Cuộc vây hãm Leningrad trong Thế chiến II: khẩu phần của người dân mỗi ngày chỉ 125 gram bánh mì độn mùn cưa

Mùa đông 1941–1942, có lúc khẩu phần mỗi ngày của một người dân Leningrad chỉ còn 125 gram bánh mì, và mẩu bánh ấy độn mùn cưa cùng những thứ vốn không ăn được. Những người cầm mẩu bánh ấy sống ở Leningrad, tên thời Xô viết của thành phố Saint Petersburg. [1]

Đầu tháng 11 năm 1941, Leningrad đã gần như bị vây kín, mọi tuyến đường sắt và đường tiếp tế sống còn nối thành phố với nội địa Liên Xô đều bị cắt đứt. Suốt 872 ngày vây hãm, việc cung cấp điện, nước, năng lượng và lương thực bị gián đoạn, đẩy cả vùng Leningrad vào nạn đói cùng cực. [1][2]

Mười sư đoàn dân quân lập trong ba tháng đầu chiến tranh

Tháng 6 năm 1941, Đức Quốc xã xâm lược Liên Xô. Leningrad không phải một thành phố bình thường trên bản đồ Liên Xô: hai năm trước đó, vào năm 1939, riêng thành phố này đã làm ra 11% toàn bộ sản lượng công nghiệp của cả nước. Đêm 23 tháng 6, lực lượng phòng không Leningrad giành được thành công đầu tiên. Thứ Sáu, ngày 27 tháng 6 năm 1941, Hội đồng Đại biểu của Xô viết Leningrad, tức hội đồng đại biểu điều hành thành phố, tổ chức những nhóm thường dân mang tên Nhóm phản ứng đầu tiên. [1][2]

Từ ngày 29 tháng 6 năm 1941 đến ngày 31 tháng 3 năm 1943, có tới 1.743.129 người được sơ tán, trong đó có 414.148 trẻ em. [1]

Những người ở lại cũng được tổ chức thành các đơn vị opolcheniye, tức dân quân gồm thường dân tình nguyện chiến đấu bên cạnh quân đội chính quy. [1]

Nguyên soái Georgy Zhukov nói: «Mười sư đoàn dân quân tình nguyện (opolcheniye) đã được thành lập ở Leningrad trong ba tháng đầu của cuộc chiến, cùng với 16 tiểu đoàn dân quân pháo binh và súng máy độc lập.» [1]

Cùng với những đơn vị ấy, toàn bộ người dân Leningrad đủ sức lao động được huy động đi xây công sự chống tăng dọc vành đai thành phố, để hỗ trợ 200.000 lính Hồng quân, quân đội của Liên Xô, đang trấn giữ Leningrad. Chính tay thường dân đã dựng hoặc đào 306 km chướng ngại bằng gỗ, 635 km hàng rào dây thép, 700 km hào chống tăng, 5.000 ụ súng bằng đất, gỗ và bê tông cốt thép, cùng 25.000 km hào hở. [1][2]

Đến tháng 8 năm 1941, quân Phần Lan đã tiến tới đường biên giới Phần Lan – Liên Xô năm 1939, chỉ cách ngoại ô phía bắc Leningrad 20 km, uy hiếp thành phố từ phía bắc. Ngày 30 tháng 8, quân Đức tiến tới sông Neva, và tuyến đường sắt cuối cùng nối với Leningrad bị cắt đứt. Đầu tháng 9, các đạo quân Đức đã áp sát Leningrad từ phía tây và phía nam, còn quân Phần Lan, đồng minh của Đức, tiến xuống từ phía bắc qua eo đất Karelia, dải đất nằm giữa vịnh Phần Lan và hồ Ladoga. [1][2]

Kho lương thực Badajevski trúng bom bốn ngày sau khi vòng vây khép lại

Ngày 8 tháng 9 năm 1941, quân Đức tiến tới bờ hồ Ladoga, khép kín vòng vây trên bộ quanh Leningrad. Mọi con đường bộ nối thành phố với phần còn lại của Liên Xô bị cắt đứt, và cuộc vây hãm bắt đầu từ hôm ấy. Cũng trong ngày 8 tháng 9, các trận ném bom gây ra 178 đám cháy. [1]

