Năm 1887, Nellie Bly giả điên suốt 10 ngày trên đảo Blackwell để vạch trần viện tâm thần New York

Đối diện với những ánh mắt dò xét tại New York, cô gái trẻ xuất hiện trong bộ dạng của một kẻ xa lạ mất phương hướng giữa phố phường. Tờ New York Times khi ấy miêu tả cô là đứa trẻ lang thang bí ẩn với ánh mắt hoang dại và tiếng kêu tuyệt vọng rằng cô không thể nhớ được gì. [1]

Sự tự tin thái quá vào chuyên môn của các bác sĩ hàng đầu New York đã biến cuộc kiểm tra thành một cái bẫy hoàn hảo. Một bác sĩ sau khi thăm khám đã kết luận Bly hoàn toàn mất trí và là một ca bệnh vô phương cứu chữa. Ngay sau đó, trưởng khoa tâm thần tại Bệnh viện Bellevue cũng dứt khoát tuyên bố cô chắc chắn bị điên. Không một ai trong số những bộ óc y khoa danh tiếng nghi ngờ phán quyết của mình, và cô chính thức bị đẩy thẳng vào Viện tâm thần Nữ trên đảo Blackwell. [1]

Thỏa thuận ngầm trong tòa soạn New York World

Trước khi bước qua cánh cổng nhà thương điên, Nellie Bly từng trải qua những tháng ngày khốn đốn tại đô thị New York. Năm 1887, cô quyết định rời tờ báo Pittsburgh Dispatch để tìm kiếm cơ hội lớn hơn ở New York. Thế nhưng suốt bốn tháng ròng rã, cô rơi vào cảnh không một xu dính túi giữa một môi trường báo chí khắc nghiệt. Không chịu bỏ cuộc, Bly đã nỗ lực thuyết phục để được nhận vào làm việc tại tòa soạn tờ New York World của Joseph Pulitzer. [1]

Cơ hội mang tính bước ngoặt xuất hiện vào ngày 22 tháng 9, khi tờ New York World đề nghị Nellie Bly giả điên để được đưa vào một viện tâm thần tại New York. [4][1]

Mục tiêu cao nhất của nhiệm vụ là viết lại một câu chuyện chân thực, không tô vẽ về cách đối xử với các bệnh nhân cũng như những phương pháp quản lý đang áp dụng bên trong viện. Viên biên tập viên căn dặn cô không cần phải tìm cách tạo ra những phát giác giật gân; thay vào đó, cô phải viết đúng những gì mắt thấy tai nghe, khen chê tùy theo thực tế và luôn giữ trọn sự trung thực. [4]

Trước một nhiệm vụ đòi hỏi sự cẩn trọng tuyệt đối, người biên tập viên bày tỏ mối lo ngại về nụ cười thường trực trên gương mặt của Bly. Hiểu rằng một biểu cảm tươi vui lơ đễnh có thể làm lộ vỏ bọc, cô đã hứa sẽ không mỉm cười nữa trước khi lên đường làm nhiệm vụ. Tuy nhiên, đường rút lui cho chuyến đi này vẫn hoàn toàn bỏ ngỏ. Khi được hỏi sẽ đưa cô ra ngoài bằng cách nào, viên biên tập viên thừa nhận bản thân chưa biết phương án cụ thể, nhưng cam đoan sẽ giải cứu cô ngay cả khi phải công khai danh tính thật trước công chúng. [4]

Chấp nhận một lời hứa cứu viện chưa rõ cách thức thực hiện, Bly rời văn phòng tòa soạn để bắt tay vào việc chuẩn bị cho canh bạc cuộc đời.

