Hòn đá vỡ đôi trong đêm Giáng sinh và cuộc chạy trốn khỏi Westminster

Ngày 25 tháng 12 năm 1950, Ian Hamilton cùng ba sinh viên Scotland dùng một chiếc xà beng để vào qua cửa bên Tu viện Westminster. Nhóm sinh viên thuộc Scottish Covenant Association, tổ chức ủng hộ độc lập Scotland, rồi tìm cách kéo Đá Định mệnh khỏi Ghế đăng quang. Khi hòn đá vừa được nhấc lên, một góc đá bị mẻ; trong lúc cả nhóm di chuyển, khối sa thạch vỡ thành hai mảnh. Một vụ lấy đá vốn cần đưa về Scotland lập tức trở thành cuộc vận chuyển một hiện vật đã hư hại. [1][6][4]

Ian Hamilton khi ấy là sinh viên Đại học Glasgow. Ông sau này trở thành luật sư cấp cao và nhà hoạt động của SNP, nhưng trong ngày Giáng sinh đó, ông cùng ba người trẻ thực hiện một hành động mà ông tin có thể đánh thức ý thức dân tộc Scotland. Hamilton kể rằng khi nâng hòn đá tại Westminster, ông cảm thấy linh hồn Scotland nằm trong tay mình. Câu chuyện về cuộc đột nhập còn gắn với một nhận xét của ông: đây là thời kỳ an ninh chưa chặt chẽ, còn người bảo vệ chủ yếu pha trà. [6][7]

Hòn đá đã rời khỏi vị trí dưới Ghế đăng quang, nhưng bốn sinh viên phải đối mặt với một vấn đề cấp bách hơn: làm thế nào đưa hai mảnh đá về Scotland sau cú vỡ trong lúc di chuyển. Vì sao một khối sa thạch lại có thể mang trong mình sức nặng chính trị đến mức bốn sinh viên phải đột nhập Westminster để đem nó đi? [1][6][7]

Khối đá dưới ngai vàng

Hình dạng của khối đá không gợi vẻ quý giá: đá dài 66 cm, rộng 43 cm và cao 27 cm. Khối đá nặng khoảng 152 kg, tương đương 336 pound, đủ nặng để việc di chuyển đòi hỏi những vòng sắt đã gắn sẵn ở hai đầu. Trên một mặt, hình chữ thập chỉ được khắc sơ sài, như dấu vết duy nhất cho thấy vật này từng giữ một vị trí đặc biệt trong nghi lễ. [1]

Trước khi rời Scotland, Đá Định mệnh được lưu giữ tại Tu viện Scone, nay đã thành phế tích, gần Perth. Năm 1057, Lulach được tuyên bố là vua tại đây, đưa địa danh này vào lịch sử được ghi chép của Scotland cùng với nghi lễ tôn vương. [1][5]

Chính phủ Scotland cho biết Đá Định mệnh có thể đã được dùng trong nghi lễ tôn vương từ thế kỷ IX. [5]

Lần sử dụng được ghi nhận đầu tiên của Đá Định mệnh diễn ra trong lễ đăng quang Alexander III của Scotland năm 1249. [1]

Chiến lợi phẩm của Edward I

Năm 1296, trong cuộc xâm lược Scotland, Edward I chiếm Đá Định mệnh rồi đưa hòn đá về Anh. [1]

Hòn đá được đưa đến Tu viện Westminster và lắp vào một chiếc ghế gỗ gọi là Ghế đăng quang. Từ đó, hòn đá nằm dưới các nghi lễ tôn vương của những quân vương Anh và sau này là Anh quốc trong hơn 500 năm. Chiếc ghế do Walter of Durham làm riêng cho hòn đá trong khoảng năm 1297–1300. Trước thế kỷ XVII, các quân vương ngồi thẳng lên đá; về sau ghế mới có thêm một bục gỗ. [1]

Scotland từng có một cơ hội chính thức để đòi lại hòn đá. Năm 1328, Hiệp ước Northampton quy định Anh sẽ trả Đá Định mệnh cho Scotland, nhưng đám đông bạo loạn đã ngăn hòn đá rời khỏi Westminster. Nhiều thế kỷ sau, khi James VI của Scotland lên ngôi Anh với tên James I, ông vẫn đăng quang tại Westminster trên chính hòn đá mà Edward I đã mang đi. [1]

Đến năm 1914, Đá Định mệnh vẫn nằm cạnh Ghế đăng quang ở Westminster. Những nữ đấu tranh đòi quyền bầu cử đặt bom bên cạnh chiếc ghế và hòn đá. Vụ nổ làm hỏng một góc Ghế đăng quang. [1]

Mãi đến năm 1950, người ta mới phát hiện hòn đá đã tách thành hai mảnh. [1]

Bí mật được vẽ thành ba bản đồ

Trước cuộc lấy đá năm 1950, hòn đá đã trải qua một thời kỳ cất giấu bí mật. Trong thời chiến, chỉ tu viện trưởng, người phụ trách công trình và vài người khác biết chỗ giấu. [4][1]