Ngày 10 tháng 9, Joseph Stalin cử tướng Zhukov làm tư lệnh Phương diện quân Leningrad và Hạm đội Baltic. Phương diện quân là một tập đoàn quân lớn của Liên Xô, chỉ huy nhiều đạo quân trong một vùng và mang tên vùng ấy. Còn Hạm đội Baltic là lực lượng hải quân Liên Xô đóng trên biển Baltic. [1]

Trong trận không kích nặng nề nhất mà thành phố phải chịu suốt cuộc chiến, 276 máy bay ném bom Đức trút bom xuống Leningrad, giết chết 1.000 thường dân. Tính cả cuộc vây hãm, pháo kích và bom Đức đã giết 5.723 thường dân Leningrad và làm bị thương 20.507 người khác. [1]

Cái tên Badajevski General Store nghe như một cửa hàng, nhưng đó thực ra là một khu nhà kho. Ngày 12 tháng 9, một quả bom Đức phá hủy khu kho ấy, kho lương thực lớn nhất của Leningrad. [1]

Hồ sơ NKVD ghi chín ca ăn thịt người đầu tiên

Ngày 13 tháng 12 năm 1941, NKVD, tức Bộ Dân ủy Nội vụ Liên Xô, cơ quan điều hành cả cảnh sát lẫn mật vụ, lần đầu ghi nhận trong hồ sơ của mình chuyện thịt người bị dùng làm thức ăn, với chín trường hợp. Mười ngày sau, một bản báo cáo khác đã kê ra 13 trường hợp. Trong đó có một người mẹ làm ngạt chết đứa con 18 tháng tuổi để nuôi ba đứa con lớn hơn, và một người thợ sửa ống nước giết vợ để nuôi các con trai cùng các cháu gái. Trong sáu tháng đầu năm 1942, Leningrad còn chứng kiến 1.216 vụ giết người như thế. [1]

Tháng 1 và tháng 2 năm 1942, số người chết lên tới đỉnh, 100.000 người mỗi tháng, phần lớn vì đói. Riêng năm 1942, cuộc phong tỏa và vây hãm của quân Đức đã lấy đi mạng sống của 650.000 người dân Leningrad, chủ yếu vì đói, rét, bệnh tật và đạn pháo Đức bắn tới từ xa. Tính cả cuộc vây hãm, số người chết nhiều khả năng lên tới khoảng 1,5 triệu theo ước tính, ở một thành phố trước chiến tranh có 3,2 triệu dân. Một cách tính khác cho rằng cuộc vây hãm nhiều khả năng đã cướp đi khoảng một triệu thường dân Liên Xô ở Leningrad, và giữ chân công nghiệp thành phố, không cho góp sức trọn vẹn vào cuộc chiến của Liên Xô cho tới giữa năm 1944. [1][2]

Tháng 4 năm 1942, trong 300 người bị bắt vì ăn thịt người, chỉ có 44 người là kẻ giết người. Trong số những người ăn thịt người, 64% là phụ nữ, 44% không có việc làm, 90% mù chữ hoặc chỉ có học vấn sơ đẳng, chỉ 15% là dân gốc của thành phố, và chỉ 2% từng có tiền án. Đến tháng 12 năm 1942, NKVD đã bắt 2.105 người ăn thịt người và xếp họ vào hai tội danh riêng: trupoyedstvo, ăn xác người chết, và lyudoyedstvo, ăn thịt người. [1]

Bản giao hưởng số 7 vang lên giữa thành phố bị vây

Ngày 9 tháng 8 năm 1942, Bản giao hưởng số 7 mang tên «Leningrad» được trình diễn. Người chơi bản nhạc là Dàn nhạc Phát thanh Leningrad, dàn nhạc giao hưởng của đài phát thanh thành phố. [1]

Thành phố có tiếng nhạc ấy sống nhờ những chuyến hàng ít ỏi chở lương thực và nhiên liệu qua hồ Ladoga, một hồ nước ngọt rất lớn nằm ở phía đông bắc Leningrad. Mùa hè, hàng đi bằng sà lan; mùa đông, hàng đi bằng xe tải và xe trượt chạy trên mặt băng. Trong năm 1942, những chuyến hàng đó giữ cho các nhà máy vũ khí của thành phố tiếp tục chạy và giữ cho hai triệu cư dân còn sống, dù chỉ lay lắt. Cùng lúc, một triệu người khác, gồm trẻ em, người bệnh và người già, đang được sơ tán. [2]

