Bức chân dung Churchill bị đốt và bản phác họa kể chuyện về Dorothy Hodgkin

Một bức chân dung Winston Churchill từng được Quốc hội Anh đặt vẽ cho sinh nhật lần thứ 80 của ông, nhưng sau đó bị gia đình bí mật đốt. Cũng do họa sĩ Graham Sutherland thực hiện, một bản phác họa khác lại hướng đến Dorothy Hodgkin, nhà hóa học dùng tia X để tìm cấu trúc của những phân tử quan trọng. Hai hình ảnh ấy đặt ra một câu hỏi: chân dung đang ghi lại con người, hay đang tranh giành quyền quyết định con người sẽ được nhớ như thế nào? [1]

Theo bài viết của Science History Institute, câu chuyện không chỉ nối một chính khách nổi tiếng với một nhà khoa học đoạt Nobel. Nó còn cho thấy sự khác nhau giữa hình ảnh công chúng mong muốn và dấu vết mà nghệ thuật, khoa học để lại khi nhìn một nhân vật kỹ hơn. [1]

Vì sao Churchill ghét bức tranh?

Năm 1954, Graham Sutherland được Quốc hội Anh ủy nhiệm vẽ Churchill. Sutherland từng nổi tiếng với những bức tranh về cảnh công nghiệp và sự tàn phá trong chiến tranh, trong khi Churchill là một chính khách bảo thủ, còn Sutherland là nghệ sĩ xã hội chủ nghĩa. Khoảng cách chính trị ấy không ngăn họ gặp nhau, nhưng chắc chắn ảnh hưởng đến cách mỗi người hiểu một bức chân dung. [1]

Tại lễ công bố, Churchill nói đùa rằng đó là một ví dụ đáng chú ý của nghệ thuật hiện đại. Tuy nhiên, phản ứng riêng của ông gay gắt hơn nhiều: ông cho rằng mình bị mô tả như một người say rượu vô gia cư vừa được nhặt lên từ một con phố ở London. Sau khi Churchill qua đời, gia đình ông bí mật đốt bức tranh; Sutherland chỉ biết chuyện này vào năm 1978 và xem đó là hành động phá hoại. [1]

Điểm đáng chú ý nằm ở sự xung đột giữa hai cách nhìn. Gia đình Churchill có thể muốn bảo vệ hình ảnh một lãnh tụ thời chiến, với vẻ uy nghi và chiến thắng. Sutherland lại có thể đã cố giữ lại những dấu hiệu của tuổi tác, sức nặng lịch sử và sự mệt mỏi của một con người từng đi qua chiến tranh. Cùng một gương mặt, vì thế, có thể trở thành hai thông điệp trái ngược. [1]

Chân dung có phải là bản sao của khuôn mặt?

Một bức chân dung không chỉ trả lời câu hỏi nhân vật trông như thế nào. Nó còn chọn điều gì cần được nhấn mạnh: quyền lực, tuổi tác, nghề nghiệp, sự gần gũi hay khoảng cách. Với người đang nắm quyền, lựa chọn ấy đặc biệt nhạy cảm, vì hình ảnh công khai thường được xem như một phần của quyền kiểm soát danh tiếng.

Có thể hình dung bằng một ví dụ đời thường: cùng chụp một người đang phát biểu, một bức ảnh có thể nhấn vào tư thế chắc chắn, còn bức khác giữ lại khoảnh khắc người đó cúi xuống đọc giấy. Không bức nào nhất thiết là giả, nhưng mỗi bức dẫn người xem đến một cách hiểu. Hội họa chân dung cũng hoạt động qua những lựa chọn tương tự, chỉ khác ở chỗ họa sĩ có nhiều quyền chủ động hơn đối với nét mặt, tư thế và bầu không khí.

Trong trường hợp Churchill, việc bức tranh bị tiêu hủy không xóa được tranh luận mà nó từng gây ra. Ngược lại, hành động ấy khiến số phận của tác phẩm trở thành một phần câu chuyện. Điều bị đốt không chỉ là một vật thể nghệ thuật, mà còn là một phiên bản không được chấp nhận về một nhân vật quyền lực. [1]

Bản phác họa Dorothy Hodgkin ghi lại điều gì?

