Đèo Dyatlov 1959: chín nhà leo núi bỏ lều giữa đêm âm 30 độ và mô hình lở tuyết mượn mã hoạt hình phim Frozen

Ngày 28 tháng 1 năm 1959, Yuri Yudin ôm Lyudmila Dubinina lần cuối rồi quay bước — anh phải bỏ cuộc vì đau khớp gối và bệnh tim bẩm sinh. Igor Dyatlov đứng nhìn, dặn Yudin rằng đoàn có lẽ sẽ về muộn hơn kế hoạch vài ngày. Yudin không bao giờ gặp lại các bạn cùng lớp. Bốn ngày sau, chiều ngày 1 tháng 2, chín người còn lại dựng lều trên sườn đông ngọn Kholat Syakhl — cái tên nghĩa là «Núi Chết» trong tiếng Mansi bản địa. Bên dưới chỉ 1,5 km là rừng kín gió, nhưng họ chọn ở lại trên sườn trống. Vài giờ sau, ai đó rạch lều từ bên trong. Cả chín người lao ra bão tuyết âm 30 độ, nhiều người chân trần. [8][4][1][2]

Mười người lên đường, một người quay lại

Igor Dyatlov, 23 tuổi, sinh viên kỹ thuật vô tuyến, dẫn đầu đoàn mười người, phần lớn là sinh viên Viện Bách khoa Ural. Đích đến là đỉnh Otorten, cách hiện trường thảm kịch khoảng 10 km về phía bắc. Lộ trình hạng III thực hiện vào tháng 2, tháng khắc nghiệt nhất, đặt ra thử thách lớn ngay cả với người giàu kinh nghiệm. [1][7]

Ngày 23 tháng 1, đoàn nhận sổ lộ trình và rời Sverdlovsk (nay là Yekaterinburg). Năm ngày sau, Yuri Yudin phải quay lại vì đau khớp gối và bệnh tim bẩm sinh. Chín người còn lại tiếp tục hành trình về phía núi Otorten. [1]

Đến ngày 31 tháng 1, đoàn tới rìa vùng cao nguyên, cất giấu thức ăn và trang thiết bị dự phòng trong thung lũng có rừng để dùng cho chuyến về. Hôm sau, thời tiết xấu và tầm nhìn giảm mạnh khiến nhóm đi lạc hướng tây, leo lên sườn Kholat Syakhl thay vì băng qua đèo như kế hoạch. Đứng trước lựa chọn đi xuống 1,5 km vào rừng trú ẩn hay cắm lều ngay trên sườn núi trống, Dyatlov chọn phương án thứ hai. Yudin sau này suy đoán Dyatlov không muốn mất độ cao đã leo được, hoặc muốn tập dựng lều trên sườn núi cho hành trình hạng III. [1]

Dyatlov đã hứa gửi điện báo về câu lạc bộ thể thao ngay khi đoàn trở về Vizhai, dự kiến muộn nhất ngày 12 tháng 2. Nhưng đến ngày 20 tháng 2, vẫn không có tin tức. Thân nhân các thành viên yêu cầu tổ chức cứu hộ; trưởng viện gửi các nhóm tình nguyện đầu tiên gồm sinh viên và giảng viên lên đường. [1]

Chiếc lều rạch từ bên trong

Yudin được yêu cầu nhận diện chủ nhân của từng đồ vật tìm thấy tại hiện trường — giày, áo, ba lô của những người bạn anh vừa chia tay chưa đầy một tháng trước. Ngày 26 tháng 2, đội tìm kiếm phát hiện chiếc lều trên sườn Kholat Syakhl. Mikhail Sharavin, sinh viên tìm thấy lều đầu tiên, mô tả lều bị rách một nửa và phủ đầy tuyết, bên trong trống rỗng. Toàn bộ đồ đạc và giày dép bị bỏ lại. [8][1]