Charles Peers lo rằng nếu những người biết chỗ giấu đều thiệt mạng, bí mật sẽ mất theo họ. Ông lập ba bản đồ ghi vị trí cất giấu, để người còn sống có thể tìm lại hòn đá mà không phải trông chờ vào một người biết đường. [1]

Một bản đồ đi xa hơn hẳn nơi cất giấu: ông gửi bản ấy cho Thủ tướng Canada William Lyon Mackenzie King. Tấm bản đồ sau đó nằm trong hầm Ngân hàng Canada ở Ottawa. [1]

Ông còn từng cảnh báo rằng các đặc phái viên Scotland ở London có thể tìm cách đánh cắp đá. [1]

Đến cuộc lấy đá của các sinh viên năm 1950, một câu hỏi khác xuất hiện ngay trong cấu trúc hòn đá. Richard Welander nêu giả thuyết rằng vụ bom năm 1914 đã gây ra vết nứt, nhưng vết nứt ấy chỉ lộ ra khi các sinh viên lấy đá. [4]

Cuộc chạy về phương Bắc

Ian Hamilton cùng nhóm phải tìm chỗ giấu phần lớn hòn đá trước khi tiếp tục hành trình. Họ mang phần đá ấy đến một cánh đồng ở Kent rồi chôn xuống đất, tạm để lại đó thay vì đưa ngay về phía bắc. Vài ngày sau, nhóm quay lại cánh đồng để đào lên. [1]

Trong lời kể của Hamilton, lúc nhóm trở lại, một khu trại Gypsy đã dựng ngay trên phần đá được giấu. Nhóm phải lấy lại phần đá từ nơi ấy để tiếp tục hành trình đưa về Scotland. [1][7]

Ông cùng những người trong nhóm chạy về phía bắc bằng hai xe, tránh các chốt chặn trên đường. Trong hành trình đưa đá về Scotland, họ có thêm đồng phạm John Josselyn. Phần nhỏ của hòn đá đi về phía bắc vào một thời điểm khác, tách khỏi chuyến vận chuyển phần lớn. Trong khi nhóm tìm đường qua các chốt chặn, chính phủ Anh ra lệnh mở cuộc tìm kiếm trên quy mô lớn. [6][1]

Một chỗ cất giấu khác nằm tại Edinburgh. Một nhà ngoại giao Mỹ kể rằng hòn đá từng nằm trong chiếc hòm ở tầng hầm lãnh sự quán, mà viên chức phụ trách không biết. [1]

Toàn bộ hòn đá cuối cùng được giao cho Robert Gray, một chính trị gia ở Glasgow. Ông thu xếp việc sửa đá sau những chuyến vận chuyển riêng của các phần đá. [1]

Điều ít ai biết: bàn thờ Arbroath

Ngày 11 tháng 4 năm 1951, hòn đá nằm trên bàn thờ cao của Tu viện Arbroath, quấn trong lá cờ Saltire. Vật từng bị kéo khỏi Westminster giữa đêm Giáng sinh giờ hiện diện trong một không gian gắn với Giáo hội Scotland. [1][4][7]

Arbroath còn gắn với bản Tuyên ngôn Arbroath năm 1320, văn kiện thường được nhắc đến trong lịch sử Scotland. Lá cờ Saltire phủ lên mặt đá khiến cảnh tượng ấy càng dễ được nhận ra khi người ta bước vào tu viện. [4][7]

Cảnh sát London nhận được tin về nơi hòn đá xuất hiện. Bốn tháng sau vụ lấy trộm, hòn đá trở lại Westminster. [1]

Không ai trong nhóm sinh viên bị truy tố. Phiên bản phổ biến giải thích rằng nhà chức trách khó xác định quyền sở hữu hòn đá, nên việc đưa vụ án ra tòa sẽ gặp trở ngại. Trong lời kể của Ian Hamilton, lý do thực sự lại nằm ở nỗi lo của Bộ trưởng Nội vụ James Chuter-Ede và Tổng chưởng lý Hartley Shawcross: nếu nhóm bị đưa ra xét xử, người Scotland có thể xuống đường. Hamilton cho rằng một phiên tòa sẽ trở thành thảm họa quan hệ công chúng đối với giới cầm quyền. [7][6]

Sau vụ việc, cảnh sát chú ý đến Hamilton vì ông từng mượn toàn bộ sách về Tu viện Westminster tại thư viện địa phương. [7][1]

Sự thật và lời đồn về hòn đá trở lại

Với Hamilton, hòn đá Edward cướp, hòn đá ông lấy khỏi Westminster và hòn đá trở lại Westminster đều là một. Cách khẳng định ấy không dập tắt được giai thoại về các bản sao. Tin đồn cho rằng vật được trao trả sau cuộc chạy trốn khỏi Westminster đã bị thay thế bằng một khối đá khác, khiến câu hỏi về danh tính của hòn đá tiếp tục tồn tại bên cạnh hồ sơ chính thức. [1][7]

