George Lascelles và quyết định bất tuân của tướng SS Gottlob Berger

Tháng 4 năm 1945, George Lascelles bị đánh thức giữa đêm tại lâu đài Colditz, đưa lên xe buýt và chở về phía nam mà không được báo điểm đến. Người cháu của Vua George VI không biết đó là một cuộc chuyển trại hay chặng đầu dẫn tới cái chết. Hơn hai tuần sau, nhóm tù nhân gặp tướng SS Gottlob Berger. Ông nói Hitler đã ra lệnh không để họ rơi vào tay Đồng minh, rồi tuyên bố sẽ không thi hành. [1]

Quyết định ấy giúp Lascelles và những người đi cùng sống sót, nhưng không biến Berger thành người hùng đơn giản. Ông vẫn là nhân vật cấp cao của SS, từng bị xét xử vì tội phạm chiến tranh, và về sau không hoàn toàn từ bỏ các mối liên hệ cực hữu. Điều còn lại là một câu hỏi khó: hành động của Berger xuất phát từ lương tâm, sự hối tiếc, tính toán cho tương lai, hay tất cả cùng lúc? [1]

Vì sao Lascelles bị giữ ở Colditz?

Colditz, tên chính thức Oflag IV-C, là nơi Đức Quốc xã giam những tù binh bị xem là khó quản lý, thường xuyên vượt ngục hoặc thù địch với chế độ Đức. Lascelles lại không phù hợp với hình ảnh đó. Khi ấy ông mới 22 tuổi, bị bắt chưa đầy một năm và chưa từng tìm cách trốn. Điều khiến ông được chú ý là thân thế: mẹ ông là em gái Vua George VI. [1]

Một số sĩ quan Anh bị giữ cùng ông cũng là người thân của các nhân vật có địa vị. Người Đức gọi nhóm này là Prominente, nghĩa là những người nổi bật. Họ có thể được dùng làm con tin khi chiến tranh kết thúc: làm vật trao đổi để thương lượng cho các nhân vật Đức Quốc xã cấp cao, hoặc làm lá chắn người tại nơi Hitler được đồn đoán đang cố thủ ở miền nam nước Đức. Nguồn không cho thấy phương án nào đã trở thành kế hoạch hoàn chỉnh. [1]

Vì sao chuyến xe về phía nam trở nên nguy hiểm?

Với những tù nhân thông thường, tiếng pháo Đồng minh vọng tới Colditz báo hiệu tự do đang đến gần. Với nhóm Prominente, đó lại có thể là thời điểm nguy hiểm nhất. Chỉ vài ngày trước khi quân Mỹ giải phóng lâu đài, họ bị đánh thức giữa đêm, đưa lên xe buýt và rời đi. Họ phải di chuyển hơn hai tuần trong tình trạng không biết ngày hôm sau sẽ ở đâu. [1]

Tại lâu đài Tittmoning, một sĩ quan Hà Lan đề xuất kế hoạch câu giờ. Năm người ẩn trong một khoang nhỏ được đào vào bức tường dày, còn Giles Romilly cùng một tù nhân Hà Lan trốn ra ngoài để lính Đức tưởng cả nhóm đã biến mất. Kế hoạch chỉ bị phát hiện sau bốn ngày. Romilly và người đi cùng đã tới Munich trước khi quân Mỹ tiến vào thành phố. [1]

Sau vụ trốn thoát, nhóm bị canh giữ bởi Waffen-SS thay vì lính thường. Khi bị chuyển tới một trại xuống cấp gần Markt Pongau, họ tưởng mình đã bị đưa vào trại tập trung và sắp bị giết. Chính trong bối cảnh ấy, Berger xuất hiện. [1]

Berger đã bất tuân mệnh lệnh nào?