Dấu vết từ lều cho thấy toàn bộ thành viên nhóm rời hiện trường bằng chân của chính họ. Không có dấu chân lạ, không có dấu hiệu xô xát. Họ đi xuống sườn núi, hướng về phía rừng, giữa bão tuyết âm 25 đến âm 30 độ, nhiều người chỉ mặc đồ lót hoặc đi tất. [1]

Tại mép rừng, dưới một cây thông Siberia lớn, đội tìm kiếm phát hiện tàn tích đống lửa nhỏ cùng hai thi thể đầu tiên: Krivonishenko và Doroshenko, chân trần, chỉ mặc đồ lót. Các cành thông bị gãy lên đến độ cao năm mét — dấu hiệu ai đó đã leo lên, có thể để tìm hướng về trại. [1]

Ba thi thể tiếp theo — Dyatlov, Kolmogorova và Slobodin — nằm rải rác trên sườn núi giữa cây thông và lều, ở tư thế như đang cố quay trở lại. Bốn người còn lại được tìm thấy muộn hơn nhiều, ngày 4 tháng 5, dưới lớp tuyết dày bốn mét trong một khe suối, cách cây thông 75 m vào sâu hơn trong rừng. [1]

Những vết thương không thể giải thích

Cả đời mình, ông Yudin chỉ có một câu hỏi: «Điều gì thật sự đã xảy ra với các bạn tôi đêm hôm ấy?» Kết quả khám nghiệm pháp y không giúp ông tìm được câu trả lời — sáu người chết vì hạ thân nhiệt, ba người chết vì chấn thương nặng. Slobodin có vết nứt nhỏ ở hộp sọ, nhưng pháp y không xác định đó là nguyên nhân tử vong. Anh Thibeaux-Brignolles bị tổn thương hộp sọ nghiêm trọng hơn. Cô Dubinina và Zolotaryov bị gãy xương ngực ở mức độ mà pháp y Boris Vozrozhdenny mô tả là tương đương lực tác động của tai nạn xe hơi. [8][1]

Điểm khiến giới điều tra bối rối nhất: các thi thể không có vết thương bên ngoài tương ứng với gãy xương bên trong. Xương sườn và hộp sọ vỡ nát bên trong, nhưng da thịt bên ngoài gần như không có vết — dấu hiệu của một lực cực mạnh tác động đều lên toàn bộ thân người. Vozrozhdenny tuyên bố những chấn thương gây tử vong đó không thể do con người gây ra, vì lực tác động quá mạnh mà không để lại tổn thương mô mềm bên ngoài. [1]

Dubinina mất lưỡi, mắt, một phần môi và mô mặt. Zolotaryov mất cả hai nhãn cầu. Kolevatov mất lông mày. Tuy nhiên, Vozrozhdenny nhận định các tổn thương mô mềm này xảy ra sau khi chết, do vị trí thi thể nằm trong dòng suối chảy — nước và sinh vật phân hủy mô mềm theo thời gian. Tất cả nạn nhân chết từ sáu đến tám giờ sau bữa ăn cuối cùng. [1]

Ba trong bốn người tìm thấy sau cùng mặc quần áo tốt hơn những người trước, với dấu hiệu rõ ràng rằng quần áo của người đã chết được lấy cho người sống dùng. Cô Dubinina mặc quần cháy rách của Krivonishenko; chân trái cô được quấn bằng mảnh áo khoác rách. Zolotaryov mặc áo khoác và mũ lông giả của Dubinina. Chi tiết này cho thấy ít nhất một số thành viên còn sống đủ lâu để tổ chức lại đồ đạc cho nhau. [1][8]

Điều ít ai biết

Trong nhóm chín người, Semyon Zolotaryov là nhân vật bí ẩn nhất. Ông yêu cầu mọi người gọi mình là "Sasha" dù tên thật là Semyon. Dưới lớp quần áo, Zolotaryov giấu nhiều hình xăm mà các thành viên khác không biết, trong đó có ngôi sao năm cánh, tên "Гена" và năm sinh "1921". [6]

