Fort Henry: Pháo đài bên sông mở đường cho quân Liên bang ở miền Tây

Ngày 6/2/1862, Fort Henry thất thủ trước khi phần lớn bộ binh Liên bang kịp tới nơi. Điều quyết định không phải một trận xung phong trên bộ, mà là cuộc đấu pháo giữa các tàu bọc thép trên sông Tennessee, trong lúc nước lũ dâng đến tận công sự. Theo World History Encyclopedia, đây là lần đầu tàu bọc thép được dùng trong một cuộc tấn công hải quân vào công sự ven sông. Vậy vì sao một pháo đài nhanh chóng bị bỏ lại lại có thể mở ra bước ngoặt lớn ở miền Tây? [1]

Kentucky biến thành điểm nút quân sự

Khi Nội chiến Mỹ bắt đầu năm 1861, Kentucky tuyên bố trung lập. Cả Liên bang lẫn Liên minh miền Nam đều hiểu bang biên giới này có vị trí quan trọng, nên cùng tìm cách kéo bang về phía mình. Thế cân bằng bị phá vỡ vào tháng 9, khi tướng Liên minh miền Nam Leonidas Polk tự đưa quân chiếm Columbus. Chính quyền Kentucky sau đó cầu viện Liên bang, còn Ulysses S. Grant đưa quân đến Paducah. [1]

Việc đó khiến miền Nam không còn yên tâm về Kentucky. Tướng Albert Sidney Johnston phải trải quân thành một tuyến phòng thủ dài: Columbus ở phía tây, Bowling Green ở phía đông, còn Fort Henry và Fort Donelson nằm ở trung tâm để giữ sông Tennessee và sông Cumberland. Tuyến này bảo vệ nhiều nơi cùng lúc, nhưng cũng làm lực lượng bị phân tán. Grant nhận ra hai pháo đài ven sông có thể là mắt xích yếu hơn những cứ điểm lớn như Columbus và Bowling Green. [1]

Một vị trí thấp, một rủi ro lớn

Fort Henry được xây trên bờ đông sông Tennessee, tại nơi từng là bến tàu. Vị trí ấy thuận lợi cho tàu thuyền nhưng bất lợi cho một pháo đài: nền đất thấp và gần sông, dễ bị nước lũ uy hiếp. Công sự vẫn có tầm bắn thông thoáng xuống sông khoảng 3,2 km, song những trận mưa mùa đông năm 1862 đã biến ưu thế địa hình thành điểm yếu nghiêm trọng. [1]

Khi mực nước dâng, kho thuốc súng và nhiều khẩu pháo bị đe dọa. Trong số 17 khẩu pháo của Fort Henry, chỉ chín khẩu còn ở trên mặt nước vào sáng 6/2. Pháo đài không chỉ phải chống hỏa lực đối phương; nó còn bị chính con sông bao vây. Tướng Lloyd Tilghman hiểu rằng nếu cố giữ toàn bộ vị trí, ông có thể mất cả đơn vị đồn trú. Ông cho phần lớn binh lính rút về Fort Donelson, cách đó khoảng 19 km, rồi ở lại cùng một lực lượng nhỏ để cầm chân đối phương. [1]

Grant và Foote phối hợp trên hai hướng

Kế hoạch của Grant dựa trên sự phối hợp giữa quân đội và hải quân. Khoảng 15.000 quân được tập trung tại Paducah. Các đơn vị của John A. McClernand tiến trên bờ để cắt đường rút, trong khi Charles F. Smith hướng tới Fort Heiman ở bờ đối diện. Trên sông, sĩ quan hạm đội Andrew H. Foote chỉ huy bốn tàu bọc thép cùng ba tàu gỗ có vũ trang. [1]

Đây là cách đánh phù hợp với địa hình: tàu chiến có thể đưa pháo hạng nặng áp sát công sự, còn bộ binh khóa các lối thoát. Tuy nhiên, mưa lớn khiến đường bộ lầy lội và các dòng nước nhỏ tràn bờ. Grant vẫn thúc đẩy chiến dịch vì ông cho rằng thời tiết gây hại cho lực lượng trong pháo đài nhiều hơn cho quân đang cơ động. Diễn biến sau đó cho thấy nhận định này có cơ sở. [1]

