi ra một đặc điểm quan trọng của kinh dị thời kỳ đầu: nỗi sợ không nhất thiết đến từ những màn biến hình cầu kỳ. Nó có thể bắt đầu từ một hình ảnh khiến khán giả không biết nên nhìn bằng sự tò mò, thương cảm hay bất an. [1]

Bốn bộ phim Freaks, The Bride of Frankenstein, Cat People và Diabolique đã tìm ra những con đường khác nhau để tạo cảm giác ấy. Khi ngân sách, kiểm duyệt hoặc quyền kiểm soát sáng tạo đặt ra giới hạn, các nhà làm phim chuyển trọng tâm sang gương mặt, bầu không khí, khoảng trống ngoài khuôn hình và cách phân phối thông tin. Chính những ràng buộc đó góp phần hình thành một thứ ngôn ngữ kinh dị vẫn còn quen thuộc trên màn ảnh. [1]

Freaks: Điều gì xảy ra khi hư cấu tiến sát đời thực?

Freaks của đạo diễn Tod Browning kể về một nhóm nghệ sĩ biểu diễn trong gánh xiếc, những người trả thù nữ nghệ sĩ đu dây đã kết hôn với một thành viên trong nhóm vì tiền. Tranh cãi lớn nhất lại không chỉ nằm ở cốt truyện. Browning mời những người thực sự có cơ thể khác biệt tham gia, trong khi phần giới thiệu của phim dùng những cách gọi nay dễ bị xem là miệt thị. Ranh giới giữa nhân vật hư cấu, người biểu diễn và cách công chúng nhìn họ vì thế trở nên đặc biệt căng thẳng. [1]

Nỗi bất an của Freaks nảy sinh từ việc máy quay không cho khán giả giữ khoảng cách an toàn với một hình tượng quái vật hoàn toàn tưởng tượng. Những con người trên màn ảnh vừa bị đoàn xiếc biến thành đối tượng trình diễn, vừa có cộng đồng và lòng trung thành riêng trong câu chuyện. Cách tiếp cận ấy có thể gây khó chịu vì nó đồng thời chạm tới sự kỳ thị và khai thác chính ngoại hình từng bị kỳ thị. Việc cắt phim và cấm chiếu cho thấy kiểm duyệt không xóa được mâu thuẫn đó, mà còn trở thành một phần trong lịch sử tiếp nhận tác phẩm. [1]

The Bride of Frankenstein: Tự do sáng tạo thay đổi phần tiếp theo ra sao?

Sau thành công của Frankenstein, James Whale ban đầu không muốn đạo diễn phần tiếp theo. Ông chỉ nhận lời khi được hứa trao nhiều quyền tự do sáng tạo hơn. Điều này đặc biệt quan trọng vì một phương án kịch bản ban đầu từng đưa bác sĩ Frankenstein và Elizabeth vào gánh xiếc, để quái vật đuổi theo đòi một cô dâu rồi bị sư tử ăn thịt. Bộ phim hoàn chỉnh đã đi theo hướng khác và trở thành tác phẩm nổi bật trong loạt phim kinh dị của Universal thập niên 1930. [1]

Trường hợp này cho thấy kinh dị không chỉ phụ thuộc vào những gì có thể dựng lên trước ống kính, mà còn vào quyền được lựa chọn giọng điệu. Nếu câu chuyện chỉ nối thêm biến cố cho lớn và lạ hơn, quái vật dễ trở thành công cụ tạo náo động. Quyền tự do của Whale mở đường cho một phần phim có cá tính riêng, nơi ý tưởng tạo ra sự sống và nhu cầu tìm bạn đồng hành có thể mang sức nặng lớn hơn một chuỗi hiểm nguy. Giới hạn quyết định ở cấp hãng phim vì vậy cũng quan trọng không kém giới hạn kỹ thuật. [1]

Cat People: Vì sao không thấy quái vật lại đáng sợ?