Gần sáu thập kỷ sau thảm kịch, ngày 12 tháng 4 năm 2018, nhà báo Natalya Varsegova của Komsomolskaya Pravda khai quật thi thể Zolotaryov tại nghĩa trang Ivanovskoe ở Yekaterinburg — vì không có hồ sơ nào trong sổ nghĩa trang ghi nhận sự hiện diện của mộ ông. Xét nghiệm ADN lần đầu, phát sóng trên Kênh 1 Nga ngày 16 tháng 5 năm 2018, loại trừ quan hệ huyết thống giữa người trong mộ và cháu gái Tatyana Skulbeda. Nhưng xét nghiệm lần hai do học giả Pavel Ivanov thực hiện lại cho kết quả ngược: ADN khớp với cháu gái Zolotaryov, dù không loại trừ khả năng thi thể thuộc về anh trai Nikolay. Danh tính thật sự của người trong mộ Zolotaryov vẫn chưa chắc chắn hoàn toàn. [6]

Nhân vật Nikolay Thibeaux-Brignolles, 23 tuổi, mang dòng máu Pháp. Cha anh bị bắt năm 1931 với tội danh bịa đặt trong thời kỳ Stalin và qua đời trong Gulag năm 1943. Mẹ Thibeaux-Brignolles đã van xin con trai đừng đi chuyến này. Anh trả lời: «Lần cuối cùng thôi, mẹ!» rồi lên đường và không bao giờ trở về. [5]

Một chi tiết ít người nhắc đến: mãi đến năm 1997, người ta mới tiết lộ rằng phim âm bản từ máy ảnh của Krivonishenko được cất trong kho riêng của điều tra viên chính Lev Ivanov. Con gái Ivanov sau đó trao tặng phim cho Quỹ Dyatlov — tổ chức được thành lập năm 1999 tại Yekaterinburg, do Yuri Kuntsevich lãnh đạo. Kuntsevich khi mới 12 tuổi đã tham dự tang lễ năm nạn nhân đầu tiên và nhớ da họ có «màu nâu sẫm» bất thường. [1]

Sự thật và lời đồn

Lời đồn đầu tiên: người Mansi bản địa tấn công nhóm leo núi vì xâm phạm vùng đất thiêng. Cuộc điều tra năm 1959 bác bỏ hoàn toàn giả thuyết này — chỉ có dấu chân của chính nhóm, không có dấu hiệu xô xát hay sự hiện diện của người ngoài. [1]

Lời đồn thứ hai: nhóm vô tình đi vào vùng thử nghiệm quân sự bí mật. Yudin, người quay lại duy nhất, tin rằng một vụ nổ đã giết bạn bè ông, viện dẫn vết phóng xạ trên quần áo nạn nhân. Nhưng theo nhà sử học tên lửa Xô Viết Alexander Zeleznyakov, không có hồ sơ về bất kỳ vụ phóng tên lửa nào tại thời điểm xảy ra sự cố; bãi phóng Plesetsk chỉ hoạt động vào cuối năm 1959. Không có dấu vết nổ nào được tìm thấy gần Kholat Syakhl. Còn vết phóng xạ trên quần áo, một giả thuyết được nêu trong bài báo National Geographic năm 2021 cho rằng nguồn phóng xạ có thể đến từ thori trong đèn cắm trại — không phải vũ khí. [8][9][3][1]

Truyền thuyết về UFO có nguồn gốc rõ ràng: chính cựu điều tra viên Lev Ivanov năm 1990 nói ông gần như chắc chắn "các quả cầu phát sáng" có liên quan trực tiếp đến cái chết của nhóm. Nhưng cũng chính Ivanov tiết lộ ông đã bị quan chức cấp cao khu vực ra lệnh đóng hồ sơ và phân loại kết quả là bí mật — điều này giải thích vì sao tin đồn lan rộng: hồ sơ vụ án bị niêm phong sau khi điều tra kết thúc và chỉ được giải mật vào đầu thập niên 1990. [8][9]