Tàu bọc thép thử sức trên sông

Trước khi mở cuộc tấn công chính, Grant và Foote cần biết pháo Fort Henry bắn xa đến đâu. Tàu Essex tiến lên trước để thăm dò, bị pháo từ công sự bắn trả rồi rút ra ngoài tầm nguy hiểm. Nhờ vậy, hạm đội có thể chọn khoảng cách khai hỏa phù hợp. [1]

Trưa 6/2, các tàu bọc thép bắt đầu bắn từ khoảng 1.550 m. Pháo Fort Henry bắn trúng Essex, làm nồi hơi bị phá hỏng và khiến 32 người thiệt mạng hoặc bị thương, trong đó có chỉ huy William D. Porter. Ba tàu bọc thép còn lại tiếp tục áp sát dưới sự yểm trợ của các tàu gỗ. Các khẩu pháo trong công sự lần lượt bị vô hiệu hóa bởi hỏa lực đối phương, sự cố kỹ thuật và nước lũ. Khi hạm đội chỉ còn cách khoảng 370 m, kho thuốc súng đã ngập, đạn dược gần cạn và chỉ còn một khẩu pháo hoạt động. Tilghman hạ cờ Liên minh miền Nam, treo vải trắng đầu hàng. [1]

Chiến thắng nằm ở tuyến vận tải

Fort Henry thất thủ trước khi bộ binh Liên bang tới nơi. Nhưng kết quả của trận đánh vượt xa việc chiếm một công sự. Andrew H. Foote lập tức đưa các tàu gỗ đi dọc sông Tennessee, phá hủy hoặc bắt giữ tàu thuyền, thu vũ khí và phá hoại một cây cầu thuộc tuyến đường sắt Memphis–Charleston. Con sông được mở cho hoạt động của Liên bang, còn các vị trí và tuyến tiếp tế của miền Nam dọc theo đó bị đe dọa. [1]

Grant sau đó chuyển mục tiêu sang Fort Donelson, pháo đài bảo vệ sông Cumberland. Khi cả hai con sông được khai thông, quân Liên bang có thêm đường vận chuyển binh lính và hàng hóa vào sâu miền Tây. Hai chiến thắng liên tiếp cũng đưa Grant và Foote thành những nhân vật được biết đến rộng rãi ở miền Bắc. Mill Springs, diễn ra trước Fort Henry, mới là chiến thắng lớn đầu tiên của Liên bang ở miền Tây; ý nghĩa riêng của Fort Henry nằm ở việc nó mở cửa một tuyến sông và tạo bàn đạp cho chiến dịch kế tiếp. [1]

Một bước ngoặt không cần trận quyết chiến

Fort Henry cho thấy cục diện chiến tranh đôi khi thay đổi nhờ mạng lưới giao thông hơn là nhờ một cuộc giao chiến kéo dài. Pháo đài được dựng để khống chế sông, nhưng vị trí thấp khiến nó dễ ngập; lực lượng phòng thủ lại bị kéo mỏng trên một tuyến quá rộng. Khi tàu bọc thép xuất hiện đúng lúc nước dâng, công sự mất dần khả năng chống cự trước khi quân trên bộ kịp hoàn tất vòng vây. [1]

Sau trận đánh, Fort Henry không còn là điểm tựa quân sự. Theo tài liệu của World History Encyclopedia, pháo đài tiếp tục bị nước bao phủ và về sau nằm dưới hồ Kentucky, hình thành sau khi sông được đập vào thập niên 1930. Một phao dẫn đường hiện đánh dấu khu vực ấy. Dấu tích biến mất dưới mặt nước nhắc rằng giá trị của một pháo đài không chỉ nằm ở tường đất hay số khẩu pháo, mà ở con đường nó kiểm soát và những nơi đối phương có thể tiếp cận từ đó. [1]