Chim bay, Mặt Trời và Mặt Trăng trong sách giả kim Pandora nói gì?

Bên dưới lớp bìa giấy xanh thô sơ của một bản Pandora là cả chuỗi tranh khắc gồm chim, thiên thể, nhân vật và dụng cụ kỳ lạ. Những hình này có lẽ không chỉ nhằm tạo không khí huyền bí: chúng được sắp đặt để diễn tả một quy trình hóa học theo thứ tự, nhưng bằng ngôn ngữ mà người ngoài nghề khó đọc. [1]

Muốn hiểu chuỗi hình, cần tạm gác cách nhìn từng biểu tượng như một câu đố độc lập. Mặt Trời, Mặt Trăng hay chim bay chỉ bắt đầu có nghĩa khi được đặt cạnh nhau và đối chiếu với thiết bị phòng thí nghiệm xuất hiện trong tranh. Khi ấy, cuốn sách hiện ra gần với một bản hướng dẫn thao tác được mã hóa hơn là một tập hình huyền bí thuần túy. [1]

Vì sao một cuốn sách giản dị lại đáng chú ý?

Pandora, Das ist, Die Edleste Gab Gottes được xuất bản tại Basel năm 1582. Tác phẩm do bác sĩ Hieronymus Reusner biên tập, còn danh tính tác giả không rõ ràng. Reusner gán sách cho một tu sĩ dòng Franciscan dùng bút danh Epimetheus. Cái tên này liên hệ với câu chuyện Pandora được trao cho Epimetheus, em trai của Prometheus. [1]

Vẻ ngoài khiêm nhường dễ gây nhầm lẫn. Bản thuộc bộ sưu tập của Science History Institute từng được đóng lại bằng bìa carton mỏng phủ giấy xanh, nhưng bên trong chứa một trong những chuỗi hình giả kim được xuất bản khá sớm. Giá trị của sách vì thế không nằm ở lớp áo hiện tại mà ở cách hình ảnh lưu giữ một hệ thống truyền đạt tri thức nghề nghiệp. [1]

Các hình khắc bắt nguồn từ đâu?

Loạt tranh ở phần sau của Pandora không được sáng tạo hoàn toàn vào năm 1582. Chúng bắt nguồn từ một bản thảo giả kim bằng tiếng Đức, được biên soạn trong khoảng 1414–1419. Khoảng cách hơn một thế kỷ giữa bản thảo và sách in cho thấy đây là một truyền thống hình ảnh đã được sao chép, lựa chọn và đưa sang môi trường xuất bản. [1]

Điều đó cũng giúp giải thích vì sao tranh không vận hành giống minh họa hiện đại. Một hình vẽ kỹ thuật ngày nay thường cố làm rõ cấu tạo hoặc chuyển động. Tranh giả kim lại đặt dụng cụ thật bên cạnh nhân vật và biểu tượng. Người đọc phải nhận ra mô-típ quen thuộc, rồi suy ra chất nào đang được nói tới và vật chất đang biến đổi theo hướng nào. [1]

Mặt Trời và Mặt Trăng thay cho chất gì?

Trong hệ biểu tượng được Science History Institute giải thích, Mặt Trời thường đại diện cho vàng, còn Mặt Trăng đại diện cho bạc. Đây không nhất thiết là cảnh bầu trời hay lời mô tả hiện tượng thiên văn. Hai thiên thể hoạt động như ký hiệu thay tên vật liệu, giúp tranh nói về các kim loại mà không cần ghi chúng trực tiếp bằng chữ. [1]

Có thể hình dung cách mã hóa này như việc một công thức dùng ký hiệu thay cho tên đầy đủ. Tuy nhiên, biểu tượng trong tranh kém cố định hơn ký hiệu hóa học hiện đại: từ “thường” rất quan trọng, bởi ý nghĩa còn phụ thuộc vào hình bên cạnh và vị trí trong chuỗi. Chỉ thấy Mặt Trời chưa đủ để tái dựng một thao tác; người đọc còn phải xác định nó đang kết hợp, tách khỏi hay biến đổi cùng yếu tố nào. [1]

Vì sao chim lại bay lên rồi rơi xuống?