Đêm tập trước gương và 70 xu trong túi

Trở về căn phòng của mình, Nellie Bly bắt đầu đêm chuẩn bị bằng cách đứng trước gương, mở to mắt hết cỡ và nhìn chằm chằm không chớp vào hình ảnh phản chiếu của chính mình để tập ánh nhìn của một người điên. Để đưa tâm trạng vào trạng thái thích hợp cho nhiệm vụ, cô tìm đọc những mẩu truyện ma hoang đường. Dù thời tiết bên ngoài khi ấy không lạnh, cô vẫn cảm nhận rõ những cơn ớn lạnh chạy dọc sống lưng mỗi khi nghĩ về thử thách sắp phải đối mặt trong viện điên. Trước khi lên đường, Bly bùi ngùi cất chiếc bàn chải đánh răng và thì thầm lời tạm biệt xà phòng, với linh cảm rằng chuyến đi này có thể kéo dài nhiều ngày hoặc thậm chí lâu hơn. [4]

Để kế hoạch thâm nhập thành công, cô hiểu rằng mình cần một nơi chốn phù hợp nhằm tạo ra vỏ bọc ban đầu. Bly nhận ra nếu cô có thể khiến cả một khu nhà trọ phụ nữ tin mình bị điên, họ sẽ không chịu ngồi yên cho đến khi tống khứ cô đến nơi an toàn. Lật giở danh bạ, cô quyết định chọn Nhà trọ Tạm trú Dành cho Nữ giới ở số 84 Đại lộ Hai để bắt đầu hành trình. Khu nhà trọ này thu phí 30 xu một đêm, và Bly chỉ mang theo khoảng 70 xu trong người để số tiền mau cạn, nhằm nhanh chóng bị đuổi ra ngoài và buộc quản lý phải nhờ cảnh sát can thiệp. [4]

Sau một đêm dài tập luyện các biểu cảm khuôn mặt trước gương, Bly tìm đến khu nhà trọ để đăng ký thuê phòng. Khi bóng tối bao trùm, phép thử thực sự bắt đầu. Cô dứt khoát từ chối đi ngủ và nói với những người phụ nữ cùng trọ rằng cô rất sợ họ, đồng thời bảo trông họ có vẻ «điên rồ». [1]

Biểu cảm bất thường cùng lời nói kỳ quặc của người khách trọ mới khiến những người xung quanh nhanh chóng kết luận rằng Bly đã bị điên. Không ai dám giữ một kẻ mất trí ở lại, và ngay sáng hôm sau, họ lập tức gọi cảnh sát đến giải quyết. Rời khỏi khu nhà trọ trong sự áp giải của lực lượng tuần tra, Bly bước vào phòng xử án và đối mặt với các quan chức pháp lý đầu tiên, nơi cô bình thản khai nhận với tòa rằng mình bị mắc chứng mất trí nhớ. [1]

Bác sĩ lơ đãng và cánh cửa phòng giam khép lại

Để chuẩn bị cho việc đứng trước các quan chức pháp lý, Bly đã tính toán kỹ lưỡng từng chi tiết nhỏ nhất nhằm tự bảo vệ mình. Cô từ chối phương án giả điên tại nhà người quen vì không muốn làm phiền bạn bè hay nhờ cậy các bác sĩ tốt bụng. Cô quyết định lấy bí danh Nellie Brown để các chữ cái đầu trùng khớp với tên thật và đồ đạc bằng vải của cô, giúp phía tòa soạn tiện theo dõi và hỗ trợ. [4]

Tại phòng xử án, dáng vẻ lạc lối của người phụ nữ không nhớ nổi quá khứ khiến các quan chức lập tức đưa ra suy đoán chủ quan. Thẩm phán đưa ra kết luận rằng cô đã bị chuốc thuốc mê, và sau đó nhiều bác sĩ kiểm tra đều tuyên bố cô bị điên. [1]

Căn bệnh tâm thần của cô được xác nhận dễ dàng một phần nhờ sự hời hợt khó tin từ chính những người có trách nhiệm. Bly kể rằng vị bác sĩ chính giám định cho cô chú ý đến cô y tá phụ tá quyến rũ nhiều hơn là tập trung vào bản thân cô. Ánh mắt thiếu tập trung của viên bác sĩ cùng những câu hỏi chiếu lệ trôi qua nhanh chóng, đủ để ông ta đặt bút xác nhận tình trạng mất trí của người bệnh mà không mảy may nghi ngờ. [1]

