Frank Dudley Beane và màn sương tím năm 1884: lời tự thuật y khoa hay quảng bá dược phẩm?

Năm 1884, bác sĩ New York Frank Dudley Beane thuật lại cảm giác lao qua một đường hầm tối, nhìn cơ thể mình từ trên cao rồi thấy màn sương tím phát sáng. Trải nghiệm bắt đầu sau khi ông tự dùng cồn thuốc cannabis và nấm cựa gà do hãng Parke Davis gửi đến. Bài viết của Beane vừa ghi chép khá tuần tự những biến đổi thể chất và ý thức, vừa kết thúc bằng lời đánh giá có lợi cho nhà sản xuất. Vì thế, tài liệu này đáng chú ý không chỉ như một lời kể về trạng thái say thuốc mà còn như ví dụ về ranh giới chưa rõ giữa quan sát y khoa, tự sự cá nhân và quảng bá dược phẩm vào cuối thế kỷ 19. [1]

Thử nghiệm bắt đầu trong hoàn cảnh nào?

Beane cho biết ông đã suy nhược trong vài tuần và muốn tránh thuốc phiện hoặc morphine vì lo ngại tác dụng phụ. Ông chuyển sang hai loại cồn thuốc: một từ cannabis và một từ nấm cựa gà, dạng nấm xuất hiện tự nhiên trên lúa mạch đen. Cả hai mẫu đều mới được Parke Davis gửi tới. Đây là một lần tự dùng thuốc nhằm xử lý tình trạng của chính ông, không phải thử nghiệm được thiết kế để so sánh hiệu quả giữa các chất. [1]

Khoảng 10 giờ 15, Beane ghi nhận chóng mặt thoáng qua và cảm giác cơ thể nhẹ đi. Những biểu hiện ấy nhanh chóng chuyển thành nỗi sợ khó diễn tả cùng tình trạng yếu cơ. Ông dựa vào ghế, xuống phòng ăn uống rượu vang rồi rất khó khăn mới lên được hai tầng cầu thang để tới phòng ngủ. Khi nằm xuống, ông cảm thấy cái chết đang đến gần, tim đập nhanh, cơ thể nặng dần và những luồng lạnh chạy qua người. [1]

Các cảm giác khác thường xuất hiện ra sao?

Một bác sĩ khác được gọi đến và nhận thấy mạch của Beane nhanh nhưng yếu. Sau đó, Beane mô tả một trạng thái giống như mất khả năng vận động và cảm giác. Điều lạ nhất là ba lớp nhận thức dường như cùng tồn tại: ông cảm thấy mình lao rất nhanh trong một đường hầm rộng, tối và không có điểm cuối; nhìn thi thể của mình từ phía trên; đồng thời vẫn nghe và hiểu cuộc trò chuyện giữa vợ với bác sĩ. [1]

Đường hầm không phải hình ảnh duy nhất. Theo lời Beane, bóng tối dần chuyển thành ánh sáng phát quang, rồi nhường chỗ cho một màn sương tím hoa cà mềm và sáng. Trình tự ấy cho thấy trải nghiệm thị giác của ông liên tục biến đổi, đi cùng cảm giác chuyển động và tách khỏi cơ thể. Tuy nhiên, vì cannabis và nấm cựa gà được dùng trong cùng một lần, lời kể không cho phép tách riêng chất nào liên quan đến từng cảm giác. [1]

Ý thức về cơ thể và thời gian thay đổi thế nào?

Trong một giai đoạn khác, Beane cảm thấy cơ thể như được làm bằng gỗ. Đến khoảng 4 giờ 30 chiều, ông thoát khỏi trạng thái mê và trở nên phấn khích, nói liên tục về nhiều chủ đề. Ông nhận biết hành vi của mình khác thường nhưng không thể tự kiềm chế như bình thường. Chi tiết này phân biệt hai khả năng thường bị gộp làm một: nhận ra điều mình đang làm không có nghĩa là vẫn kiểm soát được hành động. [1]

Cảm nhận về thời gian cũng sai lệch rõ rệt. Beane tưởng rằng chỉ khoảng mười lăm phút đã trôi qua, trong khi thực tế ông đã nằm trên giường nhiều giờ. Vợ ông kể rằng có lúc ông khóc thảm thiết, nhưng ông không nhớ việc đó. Bản tường thuật vì thế gồm cả ký ức ngôi thứ nhất lẫn một mẩu hành vi do người bên cạnh quan sát, đồng thời bộc lộ khoảng trống trong trí nhớ của chính người viết. [1]

Vì sao đây chưa phải một bằng chứng dược lý?

