Germantown Dazzlers: Những tấm thảm Navajo sinh ra từ cuộc lưu đày

Những tấm thảm mang tên “Germantown Dazzlers” nổi bật bởi các mảng đỏ, xanh, tím và hồng tương phản mạnh. Nhưng câu chuyện về chúng không bắt đầu trong một xưởng dệt yên bình ở Pennsylvania, mà từ cuộc cưỡng bức di dời người Navajo năm 1864. Chính tình trạng thiếu len, quần áo và chăn sau cuộc lưu đày đã đưa một loại sợi công nghiệp xa lạ vào tay các thợ dệt, rồi biến nó thành vật liệu cho những thiết kế mới. [1]

Theo Science History Institute, sự thay đổi này không đơn giản là việc thay màu tự nhiên bằng màu nhân tạo. Người Navajo đã kết hợp sợi len được nhuộm bằng thuốc tổng hợp với kỹ thuật dệt, hình học vốn có và ảnh hưởng từ những người láng giềng nói tiếng Tây Ban Nha. Kết quả là một phong cách rực rỡ hình thành trong hoàn cảnh mất mát. [1]

Vì sao sợi len trở nên khẩn cấp?

Năm 1864, chính quyền buộc hàng nghìn người Navajo sống tại các vùng nay thuộc Arizona và New Mexico chuyển đến Bosque Redondo, một khu dành cho người bị lưu đày ở New Mexico. Cuộc di dời khiến họ mất phần lớn đàn cừu, trong khi quần áo và chăn do chính quyền cấp không đủ. Gần một phần ba người bị lưu đày đã chết, cho thấy đây không phải một chuyến chuyển chỗ thông thường mà là một biến cố làm đứt gãy đời sống vật chất. [1]

Trong hoàn cảnh ấy, nhu cầu về sợi không chỉ liên quan đến thẩm mỹ. Người Navajo cần vật liệu để tự dệt quần áo và chăn thay cho nguồn cung thiếu hụt. Họ đề nghị được cấp sợi, và chính phản hồi này đã đưa vào cộng đồng một loại sợi len được kéo bằng máy và nhuộm sẵn, khác với nguyên liệu họ thường tự chuẩn bị. [1]

Germantown đã đưa thứ gì đến?

Chính quyền mua vài trăm pound sợi len nhuộm tổng hợp từ Germantown, Pennsylvania, một khu vực nổi tiếng với ngành dệt. Từ cuối thế kỷ 17, những người Mennonite, Quaker và Moravian chạy trốn đàn áp tôn giáo đã định cư ở nơi này. Một số cư dân đầu tiên có tay nghề dệt, còn vị trí gần Philadelphia giúp việc buôn bán thuận lợi; dần dần Germantown phát triển nghề sản xuất sợi mềm và nhiều màu. [1]

Điểm khác biệt nằm ở thuốc nhuộm. Trước đó, người Navajo dùng sợi tự kéo từ len và bông, dùng chàm mua từ người Tây Ban Nha cùng các thuốc nhuộm thực vật mua từ người Pueblo. Họ cũng giữ màu tự nhiên của len, tạo nên bảng màu gồm nâu, trắng kem và những sắc trung tính. Sợi từ Germantown lại sử dụng thuốc nhuộm tổng hợp, phần lớn có nguồn gốc từ anilin, một dẫn xuất của nhựa than đá, tạo ra các màu đỏ, xanh, đen, tím và đỏ tím sáng hơn. [1]

Màu mới thay đổi cách nhìn về hoa văn ra sao?

Màu tự nhiên thường tạo cảm giác liền mạch vì các sắc nâu, kem và chàm nằm gần nhau hơn. Những màu anilin rực rỡ đem đến một khả năng khác: đặt các mảng tương phản mạnh cạnh nhau để hoa văn nổi bật ngay từ xa. Vật liệu mới vì thế không chỉ bổ sung thêm màu; nó làm thay đổi mức độ mà đường nét và nhịp điệu hình học có thể được nhìn thấy trên mặt dệt. [1]

Các tấm thảm, chăn, áo choàng serape và những sản phẩm dệt của người Navajo trong thập niên 1860 và 1870 cho thấy sự kết hợp của sọc, đường zigzag và các hình đồng tâm. Có thể hình dung một dải màu mạnh hoạt động như nhịp gõ trong một hoa văn: mỗi lần đổi màu, mắt người lại nhận ra ranh giới và hướng chuyển động rõ hơn. Đây là ví dụ minh họa cho cách màu sắc có thể làm một cấu trúc hình học trở nên nổi bật, không phải mô tả một quy luật riêng cho mọi sản phẩm.

Ảnh hưởng Tây Ban Nha đóng vai trò nào?

Sợi Germantown không tự mình tạo ra phong cách mới. Theo Science History Institute, ảnh hưởng nghệ thuật từ những người láng giềng mới đến, nói tiếng Tây Ban Nha cũng góp phần khơi dậy một đợt sáng tạo của người Navajo trong hai thập niên này. Vì vậy, các thiết kế rực rỡ nên được hiểu là kết quả của nhiều lớp tác động: vật liệu công nghiệp, kỹ thuật dệt đã có và những hình thức thị giác đang được tiếp xúc. [1]

Cách kết hợp ấy quan trọng vì người Navajo không chỉ nhận một sản phẩm hoàn chỉnh rồi sao chép nó. Họ đưa sợi mới vào hệ thống làm đồ dệt của mình, xử lý nó bằng ngôn ngữ hoa văn quen thuộc nhưng mở rộng mạnh bảng màu. Sự tiếp nhận vật liệu bên ngoài do đó trở thành một quá trình sáng tạo, chứ không phải sự thay thế hoàn toàn truyền thống. [1]

Vì sao được gọi là “Dazzlers”?

Tên “Germantown Dazzlers” gắn với vẻ sôi nổi của những sản phẩm dệt trong giai đoạn này: sọc, zigzag và các hình đồng tâm xuất hiện trong các màu tương phản rực rỡ. “Germantown” chỉ mối liên hệ với loại sợi được mua từ thị trấn dệt ở Pennsylvania; “Dazzlers” diễn tả ấn tượng thị giác mà bảng màu mới tạo ra. Tên gọi vì thế ghi lại cả nguồn vật liệu lẫn diện mạo của phong cách. [1]

Nhìn vào câu chuyện này, ta thấy công nghệ không phải lúc nào cũng đến trong điều kiện tự do lựa chọn. Sợi nhuộm tổng hợp xuất hiện vì một cộng đồng đang chịu cảnh lưu đày và thiếu thốn, nhưng nó đã được biến đổi qua kỹ năng, ký ức hoa văn và hoàn cảnh giao tiếp của người Navajo. Những tấm thảm ấy vừa mang dấu vết của một thảm họa lịch sử, vừa cho thấy khả năng tạo ra hình thức mới từ vật liệu bất ngờ. [1]