Sự xuất hiện của một gương mặt khả ái nhưng vô danh giữa chốn công đường nhanh chóng trở thành tâm điểm bàn tán. Vụ việc của cô gái điên xinh đẹp đã thu hút truyền thông, khiến tờ New York Sun giật câu hỏi cô gái điên này là ai. [1]

Càng tỉnh táo, càng bị coi là điên

Bước chân vào Viện tâm thần Nữ trên đảo Blackwell – địa danh mà ngày nay được gọi là đảo Roosevelt – Bly lập tức thay đổi thái độ. Nhằm ghi lại trung thực những gì diễn ra nơi đây, ngay khi được đưa vào viện tâm thần, cô đã từ bỏ việc giả vờ và bắt đầu cư xử hoàn toàn bình thường. [1]

Tuy nhiên, sự bình tĩnh của cô hoàn toàn bị vô hiệu hóa trước sự áp đặt của những người xung quanh. Nhân viên bệnh viện dường như không nhận ra cô đã bình thường mà lại xem những hành động thông thường của cô là triệu chứng bệnh lý. Bly nhận thấy một nghịch lý cay đắng: cô càng nói năng và hành xử tỉnh táo thì mọi người lại càng nghĩ cô bị điên, ngoại trừ một bác sĩ cư xử rất hòa nhã. [1][4]

Mọi nỗ lực thanh minh nhằm thoát khỏi cảnh giam cầm đều phản tác dụng. Thậm chí những lời van xin được trả tự do của Bly cũng bị nhân viên viện diễn giải là biểu hiện bệnh tâm thần nặng hơn. [1]

Sự bế tắc ấy không chỉ dừng lại ở bản thân cô gái trẻ. Khi nói chuyện với các bệnh nhân cùng phòng, Bly tin chắc rằng một số người trong đó hoàn toàn tỉnh táo như chính cô. [1]

Họ cũng bị tước đoạt tiếng nói và chịu cảnh giam cầm oan uổng trong cùng một chiếc bẫy vô hình.

Ba xô nước băng và chiếc ghế dài từ sáng đến tối

Nước tắm cho bệnh nhân vô cùng lạnh ngắt, lại rất hiếm khi được thay mới khiến nhiều người phải chịu cảnh tắm chung trong cùng một chiếc bồn bẩn thỉu. Kể cả khi có lượt nước mới, nhân viên cũng không hề cọ rửa mà tống ngay người tiếp theo vào chiếc bồn hoen ố, cáu bẩn. [1]

Chính Bly cũng phải nếm trải sự tàn nhẫn ấy ngay trong phòng tắm. Cô kể lại việc răng run lập cập và tay chân tím tái khi bất ngờ bị dội liên tiếp ba xô nước lạnh buốt như đá vào mắt, tai, mũi và miệng. Ngay sau những xô nước dội buốt óc từ trên đầu xuống, người trông nom liền xông vào kỳ cọ cơ thể cô một cách thô bạo. [1]

Nỗi đày đọa tiếp tục bủa vây các bệnh nhân trong từng nếp sinh hoạt thường nhật. Các y tá tại viện cư xử thô bạo, luôn bắt bệnh nhân phải im miệng và sẵn sàng thẳng tay đánh đập nếu họ không chịu nghe lời. Những bệnh nhân có biểu hiện nguy hiểm bị trói dính lại với nhau bằng dây thừng. Thức ăn dành cho họ chỉ gồm nước súp lỏng bõng, thịt bò ôi thiu, bánh mì khô như bột nhào phơi khô và thứ nước bẩn không thể uống nổi. Quanh khu vực ăn uống, rác rưởi cùng chất thải ngập ngụa, trong khi chuột bọ bò lúc nhúc khắp các ngóc ngách bệnh viện. [1]