Cat People do Jacques Tourneur đạo diễn và Val Lewton sản xuất kể về một phụ nữ tin rằng lời nguyền gia đình sẽ biến cô thành sinh vật họ mèo khi tức giận hoặc bị kích thích tình dục. Lewton nổi tiếng với kiểu kinh dị coi trọng bầu không khí hơn cảnh tượng trực diện. Một lý do rất thực tế là kinh phí không cho phép ông thường xuyên phô bày quái vật. Thay vì cố che sự thiếu thốn bằng một hình ảnh kém thuyết phục, bộ phim biến việc không nhìn thấy thành nguyên tắc kể chuyện. [1]

Khi mối đe dọa nằm ngoài khuôn hình, khán giả phải tự hoàn thành nó từ tiếng động, bóng tối và phản ứng của nhân vật. Khoảng trống ấy không có hình dạng cố định, nên nó có thể thay đổi theo trí tưởng tượng của từng người. Cat People còn gắn sự biến đổi với những cảm xúc mà xã hội muốn kiểm soát ở phụ nữ. Bởi vậy, điều đáng sợ không chỉ là khả năng xuất hiện của một sinh vật, mà còn là cảm giác nhân vật bị xem như mối nguy ngay khi ham muốn hoặc cơn giận của cô vượt khỏi khuôn phép. [1]

Diabolique: Nỗi sợ có thể được điều khiển từ ngoài màn ảnh không?

Diabolique của Henri-Georges Clouzot đặt câu chuyện tại một trường nội trú Pháp xuống cấp và thường được nhắc đến như một ảnh hưởng đối với Psycho. Mối liên hệ không chỉ nằm ở không khí hồi hộp. Trước Psycho nhiều năm, Diabolique đã áp dụng quy định không cho khán giả vào rạp muộn. Biện pháp tưởng như thuộc khâu vận hành rạp chiếu thực chất bảo vệ cách bộ phim sắp xếp thông tin: người xem phải chứng kiến câu chuyện từ đúng điểm khởi đầu mà đạo diễn lựa chọn. [1]

Alfred Hitchcock từng tìm cách giành quyền chuyển thể tiểu thuyết Celle Qui n'etait Plus của Pierre Boileau và Thomas Narcejac, nhưng Clouzot có được quyền trước và tác phẩm ấy trở thành Diabolique. Hitchcock sau đó chuyển thể một tiểu thuyết khác của hai tác giả thành Vertigo. Những mối nối này cho thấy ngôn ngữ kinh dị phát triển không chỉ qua hình ảnh được bắt chước, mà còn qua cách nhà làm phim quan sát cấu trúc của nhau: nên giấu điều gì, tiết lộ lúc nào và kiểm soát trải nghiệm người xem đến đâu. [1]

Bốn giới hạn đã biến thành bốn công cụ kể chuyện

Bốn bộ phim không sử dụng cùng một công thức. Freaks khai thác sự va chạm khó chịu giữa trình diễn và con người thật; The Bride of Frankenstein cho thấy quyền tự do sáng tạo có thể cứu phần tiếp theo khỏi một hướng kể đơn thuần gây náo động; Cat People biến ngân sách thấp thành nghệ thuật gợi mà không tả; còn Diabolique mở rộng việc kiểm soát nhịp kể ra cả cách khán giả bước vào rạp. Điểm chung của chúng là đặt câu hỏi về điều người xem chưa được thấy hoặc chưa biết cách diễn giải. [1]

Đó cũng là lý do các tác phẩm này vẫn hữu ích khi nhìn lại lịch sử điện ảnh kinh dị. Kỹ xảo có thể làm một sinh vật hiện ra rõ hơn, nhưng sự rõ ràng không tự động tạo nên bất an. Một gương mặt không vừa với định kiến, một nhân vật có đời sống nội tâm, một khoảng tối chưa được giải thích hay một bí mật được giữ đúng lúc đều có thể mạnh hơn cảnh tượng phô bày. Hạn chế sản xuất không bảo đảm tạo ra nghệ thuật, nhưng trong tay người biết tổ chức ánh nhìn của khán giả, nó có thể trở thành phương pháp. [1]