Berger vừa được giao phụ trách công việc tù binh của Đức. Theo lời kể của David Lascelles, ông cho nhóm Prominente xem một bức thư của Hitler, trong đó có tên, cấp bậc và số tù binh của từng người. Mệnh lệnh kèm theo yêu cầu không để họ rơi vào tay Đồng minh. Những người bị giam hiểu đây là chỉ dấu về một cái chết đang đến gần. [1]

Berger nói mệnh lệnh đó vô nghĩa và trái pháp luật. Ông tuyên bố đây là lần đầu trong sự nghiệp quân sự mình không tuân lệnh, đồng thời hứa sắp xếp cho các tù nhân đi an toàn tới chiến tuyến Đồng minh, khi ấy chỉ cách vài giờ chạy xe. Ông tặng John Elphinstone, người cao cấp nhất nhóm, một khẩu súng trang trí trong hộp da đỏ như dấu hiệu của thiện chí. [1]

Chi tiết này khiến cuộc gặp mang màu sắc gần như sân khấu: một mệnh lệnh có thể dẫn tới cái chết được đặt cạnh món quà cầu kỳ từ chính người vừa tuyên bố bác bỏ nó. Tuy nhiên, khẩu súng cho thấy cách Berger muốn trình bày hành động của mình, chứ không tự giải thích được ông thật sự nghĩ gì. [1]

Lòng trắc ẩn hay tính toán cá nhân?

Hành động của Berger là điều có thể quan sát qua kết quả: nhóm Prominente được đưa tới nơi an toàn và trở về nhà. Động cơ phía sau thì không rõ. Ông có thể đã nhận ra mệnh lệnh là trái pháp luật và muốn hạn chế thêm tổn hại vào những ngày cuối chiến tranh. Cũng có thể ông hiểu nước Đức sắp thất bại và muốn tạo một việc có lợi cho mình khi bị Đồng minh bắt giữ. [1]

Hai khả năng ấy không loại trừ nhau. Một người có thể làm điều đúng trong một thời khắc cụ thể, đồng thời nghĩ đến sự sống còn hoặc tương lai của chính mình. Những gì diễn ra sau chiến tranh càng khiến việc gọi Berger là người đã chuộc lỗi trở nên thiếu thận trọng: ông từng nói hối tiếc vì đã tin Heinrich Himmler, nhưng vẫn giữ liên hệ với nhiều nhân vật cực hữu và bất mãn với cách Đồng minh đối xử với mình. [1]

Berger bị bắt, thẩm vấn và xét xử tại Nuremberg, ban đầu nhận án 25 năm tù. Lời xác nhận của John Elphinstone về việc ông đã cứu nhóm tù nhân góp phần khiến bản án giảm xuống 10 năm. Berger được trả tự do vào cuối năm 1951 sau khi tiếp tục được giảm thời gian vì hạnh kiểm. Sự việc cho thấy hành động năm 1945 có ảnh hưởng thực tế đến cách một người từng là tù nhân nhìn nhận ông, nhưng không thể quyết định thay cho câu hỏi về động cơ. [1]

Vì sao khẩu súng vẫn được nhắc lại?

Sau khi trở về Anh, George Lascelles rời quân đội, làm trợ lý cho toàn quyền Canada, học tại Cambridge rồi theo đuổi âm nhạc và opera. Ông trở thành Bá tước Harewood thứ bảy. Với một số người khác trong nhóm, cuộc sống sau chiến tranh khó khăn hơn; những biểu hiện của họ khi ấy ngày nay có thể được liên hệ với sang chấn, vốn chưa được nhận thức và gọi tên như hiện nay. [1]

Nhiều thập niên sau, khẩu súng Berger tặng Elphinstone trở thành dấu vết hữu hình của cuộc gặp. Nó từng xuất hiện trong một chương trình truyền hình năm 1985 rồi mất dấu. David Lascelles lần theo vật này và biết gia đình Elphinstone vẫn giữ nó trong két. Khẩu súng không giải đáp Berger đã nghĩ gì, nhưng làm câu chuyện có một vật trung tâm để các thế hệ sau nhớ tới khoảnh khắc ngắn ngủi giữa mệnh lệnh, quyền lực và sự bất tuân. [1]