George H. Thomas: Vì sao “Tảng đá Chickamauga” bị lịch sử bỏ quên?

George H. Thomas từng tạo ra hai bước ngoặt quan trọng cho phe Liên bang: chiến thắng Mill Springs năm 1862 và cuộc phòng thủ quyết định ở Chickamauga năm 1863. Thế nhưng tên ông lại ít được công chúng nhớ đến hơn Ulysses S. Grant hay William Tecumseh Sherman. Câu trả lời nằm ở cả chiến trường ông phục vụ, tính cách kín đáo và cách những câu chuyện lịch sử được lưu truyền. [1]

Thomas không thiếu năng lực để trở thành biểu tượng. Ông được biết đến vì sự bình tĩnh, khả năng chuẩn bị kỹ lưỡng và cách chăm lo cho binh lính. Nhưng ông cũng không tự viết hồi ký, không tích cực quảng bá thành tích và để lại rất ít giấy tờ cá nhân. Những điều làm ông đáng tin trong chiến tranh lại khiến hình ảnh của ông mờ hơn sau chiến tranh. [1]

Một chiến thắng đưa Thomas lên bản đồ

Thomas bắt đầu được chú ý trên toàn quốc sau trận Mill Springs ở Kentucky ngày 19 tháng 1 năm 1862. Tại đây, ông đánh bại lực lượng miền Nam do George B. Crittenden chỉ huy. Việc đối phương dựng trại ở phía bắc sông Cumberland khiến đường rút trở nên khó khăn; khi thất trận, họ phải bỏ lại vật tư, ngựa và vũ khí để vượt sông. Tướng Felix Zollicoffer cũng tử trận, trở thành vị tướng miền Nam đầu tiên thiệt mạng trong cuộc chiến. [1]

Chiến thắng ấy có ý nghĩa vượt quá quy mô của một trận đánh. Đây là thắng lợi quan trọng đầu tiên của phe Liên bang tại chiến trường miền Tây và được báo chí miền Bắc đưa tin rộng rãi. Thomas, một người sinh ở Virginia, nhờ đó chứng minh rằng lòng trung thành của ông với Liên bang không chỉ là lời tuyên bố trong thời điểm khủng hoảng. [1]

Lựa chọn khiến quê nhà quay lưng

Thomas sinh tại Southampton County, Virginia, trong một gia đình sở hữu đồn điền. Khi các bang miền Nam lần lượt ly khai sau cuộc bầu cử năm 1860 và cuộc tấn công vào Fort Sumter, ông phải lựa chọn giữa quê hương và chính phủ Liên bang. Ông ở lại quân đội Hoa Kỳ, trong khi nhiều sĩ quan miền Nam từ chức để đứng về bang của họ. [1]

Quyết định ấy khiến gia đình Thomas lên án và đoạn tuyệt với ông. Một số người từng quen biết ông, trong đó có những sĩ quan sau này trở thành tướng miền Nam, cũng xem ông là kẻ phản bội Virginia. Ở phía Liên bang, ông lại không lập tức được tin tưởng hoàn toàn vì xuất thân miền Nam. Thomas phải xây dựng uy tín bằng những gì ông làm trên chiến trường, thay vì dựa vào sự ủng hộ chính trị hay gia đình. [1]

“Chậm” nhưng không thiếu quyết đoán

Thomas có thói quen chuẩn bị cẩn thận trước khi tấn công. Ông tổ chức lại lực lượng tại Camp Dick Robinson, nơi những tân binh ban đầu thiếu kỷ luật, rồi biến họ thành một đội quân được huấn luyện tốt hơn. Trong các trận đánh, ông thường giữ vẻ bình tĩnh và ra quyết định có tính toán. Chính phong cách đó khiến một số người gọi ông là vị tướng “chậm”, nhất là khi so với những chỉ huy ưa hành động nhanh. [1]