Một giả thuyết đi xa hơn kể rằng các tu sĩ Scone từng giấu hòn đá thật dưới sông Tay hoặc chôn nó ở đồi Dunsinane, sau đó giao cho Edward một bản thay thế. Những người ủng hộ cách giải thích này dựa vào các mô tả lịch sử được cho là không khớp với hòn đá hiện nay. Năm 1819, một lá thư gửi Morning Chronicle còn kể về một hòn đá nặng khoảng 230 kg được tìm thấy dưới lòng đất ở Dunsinane và được tuyên bố là thiên thạch hoặc bán kim loại. Truyền thuyết kéo hòn đá về xa hơn nữa: có chuyện kể đây chính là Gối Jacob, được nhà tiên tri Jeremiah mang từ Bethel đến Ireland; chuyện khác kể Fergus, con trai Erc, đưa đá từ Ireland đến Argyll và đăng quang trên đó, rồi Kenneth MacAlpin chuyển nó đến Tu viện Scone năm 846 để tránh người Viking. [1]

Hồ sơ địa chất đưa ra một dấu vết cụ thể hơn. Hòn đá Westminster được xác định là sa thạch Old Red Sandstone hạ tầng, loại đá từng được khai thác gần Scone. Hai năm sau khi hòn đá trở lại Scotland, một cuộc khảo sát địa chất tiếp tục xác nhận thành phần ấy và mối liên hệ với khu vực gần Scone. [1][4]

Nghi ngờ về tính xác thực đã tồn tại ít nhất 200 năm, theo nhà sử học hưu trí Marie MacPherson. Từ khoảng nghi ngờ ấy, nhiều tuyên bố cực đoan xuất hiện. Nigel Tranter cho rằng vật Edward đưa về London chỉ là một «khối sa thạch Scone». Alex Salmond từng ủng hộ giả thuyết Edward I đã lấy một vật thay thế, có thể là nắp hố xí, còn Wendy Wood tuyên bố hòn đá hiện nay không phải bản gốc và hòn đá thật là đá bazan đen có chữ tượng hình. [1][8][7][10]

Một biểu tượng đi qua hôm nay

Hamilton đã lấy hòn đá khỏi Westminster trong đêm Giáng sinh năm 1950. Bốn mươi sáu năm sau, ngày 3 tháng 7 năm 1996, chính phủ Anh tuyên bố sẽ trả hòn đá về Scotland sau 700 năm. Ngày 15 tháng 11, đại diện Bộ Nội vụ Anh và Văn phòng Scotland trao hòn đá tại biên giới trước khi đưa nó đến Edinburgh Castle. Đến ngày 30 tháng 11, khoảng 10.000 người xếp dọc Royal Mile để nhìn đoàn rước đi qua. [1][4]

Nhưng việc trở về không xóa điều kiện đi kèm. Royal Warrant quy định các Ủy viên phải đưa hòn đá trở lại Westminster cho lễ đăng quang tiếp theo và mọi lễ đăng quang sau đó. Năm 2019, chính phủ Scotland tham vấn công chúng về việc đặt hòn đá tại Perth hay tiếp tục để tại Edinburgh Castle; tháng 12 năm 2020, chính phủ quyết định chuyển hòn đá đến Bảo tàng Perth. Trong thời gian chờ đợi, quy định cũ vẫn mở ra một chuyến đi khác: tháng 9 năm 2022, Historic Environment Scotland thông báo hòn đá sẽ tạm thời trở lại Westminster cho lễ đăng quang Charles III. [4][1]

Hòn đá rời Edinburgh ngày 27 tháng 4 năm 2023 và đến Westminster ngày 29 tháng 4 trong đoàn rước do Joseph Morrow dẫn đầu. Ngày 6 tháng 5, hòn đá được dùng trong lễ đăng quang Charles III; sau đó, nó được trưng bày tạm thời tại Westminster trước khi trở lại Edinburgh Castle vào cuối tháng ấy. Năm 1950, bốn sinh viên phải vào Westminster bằng một chiếc xà beng để kéo hòn đá đi trong đêm Giáng sinh; năm 2023, nó trở lại tu viện ấy trong một đoàn rước. [1][3]

Nguồn

1. Stone of Scone (Wikipedia) (en.wikipedia.org, bách khoa)
2. Stone of Destiny (Wikipedia) (en.wikipedia.org, bách khoa)
3. The Stone Of Destiny - Perth Museum (perthmuseum.co.uk, nguồn gốc)
4. 20 lesser known facts about the Stone of Destiny – 20 facts for 20 years! | Edinburgh Castle Blog (web.archive.org, nguồn gốc)
5. The Stone of Destiny - Scottish Government consultations - Citizen Space (consult.gov.scot, nguồn gốc)
6. Film on Stone of Destiny heist 'will end UK' | Scotland | The Guardian (www.theguardian.com, bài viết)
7. The Caledonian job | Film | The Guardian (www.theguardian.com, bài viết)
8. The Stone of Destiny - An Lia Fàil (web.archive.org, bài viết)
9. The Coronation Chair and the Stone of Scone, by Warwick Rodwell - review (web.archive.org, bài viết)
10. English Historical Fiction Authors: The Stone of Destiny (web.archive.org, bài viết)

Ảnh minh họa do AI tạo, không phải ảnh tư liệu; không mô tả khuôn mặt người thật.