Nhiệt độ đêm đó cũng bị thổi phồng. Nhiều nguồn mô tả âm 40 độ C, nhưng nghiên cứu năm 2021 và các nguồn gốc xác nhận nhiệt độ dưới âm 25 độ C — đủ chết người, nhưng không phải con số cực đoan nhất từng được trích dẫn. Mắt và lưỡi bị mất của nạn nhân — chi tiết gây ám ảnh nhất — có thể đơn giản do động vật ăn xác chết và phân hủy tự nhiên trong nước suối, dù điều này vẫn là câu hỏi mở. [2][3][1]

Bốn phản luận và mô hình tuyết lở năm 2021

Kết luận chính thức năm 1959 gọi nguyên nhân là một sức mạnh tự nhiên không thể cưỡng lại — câu chữ mơ hồ đến mức không nói lên điều gì — rồi đóng hồ sơ và xếp vào kho mật. [1]

Tháng 2 năm 2019, chính quyền Nga mở lại cuộc điều tra, chỉ xem xét ba khả năng: lở tuyết, lở tuyết tấm (slab avalanche) hoặc bão lốc; khả năng giết người bị loại trừ ngay từ đầu. Năm 2020, kết luận chính thức cho rằng lở tuyết nhiều khả năng đã buộc những người sống sót rời trại đột ngột. Phó trưởng văn phòng công tố khu vực Andrey Kuryakov tuyên bố: "Đó là cuộc chiến anh hùng. Không có hoảng loạn, nhưng họ không có cơ hội tự cứu mình trong hoàn cảnh đó." [1]

Nhưng giả thuyết lở tuyết lâu nay vấp phải bốn phản luận lớn: không có dấu hiệu lở tuyết khi đội tìm kiếm đến nơi, độ dốc sườn núi quá nhẹ cho lở tuyết, vụ lở xảy ra trễ ít nhất 9 giờ sau khi dựng lều, và chấn thương của nạn nhân không giống nạn nhân lở tuyết thông thường. [2]

Ngày 28 tháng 1 năm 2021, nghiên cứu của Johan Gaume (trưởng Phòng thí nghiệm Mô phỏng Tuyết và Lở Tuyết — SLAB — tại EPFL, Thụy Sĩ) và Alexander Puzrin (giáo sư Kỹ thuật Địa kỹ thuật tại ETH Zürich) đăng trên tạp chí Communications Earth & Environment của Nature Research, lần lượt trả lời cả bốn phản luận. [4]

Về độ dốc: góc trung bình của sườn dốc nơi cắm lều chỉ khoảng 23 độ — thấp hơn ngưỡng lở tuyết thông thường. Nhưng lớp tuyết yếu bên dưới có độ nghiêng khoảng 28 độ do địa hình không đều. Bề mặt đất gần vị trí lều thực tế dốc tới 30 độ, nhưng tuyết phủ lấp sự chênh lệch, khiến sườn dốc trông phẳng hơn thực tế. Puzrin nhận xét: "Địa hình địa phương đã đánh lừa họ." Khoảng 100 m phía trên lều có một vai núi phân tách vùng bình nguyên phẳng và sườn dốc hơn bên dưới — yếu tố then chốt giúp gió katabatic tích tụ tuyết. [2][3]

Về sự chậm trễ: gió katabatic mạnh thổi tuyết từ bình nguyên tích tụ trên vai núi phía trên lều, dần tăng tải trọng. Mô hình phân tích cho thấy điều kiện lở tuyết có thể đạt được sau 7,5 đến 13,5 giờ kể từ khi nhóm cắt sườn dốc để dựng lều — phù hợp với đánh giá pháp y rằng nạn nhân chết từ sáu đến tám giờ sau bữa ăn cuối. Nhật ký của nhóm ghi nhận gió rất mạnh đêm đó dù không có tuyết rơi, đúng kiểu điều kiện mà mô hình mô tả để gió katabatic cuốn tuyết đã rơi trước đó về phía lều. [2][3][1]