Chim bay và chim rơi được liên hệ với hai thao tác là thăng hoa và ngưng tụ. Chuyển động đi lên gợi phần vật chất rời khỏi trạng thái ban đầu và bốc lên; chuyển động đi xuống gợi phần đã nguội hoặc được thu lại. Hình chim nhờ vậy biến một quá trình khó nhìn thành hướng chuyển động dễ nhận biết. [1]

Cách đọc này trở nên thuyết phục hơn khi trong chuỗi tranh còn có một nữ hoàng đứng trên dụng cụ chưng cất. Thiết bị ấy nối thế giới biểu tượng với công việc trong phòng thí nghiệm. Nhân vật đội vương miện có thể thu hút ánh nhìn trước tiên, nhưng phần chân đế mới là dấu hiệu cho thấy hình đang nói đến xử lý vật chất chứ không đơn thuần kể một câu chuyện về hoàng gia. [1]

Dù vậy, nhận ra chim là chuyển động lên xuống chưa đồng nghĩa đã giải được toàn bộ quy trình. Tranh không tự cung cấp cho người đọc hiện đại tên đầy đủ của mọi chất, lượng vật liệu, nhiệt độ hay thời gian thao tác. Nó giống một chuỗi lời nhắc dành cho người đã biết nghề: biểu tượng định hướng cách đọc, còn kiến thức thực hành lấp vào những chỗ bị lược bỏ. [1]

Tại sao nhà giả kim phải nói bằng hình ảnh?

Các nhà giả kim vẫn muốn truyền đạt phương pháp; nếu không, họ đã không làm bản thảo công phu hoặc in sách. Nhưng người nhận tri thức được chọn lọc. Giả kim thuật, tương tự nhiều nghề thủ công, có truyền thống giữ bí mật nghề nghiệp. Từ thời giả kim ở Ai Cập thời Hy Lạp hóa, tác giả đã dùng từ đồng nghĩa gây nhiễu, nghĩa kép có chủ ý và những câu chuyện ẩn dụ đòi hỏi người đọc phải biết ngôn ngữ chuyên môn. [1]

Khi truyền thống này đến phương Tây, hình ảnh trở thành thêm một lớp che giấu. Cách làm ấy phục vụ đồng thời hai mục đích tưởng như trái ngược: lưu lại quy trình và hạn chế người có thể sử dụng nó. Người trong nghề nhìn thấy vật liệu, sự bay lên, sự ngưng tụ và dụng cụ; người ngoài chỉ thấy chim, vua chúa cùng Mặt Trời, Mặt Trăng. [1]

Nên đọc Pandora như thế nào?

Điểm khởi đầu hợp lý không phải là hỏi mỗi hình “tượng trưng cho điều gì” một cách riêng lẻ, mà là theo dõi thứ tự của cả loạt tranh. Biểu tượng vật liệu cho biết cái gì đang được xử lý; chim cho biết hướng biến đổi; dụng cụ cho biết thao tác thuộc về thực hành phòng thí nghiệm. Ý nghĩa hình thành từ quan hệ giữa các yếu tố và từ vị trí của chúng trong tiến trình. [1]

Pandora chưa trao cho người đọc một công thức hoàn chỉnh có thể làm theo ngay. Giá trị của nó nằm ở chỗ cho thấy hình ảnh từng có thể đảm nhiệm công việc của văn bản kỹ thuật, đồng thời khóa bớt ý nghĩa khỏi người chưa được chỉ dẫn. Vì vậy, vẻ bí hiểm của loạt tranh không nhất thiết che giấu một thông điệp siêu nhiên; nó có thể che giấu kiến thức thực hành bằng một loại ngôn ngữ nghề nghiệp được thiết kế có chủ ý. [1]