Bữa tiệc năm 1880 và cánh cửa khép với phụ nữ trong hóa học Mỹ

Rachel Bodley góp phần khởi đầu một hội nghề nghiệp quốc gia dành cho các nhà hóa học Mỹ và là phụ nữ duy nhất có tên trong nhóm thành viên sáng lập. Nhưng chỉ bốn năm sau khi hội chính thức ra đời, bà rời đi và không quay lại. Một dấu mốc giúp lý giải sự rút lui ấy là bữa tiệc ngày 27 tháng 8 năm 1880: phụ nữ bị chặn ngoài cửa, còn những tiết mục bên trong biến họ thành đối tượng chế giễu. [1]

Sự việc cho thấy một nghịch lý không chỉ có trong giấy tờ thành viên. Phụ nữ có thể được công nhận về chuyên môn, tham gia tổ chức công việc và hiện diện tại cuộc họp chính thức, nhưng vẫn bị loại khỏi những không gian nơi đồng nghiệp làm quen, trao đổi ý tưởng và xây dựng quan hệ. Với Bodley, cánh cửa phòng tiệc trở thành dấu hiệu rõ ràng về khoảng cách giữa được ghi tên và thực sự thuộc về một cộng đồng khoa học. [1]

Rachel Bodley đã góp phần lập hội như thế nào?

Tháng 8 năm 1874, một nhóm nhà hóa học gặp nhau tại ngôi nhà cũ của Joseph Priestley ở Northumberland, Pennsylvania. Cuộc gặp kỷ niệm một thế kỷ kể từ khi Priestley phát hiện thứ ông gọi là “không khí đã khử phlogiston”, về sau được nhận diện là oxygen. Những người tham dự đồng thời thảo luận tương lai của hóa học Mỹ. Ý tưởng tổ chức cuộc gặp được thúc đẩy một phần bởi lá thư Bodley gửi cho tạp chí American Chemist; bà sau đó được chọn làm phó chủ tịch danh dự của ban chuẩn bị. [1]

Khi American Chemical Society, gọi tắt là ACS, được chính thức thành lập năm 1876, Bodley trở thành nữ thành viên sáng lập duy nhất. Đây không phải một vị trí mang tính trang trí đơn thuần. Bà từng học tại Polytechnic College of Pennsylvania, làm trưởng khoa tại Woman’s Medical College of Pennsylvania và là nữ giáo sư hóa học đầu tiên tại một trường y của Mỹ. Bà cũng hoạt động trong lĩnh vực thực vật học. Sự nghiệp ấy cho thấy Bodley bước vào ACS bằng cả chuyên môn lẫn đóng góp tổ chức. [1]

Điều gì diễn ra trong bữa tiệc năm 1880?

Bữa tiệc do Henry Morton và Thomas Sterry Hunt chủ trì. Morton, chủ tịch đầu tiên của Stevens Institute of Technology, đã biên tập một tập sách ghi lại các bài phát biểu, lời chúc tụng và tiết mục của buổi tối. Ngay phần mở đầu, ông cho biết phụ nữ không được dự. Quy định này áp dụng cả với những người vợ được chồng đưa tới vì tưởng họ có thể vào cùng. Do đó, Bodley, khi ấy là phụ nữ duy nhất trong ACS, cũng không có chỗ tại sự kiện của chính tổ chức mình góp phần thành lập. [1]

Nội dung giải trí không chỉ loại phụ nữ khỏi căn phòng mà còn lấy họ làm mục tiêu. Các bài thơ và câu đùa nhắm vào tính khí, ngoại hình, mỹ phẩm, hôn nhân và tham vọng nghề nghiệp của phụ nữ. Một trò chơi chữ còn ám chỉ hóa học không cần bạn đồng hành là nữ. Không thể xác định thái độ riêng của từng người dự chỉ từ tập sách, nhưng hình thức của sự kiện thì rõ: một không gian chỉ dành cho nam giới đã công khai biến đồng nghiệp nữ thành người ngoài cuộc. [1]

Vì sao bị loại khỏi phòng tiệc lại quan trọng?