Về dấu hiệu lở tuyết: đây là một tấm tuyết nhỏ, không phải trận lở khổng lồ. Tuyết rơi sau đó nhanh chóng phủ lấp mọi dấu vết, và đoàn tìm kiếm đến nơi 26 ngày sau sự cố. [2]

Về chấn thương: đây là phần nghiên cứu gây ngạc nhiên nhất. Gaume sửa đổi mã hoạt hình tuyết vốn được phát triển cho bộ phim Frozen năm 2013 của Disney để mô phỏng tác động lở tuyết lên cơ thể người. Puzrin bổ sung dữ liệu từ các thí nghiệm mà General Motors thực hiện vào thập niên 1970 trên 100 thi thể để đo lực tác động lên xương sườn ở các tốc độ khác nhau — nhằm hiệu chỉnh độ an toàn của dây an toàn xe hơi. Điểm mấu chốt: nhóm Dyatlov đặt chăn đệm nằm trên mặt ván trượt tuyết, tạo ra bề mặt cứng bất thường bên dưới cơ thể. Khi tấm tuyết đổ xuống, cơ thể bị ép giữa khối tuyết cứng phía trên và mặt ván trượt phía dưới — đúng cơ chế mà dữ liệu GM từng đo. Mô hình cho thấy một khối tuyết dài khoảng 5 m, bằng kích thước một chiếc SUV, đủ gây gãy xương sườn và hộp sọ mà không tử vong tức thì — khớp với kết quả khám nghiệm tử thi. [3][2]

Tiếng nói phản biện

Không phải ai cũng đồng ý. Jim McElwaine, chuyên gia địa tai biến tại Đại học Durham (Anh), người không tham gia nghiên cứu, cho rằng hơi bất ngờ khi một khối tuyết nhỏ lại gây chấn thương bạo lực đến thế, và khối tuyết cần phải cực kỳ cứng, chuyển động ở tốc độ cao thì mới đạt lực như mô hình mô tả. [3]

Một đoàn thám hiểm Thụy Điển-Nga năm 2019 đưa ra giả thuyết khác: tác động trực tiếp của gió katabatic lên lều mới là yếu tố chính, không nhất thiết phải có lở tuyết. [2]

Ngược lại, Freddie Wilkinson — nhà leo núi và hướng dẫn viên chuyên nghiệp, không tham gia nghiên cứu — hoàn toàn ủng hộ mô hình 2021. Wilkinson tuyên bố: «Hoàn toàn tin chắc rằng thảm kịch là do gió và tuyết tích tụ, và thực tế họ cắm lều ở phía sau sườn núi che gió.» Wilkinson kể rằng trong chuyến thám hiểm Nam Cực năm 2012, hai lều trong vòng tường tuyết chắn gió của đoàn bị chôn vùi hoàn toàn chỉ sau ba ngày — một minh họa thực tế về cơ chế tích tụ tuyết tương tự. [3]

Bác sĩ Mikhail Kornev thuộc Học viện Y tế Quân sự S.M. Kirov lưu ý rằng anh Thibeaux-Brignolles sẽ bất tỉnh ngay do hộp sọ vỡ, nhưng bạn bè có thể đã khiêng anh. Nhà điều tra không thể xác định liệu có tám hay chín bộ dấu chân rời lều — nghĩa là có khả năng Thibeaux-Brignolles đã không tự đi được. [8]

Chính Gaume cũng thừa nhận giới hạn: nghiên cứu năm 2021 không cố giải thích mọi thứ đã xảy ra. Ông nói vụ Đèo Dyatlov "có thể sẽ không bao giờ được khép lại hoàn toàn." [3]

Câu chuyện về lòng dũng cảm

Puzrin nhận xét một khía cạnh ít được chú ý: sau khi tấm tuyết đổ xuống, những người còn khỏe có thể đã kéo người bị thương ra khỏi lều bị chôn vùi. Họ rạch lều từ bên trong để thoát ra. Họ kéo nhau xuống rừng, nhóm lửa, cởi quần áo người đã chết để đắp cho người sống. Hiện tượng "cởi quần áo nghịch lý" — khi người sắp chết cóng tự lột đồ vì cảm giác nóng giả — có thể giải thích thêm tình trạng bán khỏa thân của một số nạn nhân. Puzrin gọi toàn bộ diễn biến là "câu chuyện về lòng dũng cảm và tình bạn." [3][9][1]