Sutherland thường phác thảo nhân vật trước khi hoàn thiện tranh. Năm 1978, ông vẽ Dorothy Crowfoot Hodgkin, nhà hóa học nổi tiếng với việc sử dụng kỹ thuật tia X để xác định cấu trúc của penicillin, cholesterol, insulin và vitamin B12. Hodgkin nhận Nobel Hóa học năm 1964 cho những đóng góp này. [1]

Khác với bức Churchill đã hoàn thành rồi bị phá hủy, tranh Hodgkin của Sutherland vẫn dang dở vì ông qua đời năm 1980. Bài viết cho biết chỉ có hai bản phác họa Hodgkin của ông được biết đến, trong đó một bản thuộc Royal Society ở London và bản còn lại thuộc Science History Institute. Vì vậy, bản phác họa không phải một bản tóm tắt toàn bộ sự nghiệp của Hodgkin; nó là dấu vết của một cuộc gặp giữa nghệ thuật và khoa học. [1]

Ở đây, điều được nhìn thấy không chỉ là một nhà khoa học đứng cạnh những thành tựu của mình. Một bản phác họa còn gợi ra cách nghệ sĩ quan sát một người vốn thường được biết đến qua công thức, cấu trúc phân tử và giải thưởng. Gương mặt, tư thế hoặc nét bút có thể đưa nhân vật ra khỏi trang sách chuyên ngành, nhưng chúng cũng không thể thay thế cho công việc khoa học đã làm nên danh tiếng của bà.

Mối liên hệ bất ngờ với Margaret Roberts

Trong những năm 1940, sau khi Hodgkin làm rõ cấu trúc của penicillin và tạo dựng tên tuổi trong khoa học, bà từng dạy hóa học cho Margaret Roberts tại Đại học Oxford. Roberts sau này trở thành Margaret Thatcher, Thủ tướng Vương quốc Anh. Hodgkin nhớ người học trò này rất vui vẻ và gửi thư chúc mừng khi Roberts trở thành nữ thủ tướng đầu tiên của đất nước, đồng thời là thủ tướng đầu tiên từng là một nhà khoa học. [1]

Chi tiết ấy làm câu chuyện chuyển hướng. Churchill và Thatcher đều là những nhân vật chính trị có hình ảnh công chúng mạnh mẽ, còn Hodgkin chủ yếu được nhận diện qua nghiên cứu. Thế nhưng giữa họ tồn tại một đường nối cụ thể: Hodgkin từng đứng ở vị trí người dạy, còn Roberts là sinh viên hóa học trước khi bước vào chính trường. [1]

Mối quan hệ này cũng nhắc rằng lịch sử khoa học không tách khỏi lịch sử xã hội. Một phòng thí nghiệm, một lớp học và một nghị trường có thể liên kết qua những lựa chọn nghề nghiệp của con người. Trong trường hợp Hodgkin, ảnh hưởng của bà không chỉ nằm ở các cấu trúc phân tử được xác định bằng tia X, mà còn ở việc một học trò từng được bà dạy sau đó trở thành nhân vật chính trị nổi bật. [1]

Nhìn lại quyền lực qua một nét bút

Bức Churchill và bản phác họa Hodgkin tạo thành một cặp đối chiếu không phải vì chúng cùng kể một câu chuyện, mà vì chúng cho thấy hai cách một nhân vật đi vào ký ức. Churchill phải đối diện với một hình ảnh ông không muốn nhận; Hodgkin được nhìn qua một bản vẽ chưa hoàn tất, bên cạnh lịch sử khoa học mà bà góp phần tạo nên. [1]

Sự tương phản ấy không có nghĩa nghệ thuật luôn nói sự thật còn quyền lực luôn che giấu sự thật. Một bức chân dung vẫn là một cách diễn giải, và một thành tựu khoa học cũng không thể được hiểu chỉ từ vài đường nét trên giấy. Nhưng khi đặt các tư liệu cạnh nhau, người đọc nhận ra rằng danh tiếng không hình thành từ một nguồn duy nhất. Nó được tạo bởi tác phẩm, người xem, người được vẽ và cả những gì xã hội sẵn sàng lưu giữ.

Vì thế, bản phác họa Dorothy Hodgkin đáng chú ý không chỉ vì nó liên quan đến một họa sĩ từng vẽ Churchill. Nó cho phép nhìn một nhà khoa học như một nhân vật lịch sử có quan hệ, lựa chọn và vị trí xã hội cụ thể. Còn câu chuyện bức Churchill bị đốt cho thấy quyền lực có thể phản đối một hình ảnh, nhưng không dễ kiểm soát cách hậu thế diễn giải chính hành động phản đối ấy. [1]