Đến năm 1943, vườn rau mới đã phủ gần hết các khoảng đất trống trong thành phố. Nhờ những luống rau ấy, khẩu phần ăn ở mức đói khát được nới bớt phần nào. [2]

Ngày 18 tháng 1 năm 1943, một cuộc tấn công của Hồng quân, quân đội Liên Xô, mở được một hành lang đường bộ hẹp dẫn tới Leningrad. Các đợt tấn công của Liên Xô đầu năm 1943 chọc thủng vòng vây của quân Đức, và hàng tiếp tế theo bờ hồ Ladoga vào thành phố nhiều hơn trước. Nhưng vòng vây vẫn chưa bị phá hẳn. Trên một cao điểm chỉ cao 50 m, quân Đức cầm chân khoảng 250.000 lính Liên Xô suốt 384 ngày và gây cho phía Liên Xô hơn 400.000 thương vong. [1][2]

Ngày 27 tháng 1 năm 1944, chiến dịch Leningrad-Novgorod của Liên Xô, mang tên hai vùng nơi nó diễn ra, đẩy quân Đức khỏi vùng ngoại ô phía nam thành phố. Quân Đức bị đánh lùi về phía tây, và cuộc bao vây chấm dứt. Phương diện quân, trong quân đội Liên Xô, là một cụm quân lớn chỉ huy nhiều tập đoàn quân trong một vùng và mang tên vùng đó. Trong suốt cuộc bao vây, riêng trên hai phương diện quân Leningrad và Volkhov, quân đội Liên Xô chịu ít nhất 1,5 triệu thương vong, trong đó 620.000 người chết hoặc bị bắt. [1][2]

Thiệp mời tiệc mừng ở khách sạn Astoria chỉ có trong lời đồn

Ngày 22 tháng 9, Adolf Hitler ra chỉ thị: «Saint Petersburg phải bị xóa sổ khỏi mặt đất». [1]

Saint Petersburg là tên gốc của Leningrad, cái tên mà thành phố lấy lại vào năm 1991. [1]

Theo lời kể, Hitler tin chắc sẽ chiếm được Leningrad đến mức tuyên bố tiệc mừng chiến thắng sẽ diễn ra ở khách sạn Astoria, một khách sạn sang trọng nổi tiếng ở trung tâm thành phố. Cũng theo lời kể ấy, ông còn cho in sẵn cả thiệp mời. [1]

Trong ghi chép, vòng vây của quân Đức và Phần Lan quanh Leningrad kéo dài từ ngày 8 tháng 9 năm 1941 đến ngày 27 tháng 1 năm 1944, tổng cộng 872 ngày. Tính theo tháng, cuộc bao vây Leningrad dài 28 tháng, còn nạn đói Hà Lan, xảy ra ở miền tây Hà Lan bị Đức chiếm đóng trong mùa đông cuối cùng của Thế chiến II, kéo dài khoảng 6 tháng. Vậy mà ở gian sảnh mang tên Blockade, vòng đá granit vỡ dài 124 mét bao quanh gian lại khắc hai dòng chữ ngắn gọn: 900 ngày và 900 đêm. [2][3][4]

Cuộc thi thiết kế tượng đài mở ngay giữa vòng vây năm 1942

Năm 1942, khi Leningrad còn nằm trong vòng vây, đã có những cuộc thi chọn thiết kế cho một tượng đài tưởng niệm những người bảo vệ thành phố, và nhiều cuộc thi khác còn tiếp nối trước khi công trình được khởi công. Công trình ấy là Tượng đài những người bảo vệ anh hùng của Leningrad, đặt trên Quảng trường Chiến thắng ở Saint Petersburg ngày nay. [1][4]

Thời chiến, quảng trường ấy mang tên Srednyaya Rogatka, nằm ở chỗ giao nhau của hai con đường dẫn tới Kiev và Moskva, chỉ cách tiền tuyến 9 km. Năm 1941, chính từ quảng trường này người dân Leningrad lên đường ra trận. Mùa hè năm 1945, một khải hoàn môn tạm được dựng lên tại đây để mừng chiến thắng, đúng nơi những người lính Liên Xô tiến vào thành phố khi trở về từ chiến trường. Năm 1964, quảng trường Srednyaya Rogatka được đổi tên thành Pobedy, nghĩa là Chiến thắng. [4]