Bài viết có dáng dấp của một ghi chép y khoa: thời điểm dùng thuốc được xác định, triệu chứng được xếp theo diễn biến, mạch được bác sĩ khác kiểm tra và thay đổi tâm trạng được mô tả qua nhiều giai đoạn. Dù vậy, người dùng thuốc cũng là người quan sát và người viết. Ông đang suy nhược từ trước, dùng hai chế phẩm cùng lúc, uống thêm rượu và trải qua mất kiểm soát cùng mất đoạn ký ức. [1]

Những yếu tố đó không làm lời kể mất giá trị, nhưng quyết định loại câu hỏi mà nó có thể trả lời. Tài liệu cho biết Beane đã cảm nhận và diễn đạt trạng thái của mình ra sao; nó không xác lập một phản ứng chung cho mọi người sử dụng cannabis hoặc nấm cựa gà. Cũng không thể dùng riêng lời kể này để quy từng hình ảnh, cảm giác hay thay đổi nhịp tim cho một thành phần cụ thể. [1]

Lời ca ngợi Parke Davis làm thay đổi cách đọc ra sao?

Cuối bài, giọng văn chuyển đáng kể. Beane không chỉ kể điều xảy ra mà còn ca ngợi tác dụng gây hưng phấn của chế phẩm cannabis do Parke Davis sản xuất. Công ty này khi đó đang phát triển nhanh và có sử dụng lời chứng mang tính thương mại. Bài viết trên Public Domain Review cho biết một số học giả cho rằng Beane được Parke Davis trả tiền, nhưng không đưa ra tài liệu tài chính xác nhận quan hệ ấy. Do đó, đoạn kết tạo ra nghi vấn hợp lý về xung đột lợi ích, chứ chưa chứng minh động cơ của tác giả. [1]

Một trường hợp có tài liệu rõ hơn được đặt cạnh câu chuyện này: năm 1885, Sigmund Freud nhận tiền để quảng bá công dụng y tế của cocaine do Parke Davis cung cấp. Trường hợp Freud cho thấy trả tiền cho lời giới thiệu dược phẩm là cách làm có thật của công ty, nhưng không thể tự động suy ra Beane cũng nhận thù lao. Điểm có thể quan sát trực tiếp ở văn bản của Beane chỉ là sự nối tiếp giữa lời tự thuật y khoa và một nhận xét thuận lợi cho hãng đã gửi mẫu thuốc. [1]

Có nên gọi đây là trải nghiệm tiền thân của LSD?

Nấm cựa gà về sau giữ vai trò trong quá trình nghiên cứu dẫn tới việc sản xuất LSD từ acid lysergic, một hợp chất có trong loại nấm này. Mối liên hệ hóa học đó khiến trải nghiệm năm 1884 đôi khi được nhìn lại như một trạng thái gần với điều về sau gắn với LSD. Tuy nhiên, đây là cách diễn giải hồi cố: Beane không dùng LSD, còn bài viết của ông cũng không có phân tích hiện đại để xác định thành phần nào gây ra các biểu hiện. [1]

Giá trị bền hơn của câu chuyện nằm ở sự chồng lấn giữa ba vai trò. Beane vừa là người dùng thuốc, người trải nghiệm vừa là người ghi chép; trong khi nhà cung cấp chế phẩm xuất hiện cả ở điểm khởi đầu lẫn lời đánh giá cuối bài. Đọc tài liệu như một bệnh án hoàn chỉnh sẽ đánh giá quá cao sức mạnh chứng minh của nó, còn xem đây chỉ là chuyện về ảo giác sẽ bỏ qua bối cảnh thương mại. Màn sương tím đáng nhớ, nhưng chính cấu trúc nhập nhằng của lời kể mới cho thấy y học và quảng bá từng có thể đứng gần nhau đến mức nào. [1]