Bên cạnh bạo lực và đồ ăn bẩn thỉu, sự hành hạ còn đến từ những giờ giam hãm kéo dài vô tận. Bệnh nhân bị ép phải ngồi gần như cả ngày trên những chiếc ghế dài cứng ngắc và ít được bảo vệ khỏi cái lạnh. Chứng kiến cảnh tượng tàn nhẫn đó, Bly chỉ trích rằng việc nhốt một người phụ nữ khỏe mạnh từ 6 giờ sáng đến 8 giờ tối trên ghế tựa thẳng, không cho cử động hay đọc sách sẽ khiến người đó suy sụp hoàn toàn sau hai tháng. [1]

Đối mặt với muôn vàn khắc nghiệt nơi viện tâm thần, Bly từng lo ngại áp lực từ việc đóng giả người mất trí cùng cảnh ngộ bị nhốt chung với những bệnh nhân thực sự có thể khiến chính trí não của cô bị tổn thương. [4]

Khoản ngân sách 850.000 USD và sự thật được trả lời

Sau mười ngày nếm trải chuỗi đày đọa trên đảo Blackwell, sự can thiệp từ tờ New York World rốt cuộc đã mở toang cánh cửa sắt để đảm bảo việc trả tự do cho Bly. [1]

Những điều mắt thấy tai nghe sau song sắt lập tức được cô phơi bày trước công chúng qua loạt bài phóng sự điều tra trên tờ New York World. Ngay trong năm 1887, Bly tập hợp các bài báo này thành cuốn sách «Ten Days in a Mad-House», được Norman Munro xuất bản tại New York. Loạt phóng sự chấn động ấy đã thúc đẩy đại bồi thẩm đoàn mở một cuộc điều tra toàn diện với sự hỗ trợ của chính cô. Bản báo cáo sau đó của đại bồi thẩm đoàn đã giúp ngân sách của Sở Từ thiện và Cải huấn Công cộng được cấp tăng thêm 850.000 USD để cải tổ hệ thống. Đồng thời, cơ quan này cũng đảm bảo các cuộc kiểm tra tâm thần sau này phải được tiến hành kỹ lưỡng hơn, nhằm chắc chắn rằng chỉ những người mắc bệnh thực sự nặng mới bị đưa vào viện. [1]

Mới trước đó không lâu, các chuyên gia y tế hàng đầu New York từng dễ dàng kết luận cô gái vô danh Nellie Brown là một ca mất trí vô phương cứu chữa. Mười ngày dấn thân nơi đảo dữ đã chứng minh điều ngược lại, khi một nữ nhà báo đơn độc dám đánh cược tự do để kéo sụp bức màn che đậy của cả một hệ thống quyền uy.

Nguồn

1. Ten Days in a Mad-House (Wikipedia) (en.wikipedia.org, bách khoa)
2. Nellie Bly : daredevil, reporter, feminist : Kroeger, Brooke, 1949- : Free Download, Borrow, and Streaming : Internet Archive (archive.org, nguồn gốc)
3. Nellie Bly : daredevil, reporter, feminist : Kroeger, Brooke, 1949- : Free Download, Borrow, and Streaming : Internet Archive (archive.org, nguồn gốc)
4. Ten Days in a Mad-House. (digital.library.upenn.edu, nguồn gốc)
5. Ten Days in a Mad-house by Nellie Bly | Project Gutenberg (www.gutenberg.org, nguồn gốc)
6. STUDIES: Women still struggle in male-dominated film industry | filmfiles.tv (web.archive.org, bài viết)
7. 10 Days in a Madhouse - Opera Philadelphia (www.operaphila.org, bài viết)
8. Ten Days in a Madhouse - Isthmus | Madison, Wisconsin (web.archive.org, bài viết)

Ảnh bìa: H. J. Myers, photographer · Public domain · Wikimedia Commons. Bố cục và chữ do Trải Nghiệm Sống thực hiện.