Các hội khoa học thế kỷ 19 không chỉ vận hành qua bài báo, biên bản hay phiên họp. Sau phần chính thức, thành viên còn tiếp tục giao tiếp tại câu lạc bộ, phòng hút thuốc hoặc bàn bi-a. Đây thường là những không gian được mặc định dành cho đàn ông. Ghi chép về bữa tiệc năm 1880 cũng nhắc tới khói xì gà trong phòng, trong bối cảnh việc phụ nữ hút thuốc hoặc ngồi giữa những người đang hút thuốc bị xem là không phù hợp. [1]

Những cuộc gặp như vậy có thể tạo ra lợi ích nghề nghiệp khó ghi thành điều lệ: biết ai đang theo đuổi một ý tưởng, tìm người cộng tác, nhận lời giới thiệu hoặc xây dựng sự tin cậy giữa đồng nghiệp. Vì thế, cho phép phụ nữ làm phần việc chính thức nhưng ngăn họ tham gia sinh hoạt chung tạo ra một kiểu bất bình đẳng ít thấy hơn việc từ chối tư cách thành viên. Trên danh nghĩa họ đã ở trong hội; trên thực tế, một phần quan trọng của đời sống hội vẫn nằm sau cánh cửa khác. [1]

Trường hợp của Bodley có phải ngoại lệ?

Bodley xuất hiện khi phụ nữ đang tham gia nhiều hơn vào các hội khoa học Mỹ trong thập niên 1860 và 1870. Trước đó, Academy of Natural Sciences đã kết nạp họa sĩ minh họa khoa học Lucy Say năm 1841, còn American Association for the Advancement of Science kết nạp nhà thiên văn Maria Mitchell năm 1850. Tuy nhiên, sự mở cửa diễn ra không đồng đều. Royal Society và Académie des Sciences, dù đã tồn tại hơn hai thế kỷ vào năm 1876, khi ấy vẫn chưa có thành viên nữ. [1]

Ngay trong quá trình hình thành ACS, Ellen Swallow Richards cũng cho thấy giới hạn của sự thay đổi. Bà là nhà hóa học môi trường tiên phong, người phụ nữ đầu tiên được nhận vào MIT và từng tham gia những nỗ lực tổ chức hội, nhưng không được chấp nhận khi tư cách thành viên được xác lập. Đặt cạnh nhau, hai trường hợp cho thấy hai rào cản: Richards không được trao vị trí chính thức, còn Bodley được ghi tên nhưng vẫn bị loại khỏi một phần sinh hoạt có ý nghĩa đối với quan hệ đồng nghiệp. [1]

Sự ra đi của Bodley để lại điều gì?

Bodley rời ACS sau bữa tiệc và không trở lại. Hơn một thập niên tiếp theo mới có một phụ nữ khác gia nhập danh sách thành viên: Rachel Holloway Lloyd, người phụ nữ Mỹ đầu tiên nhận bằng tiến sĩ hóa học. Khoảng trống này không đủ để quy mọi nguyên nhân cho riêng một buổi tối. Tuy vậy, trình tự sự kiện làm rõ sự mong manh của việc hòa nhập: một tổ chức có thể tiếp nhận đóng góp của phụ nữ trong giai đoạn xây dựng nhưng vẫn duy trì tập quán khiến họ khó tham gia bình đẳng. [1]

Bữa tiệc cũng diễn ra giữa lúc quyền học tập của phụ nữ còn bị phản đối bằng những lập luận mang màu sắc sinh học. Năm 1873, Edward Hammond Clarke cho rằng học chung với nam giới sẽ gây hại cho sức khỏe và khả năng sinh sản của phụ nữ; quan điểm này đã bị nhiều người phản bác. Đến năm 1904, nhà hóa học Henry Armstrong vẫn cho rằng phụ nữ có thể làm sinh viên hoặc trợ lý phòng thí nghiệm nhưng không đủ khả năng thực hiện công trình độc lập. Những nhận định ấy biến giới hạn xã hội thành điều tưởng như tự nhiên. [1]

Vì vậy, điều đáng nhớ ở Rachel Bodley không chỉ là việc bà từng đứng tên trong một văn kiện thành lập. Câu chuyện của bà giúp nhận ra rằng lịch sử khoa học còn được định hình tại bàn ăn, câu lạc bộ và những cuộc trò chuyện sau giờ họp. Một danh sách thành viên cho biết ai đã được công nhận; còn cánh cửa phòng tiệc cho biết sự công nhận ấy có đi kèm quyền tham gia, quan hệ đồng nghiệp và cảm giác thuộc về hay không. [1]