Cuốn sách công thức giả kim thế kỷ 15 đã được dùng như thế nào?

Một bản thảo của Italy được viết bằng tiếng Latin vào nửa đầu thế kỷ 15 có bìa da đỏ đóng 437 chiếc đinh. Bên trong không chỉ có công thức luyện kim, làm rượu hay pha mỹ phẩm, mà còn có cách đuổi bọ chét, chữa ngựa và xua thú dữ. Điều đáng chú ý là cuốn sách không được sắp xếp theo ranh giới giữa hóa học, y học hay nông nghiệp như ngày nay: tất cả cùng nằm trong một kho công thức phục vụ những vấn đề rất cụ thể. [1]

Câu hỏi quan trọng vì thế không phải là bản thảo ấy có giống một cuốn sách khoa học hiện đại hay không, mà là nó đã được dùng trong đời sống và lao động như thế nào. Những vết muội trên giấy da, các hình vẽ dụng cụ và sự thiếu hụt của những bản in đầu tiên cho thấy đây là thứ sách để tra cứu, thử nghiệm và truyền lại, chứ không chỉ để cất giữ. [1]

Một cuốn sách, nhiều loại công việc

Tên gọi của bản thảo đã gợi ra phạm vi rộng: giả kim thuật, y học, gia công kim loại, mỹ phẩm, thú y, nông nghiệp, làm rượu và nhiều chủ đề khác. Các công thức không tạo thành một thực đơn nấu ăn theo nghĩa quen thuộc; phần gần nhất với việc bếp núc là những chỉ dẫn làm rượu. Phần còn lại hướng đến vật liệu, cơ thể, vật nuôi, cây trồng và môi trường sống. [1]

Với người sử dụng thời ấy, sự kết hợp này có thể có lý. Một người làm việc với kim loại cần biết cách xử lý chất, một người chăm ngựa cần tìm cách làm con vật trông khỏe mạnh, còn một gia đình có thể quan tâm đến bọ chét hoặc những mối đe dọa được tin là đến từ thú dữ. Những việc ấy ngày nay thuộc các chuyên ngành khác nhau, nhưng trong một cuốn sách công thức, chúng đều có chung mục tiêu: biến một nguyên liệu, cơ thể hoặc hoàn cảnh thành trạng thái mong muốn. Đây là cách hiểu mang tính diễn giải từ chính sự đa dạng của các mục công thức, không phải bằng chứng rằng mọi người khi đó đã xem chúng là cùng một ngành. [1]

Giả kim thuật nằm giữa lý thuyết và thao tác

Bản thảo không chỉ nói về những ý niệm trừu tượng. Nó chứa các công thức làm sạch thủy ngân cùng những chỉ dẫn liên quan đến luyện kim và dụng cụ giả kim. Điều đó đặt người đọc trước một loại tri thức vừa có ngôn ngữ của niềm tin, vừa đòi hỏi thao tác với vật chất: đun, trộn, xử lý, quan sát và lặp lại. [1]

Ranh giới giữa khoa học, nghề thủ công và niềm tin vì vậy chưa tách rõ như hiện nay. Một chỉ dẫn có thể nhằm tạo ra sản phẩm hữu hình, chẳng hạn rượu hoặc mỹ phẩm, nhưng một chỉ dẫn khác lại nhắm đến việc xua thú dữ khỏi nhà. Đặt chúng cạnh nhau không nhất thiết cho thấy người viết thiếu phân biệt; nó cho thấy cuốn sách được xây dựng quanh nhu cầu sử dụng hơn là quanh hệ thống môn học hiện đại. Người đọc tìm một cách xử lý vấn đề, và nhiều loại cách xử lý có thể cùng xuất hiện trên một trang sách. [1]

Vì sao bản thảo mang dấu vết phòng thí nghiệm?

Trong bộ sưu tập gồm chín bản thảo giả kim, một bản viết trên giấy da cho thấy dấu hiệu sử dụng nặng và các vệt muội. Những dấu vết này được xem là có khả năng phản ánh thời gian bản thảo ở trong phòng thí nghiệm giả kim. Các hình vẽ dụng cụ và những trích đoạn từ Johannes De Rupescissa, một tu sĩ dòng Phanxicô thế kỷ 14 đồng thời là nhà giả kim, càng làm rõ mối liên hệ giữa văn bản và thực hành. [1]

Nếu hình dung một cuốn sách luôn nằm yên trên giá, ta sẽ khó hiểu vì sao nhiều bản thảo thời Trung cổ về giả kim thuật không còn tồn tại. Chúng có thể bị đưa tới nơi người ta xử lý vật chất, nơi giấy da hoặc giấy phải chịu khói, muội và hao mòn. Đây là một ví dụ về cách vật thể lưu giữ lịch sử sử dụng: vết bẩn không tự kể toàn bộ câu chuyện, nhưng có thể cho thấy cuốn sách từng được mở ra trong một môi trường làm việc thay vì chỉ được đọc trong không gian yên tĩnh. [1]

Bản chép tay cứu lại phần bị bỏ sót

Giả kim thuật xuất hiện khá muộn trong lịch sử in ấn. Ngay cả khi sách in đã phổ biến hơn, những người in các tác phẩm giả kim vẫn không luôn đối chiếu cẩn thận bản in với bản chép tay. Vì thế, một ấn bản đầu tiên của The Precious New Pearl, tác phẩm của nhà giả kim thế kỷ 14 Petrus Bonus, đã không bao gồm toàn bộ nội dung của bản thảo gốc. [1]

Một bản chép tay thế kỷ 15 của tác phẩm này đặc biệt có giá trị vì chỉ còn sáu bản được biết đến. Khi đặt các bản còn lại cạnh nhau, học giả có thể ghép chúng để phục dựng về cơ bản phần văn bản thế kỷ 14 đã bị thất lạc. Ở đây, bản chép tay không chỉ là bản sao kém hơn sách in. Trong trường hợp bản in bị thiếu, nhiều bản sao không hoàn toàn giống nhau lại trở thành những mảnh ghép giúp nhận diện nội dung đã mất. [1]

Nhìn lại một cuốn sách công thức

Bộ sưu tập chín bản thảo được viết tại Italy, Tây Ban Nha, Đức, Anh và Pháp, cho thấy các văn bản giả kim lưu hành trong nhiều không gian châu Âu. Chúng hiện được lưu giữ cùng nhau tại thư viện Othmer, trong đó có bản thảo giấy và một bản thảo giấy da. Việc bảo tồn chúng giúp người đọc nhìn thấy cả nội dung lẫn vật chất của tri thức: công thức nằm trên trang giấy, còn cách sử dụng để lại dấu vết trên chính trang ấy. [1]

Cuốn sách bìa da có 437 chiếc đinh vì thế không chỉ gây tò mò bởi vẻ ngoài. Nó dẫn đến một cách đọc rộng hơn về thế kỷ 15: kiến thức có thể được ghi lại như những chỉ dẫn thực hành, gom chung nhiều lĩnh vực và truyền qua các bản chép tay không hoàn hảo. Điều từng giống một tập công thức lộn xộn nay cho thấy một xã hội chưa chia thế giới thành các ngăn chuyên môn cố định, nhưng đã biết tích lũy, thử dùng và sửa chữa tri thức qua thời gian. [1]