Việc xây dựng tượng đài bắt đầu năm 1974, với sự góp sức của những người tình nguyện từ Leningrad và nhiều thành phố khác. Bản thiết kế là của ba Nghệ sĩ Nhân dân Liên Xô, danh hiệu cao nhất mà nhà nước Xô viết trao cho giới nghệ sĩ, kiến trúc sư và người biểu diễn: Valentin Kamensky, Sergey Speransky và Mikhail Anikushin. Phần trên mặt đất được dựng trong thời gian kỷ lục và khánh thành ngày 9 tháng 5 năm 1975, nhân kỷ niệm 30 năm chiến thắng trong Chiến tranh thế giới thứ hai. [1][4]

Phần ấy gồm một tháp đá granit cao 48 mét, khu «Quảng trường Những người chiến thắng» (The Victors' Square) và gian tưởng niệm ngoài trời Blockade. Trên những cột đá granit đặt 26 bức tượng đồng khắc họa những người bảo vệ Leningrad, tất cả hướng về cao điểm Pulkovo, nơi tiền tuyến từng nằm. Những người được tạc ấy đều từng tham gia bảo vệ Leningrad. [4]

Còn gian tưởng niệm nằm dưới lòng đất, nơi trưng bày tư liệu và tác phẩm nghệ thuật về cuộc bao vây và bảo vệ Leningrad, thì mở cửa ngày 23 tháng 2 năm 1978. [4]

Nửa triệu thường dân nằm lại ở nghĩa trang Piskaryovskoye

Năm 1945, chính phủ Liên Xô trao cho Leningrad Huân chương Lenin, phần thưởng cao nhất của Liên Xô, dành cho cả con người, tổ chức lẫn thành phố. Hai mươi năm sau, vào năm 1965, Leningrad nhận danh hiệu Thành phố Anh hùng Liên Xô. Đây là danh hiệu danh dự mà chính phủ Liên Xô trao cho những thành phố có chiến công đặc biệt trong Thế chiến II. [2]

Ngày 29 tháng 10 năm 1966, một tượng đài được dựng ở cây số 40 của Con đường Sự sống, trên bờ hồ Ladoga, gần làng Kokkorevo. Các lễ tưởng niệm được tổ chức vào ngày 27 tháng 1, Ngày kết thúc cuộc bao vây Leningrad, và vào ngày 22 tháng 6, Ngày bắt đầu chiến tranh. Lễ cũng diễn ra vào Ngày Chiến thắng 9 tháng 5, ngày lễ ở Nga và các nước Liên Xô cũ đánh dấu chiến thắng trước phát xít Đức năm 1945. Ngoài ra còn có lễ vào ngày 23 tháng 2, Ngày Bảo vệ Tổ quốc, ngày lễ của Nga tôn vinh lực lượng vũ trang và những người từng phục vụ trong đó. [1][4]

Ngày 18 tháng 3 năm 2024, Bộ Ngoại giao Nga gửi Bộ Ngoại giao Đức một tuyên bố qua TASS, hãng thông tấn nhà nước Nga. Bản tuyên bố khẳng định cuộc bao vây Leningrad là một tội diệt chủng. [1]

Ngay cả trong những ngày khó khăn nhất của vòng vây, giữa giá rét, đói khát, đạn pháo và bom, người dân Leningrad vẫn tin vào chiến thắng và không thôi nghĩ đến tương lai. Đức và Phần Lan vây Leningrad suốt 872 ngày, nhưng chưa bao giờ chiếm được thành phố. Riêng ở nghĩa trang tưởng niệm Piskaryovskoye, nửa triệu thường dân chết trong cuộc bao vây đã nằm lại. [1][4]

Nguồn

1. Siege of Leningrad — Wikipedia (en.wikipedia.org, bách khoa)
2. Siege of Leningrad | Nazi Germany, World War II, Blockade | Britannica (web.archive.org, bách khoa)
3. Transgenerational and intergenerational effects of early childhood famine exposure in the cohort of offspring of Leningrad Siege survivors (pmc.ncbi.nlm.nih.gov, nguồn gốc)
4. History - Государственный музей истории Санкт-Петербурга (spbmuseum.ru, nguồn gốc)

Ảnh bìa: Alexey Varfolomeev / Алексей Варфоломеев, giấy phép CC BY-SA 3.0, qua Wikimedia Commons; ảnh được cắt và thêm chữ. Ảnh bìa (phái sinh) phát hành theo giấy phép CC BY-SA 3.0.