Nhật ký của đoàn leo núi trở thành tài sản công cộng tại Nga vào năm 2009, cho phép bất kỳ ai đọc lại lời ghi chép cuối cùng của chín người trẻ trước đêm định mệnh. [1]

Mô hình tư duy từ Đèo Dyatlov cho hôm nay

Sáu mươi hai năm sau thảm kịch, hai nhà khoa học làm việc tại Thụy Sĩ đã đưa ra lời giải thích thuyết phục nhất cho đến nay cho cả bốn phản luận. Gaume ban đầu chưa hề nghe đến vụ Đèo Dyatlov; mãi đến đầu tháng 10 năm 2019, một nhà báo ở New York gọi điện, ông mới bắt đầu tìm hiểu. Puzrin sinh ra ở Nga, biết câu chuyện từ khoảng một thập kỷ trước đó, và đã nghiên cứu cơ chế lở tuyết tấm hai năm trước khi hai người hợp tác. Trước đó, Puzrin từng công bố bài báo giải thích cách động đất có thể gây ra lở tuyết với khoảng trễ từ vài phút đến vài giờ — chính cơ chế «trễ» ấy truyền cảm hứng để ông áp dụng vào Đèo Dyatlov. Nhưng có một điều mà Yuri Yudin không bao giờ biết: ông mất năm 2013, tám năm trước khi mô hình lở tuyết năm 2021 lần đầu trả lời trọn vẹn cả bốn phản luận mà giả thuyết tuyết lở vấp phải suốt sáu thập kỷ. [4][3][1][2]

Bốn phản luận chống giả thuyết lở tuyết tồn tại suốt 60 năm vì mỗi phản luận đúng một phần: sườn dốc trông quá nhẹ, không có dấu hiệu lở rõ ràng, thời gian trễ quá lâu, chấn thương quá kỳ lạ. [2][3]

Mô hình năm 2021 không tuyên bố mình là lời giải duy nhất. Câu hỏi của Yudin — «Điều gì thật sự đã xảy ra với các bạn tôi đêm hôm ấy?» — có thể sẽ không bao giờ có đáp án cuối cùng. Nhưng nghiên cứu cho thấy một nguyên tắc tư duy rõ ràng: khi một bí ẩn có nhiều yếu tố «gần đúng nhưng không hoàn toàn khớp», vấn đề thường không nằm ở giả thuyết sai mà ở mô hình quá đơn giản — thiếu biến số, thiếu tương tác giữa các biến. [8][3][2]

Nguồn

1. Dyatlov Pass incident (Wikipedia) (en.wikipedia.org, bách khoa)
2. Mechanisms of slab avalanche release and impact in the Dyatlov Pass incident in 1959 | Communications Earth & Environment (www.nature.com, nguồn gốc)
3. Has science solved the Dyatlov Pass incident, one of history’s greatest adventure mysteries? (web.archive.org, bài viết)
4. Using science to explore a 60-year-old Russian mystery - EPFL (actu.epfl.ch, bài viết)
5. Thibeaux-Brignolle (Tibo) (dyatlovpass.com, bài viết)
6. Semyon Zolotaryov (dyatlovpass.com, bài viết)
7. Dyatlov Pass Accident - The Mystery Begins (web.archive.org, bài viết)
8. The St. Petersburg Times - Feature - Mysterious Deaths of 9 Skiers Still Unresolved (web.archive.org, bài viết)
9. Russia's Dyatlov Pass Incident, the Strangest Unsolved Mystery of the Last Century (www.vice.com, bài viết)

Ảnh minh họa do AI tạo, không phải ảnh tư liệu; không mô tả khuôn mặt người thật.