Tuy nhiên, “chậm” trong trường hợp của Thomas không đồng nghĩa với thụ động. Ở Nashville năm 1864, ông từ chối tiến công cho tới khi kỵ binh được trang bị đầy đủ và thời tiết thuận lợi hơn. Ulysses S. Grant nhiều lần thúc giục ông hành động, thậm chí từng tính chuyện thay ông. Khi Thomas mở cuộc tiến công, quân Liên bang đánh tan lực lượng miền Nam của John Bell Hood, khiến Đạo quân Tennessee không còn là một lực lượng chiến đấu thống nhất. [1]

Khoảnh khắc tạo nên “Tảng đá Chickamauga”

Danh hiệu nổi tiếng nhất của Thomas gắn với trận Chickamauga tháng 9 năm 1863. Sau một mệnh lệnh dựa trên thông tin sai, quân Liên bang vô tình tạo ra khoảng trống trong đội hình. James Longstreet lập tức khai thác điểm yếu đó, phá vỡ phòng tuyến và đẩy một phần lớn quân Liên bang khỏi chiến trường, trong đó có cả William Rosecrans. [1]

Thomas tiếp quản phần quân còn trụ lại và giữ vị trí ở Horseshoe Ridge, còn được gọi là Snodgrass Hill. Ông cầm cự cho đến khi trời tối, rồi tổ chức cuộc rút lui có trật tự. Chickamauga vẫn là một chiến thắng của miền Nam, nhưng quân Liên bang tránh được một cuộc tan rã hoàn toàn. Vì vậy, ngay cả Grant, người từng khó chịu trước sự thận trọng của Thomas, cũng phải thừa nhận vai trò của ông bằng biệt danh “Tảng đá Chickamauga”. [1]

Vì sao ký ức về ông nhạt hơn?

Một nguyên nhân nằm ở địa lý của cuộc chiến. Sau trận Bull Run đầu tiên, Thomas được chuyển về miền Tây. Chiến trường miền Tây giữ vai trò quyết định trong nhiều giai đoạn của cuộc chiến, nhưng thường không nhận được mức độ chú ý như chiến trường miền Đông, nơi những cái tên như Grant, Sherman và Robert E. Lee xuất hiện dày đặc hơn trong ký ức đại chúng. [1]

Nguyên nhân khác đến từ chính Thomas. Ông thường không tự đề cao mình, từng từ chối một số cơ hội thăng tiến và không viết hồi ký sau chiến tranh. Sau khi ông qua đời, vợ ông đốt các giấy tờ và thư từ cá nhân theo mong muốn của ông. Việc này khiến các nhà sử học có ít tư liệu trực tiếp về đời sống và suy nghĩ của Thomas hơn so với nhiều vị tướng khác. Khi một nhân vật không để lại câu chuyện do chính mình kể, hình ảnh của người đó dễ bị che khuất bởi những người chủ động xây dựng di sản cá nhân. [1]

Một di sản không cần ồn ào

Sau chiến tranh, Thomas chỉ huy Department of the Cumberland và triển khai binh lính để bảo vệ những người da đen từng bị bắt làm nô lệ trước các hành vi ngược đãi và đàn áp. Ông qua đời năm 1870 sau một cơn đột quỵ khi đang viết phản hồi trước bài chỉ trích cách ông chỉ huy trận Nashville của John Schofield. [1]

Tên tuổi Thomas vẫn được lưu lại qua các địa danh và tượng đài, trong đó có Thomas Circle ở Washington, D.C. Nhưng câu chuyện của ông cho thấy danh tiếng lịch sử không chỉ được quyết định bởi năng lực. Chiến trường được chú ý, khả năng tự kể chuyện và những giấy tờ còn lại sau khi một nhân vật qua đời cũng góp phần quyết định ai được nhớ đến. Thomas làm rất tốt công việc của mình, nhưng ông gần như không làm thêm việc thứ hai: biến chính mình thành một huyền thoại. [1]