Trận vỡ đập Johnstown 1889: Thú tiêu khiển của các triệu phú và thảm kịch 2.209 sinh mạng

Sáng thứ Sáu, ngày 31 tháng 5 năm 1889, Elias Unger bước lên đỉnh đập South Fork. Ở cương vị chủ tịch South Fork Fishing and Hunting Club, ông nhìn thấy mực nước hồ Conemaugh dâng cao đến mức gần như tràn qua đỉnh công trình. [1]

Phía sau thân đập lúc ấy là 14,55 triệu mét khối nước đang bị dồn ứ lại. Mối hiểm họa nhanh chóng biến thành hiện thực ngay trong ngày 31 tháng 5 hôm đó: đập South Fork vỡ thảm họa, giải phóng trọn vẹn khối nước khổng lồ của hồ Conemaugh thành một trận đại hồng thủy trút thẳng xuống hạ lưu. [1]

Đổi an toàn lấy lối đi cho xe ngựa

Khối thịnh vượng chung Pennsylvania xây dựng đập đất South Fork từ năm 1838 đến năm 1853, như một phần của hệ thống kênh đào Main Line of Public Works. Hồ nước nhân tạo phía sau thân đập ban đầu mang tên Western Reservoir, giữ nhiệm vụ cấp nước cho tuyến kênh tại Johnstown. Khi đường sắt thay thế vận tải bằng sà lan, chính quyền bỏ hoang hệ thống kênh rồi bán cho hãng Pennsylvania Railroad, trước khi hãng này bán tiếp đập và hồ chứa cho tư nhân. Đến năm 1879, Henry Clay Frick dẫn đầu nhóm nhà đầu cơ Pittsburgh mua lại hồ chứa bỏ hoang để lập nên South Fork Fishing and Hunting Club, biến nơi đây thành khu nghỉ dưỡng tư nhân độc quyền trên núi. [1][2][8]

Khu nghỉ dưỡng ra đời nhằm giúp các thành viên cùng gia đình tránh xa tiếng ồn, nóng bức và bụi bẩn của Pittsburgh. Nơi này đón nhận các cộng sự giàu có của nhóm đầu cơ, trong đó nhiều người liên kết với tập đoàn Carnegie Steel. Danh sách 61 nhà tài chính và trùm công nghiệp giàu có của câu lạc bộ quy tụ Andrew Carnegie, Andrew Mellon, Philander Knox, John George Alexander Leishman và Henry Clay Frick. Trên khu đất rộng khoảng 160 mẫu, câu lạc bộ sở hữu một tòa nhà 47 phòng, 16 ngôi nhà ven hồ cùng một phòng ăn chứa được 150 người. Đội thuyền giải trí gồm hai du thuyền hơi nước, nhiều thuyền buồm và ca nô, phục vụ các cuộc đua thuyền thường niên, những buổi diễn kịch và biểu diễn âm nhạc. [8][1][2]

Năm 1862, con đập từng bị vỡ dần và hồ cạn khô trong nửa ngày, nhưng sự cố gây rất ít thiệt hại do hồ khi đó chỉ đầy một nửa. Đợt sửa chữa năm 1880 đã bỏ qua lớp đất sét đầm chống thấm từng có ở nửa thượng lưu đập ban đầu, thay bằng chất thải khai mỏ chứa đất sét dẻo. Mái hạ lưu sau sửa chữa dùng đá hộc nhỏ hơn thay vì đá hộc lớn như thiết kế ban đầu, còn phần cống đá còn lại bị bịt kín bằng các tấm ván hemlock. Từ năm 1881 đến năm 1889, thân đập thường xuyên rò rỉ và chỉ được gia cố chắp vá chủ yếu bằng bùn cùng rơm. [3][8][2]

Để mở rộng mặt đập cho hai xe ngựa đi qua cùng lúc, câu lạc bộ hạ thấp đỉnh đập khoảng 3 feet. Việc hạ đỉnh đập này cũng có thể chủ yếu nhằm lấy nhanh vật liệu lấp chỗ vỡ năm 1862. Thay đổi này khiến đỉnh đập vào năm 1889 chỉ còn cao hơn tràn khoảng 4 feet. Các ống xả bằng gang ở chân đập vốn dùng để tháo nước cũng đã bị tháo bán phế liệu; theo McCullough, Nghị sĩ John Reilly tháo các ống cũ trước khi bán tài sản để bù khoản lỗ, còn báo cáo Francis năm 1891 lại cho rằng South Fork Fishing and Hunting Club đã tháo ống xả. Đập không còn cơ chế nào để kiểm soát mực nước ngoài việc xả qua tràn chính. Thậm chí, câu lạc bộ còn lắp lưới chắn cá trên tràn để giữ cá trong hồ, nhưng tấm lưới lại giữ lại mảnh vụn trôi dạt và cản trở nghiêm trọng dòng xả. [1][8][3]

Điện báo vô vọng giữa bùn lầy và rơm rác

Trận mưa lớn bắt đầu trút xuống sau khi một vùng áp suất thấp hình thành trên Nebraska và Kansas vào ngày 28 tháng 5. Cơ quan Tín hiệu Lục quân Hoa Kỳ ước tính khu vực này hứng chịu lượng mưa từ 6 đến 10 inch chỉ trong vòng 24 giờ. Trong đêm 30 tháng 5, các con lạch nhỏ nhanh chóng biến thành những dòng thác cuồn cuộn, cuốn theo cây cối và ngập tràn mảnh vụn đổ dồn về lòng hồ. [1]

Một nhóm nhân công khác được điều động đào rãnh ở phần đầu phía tây thấp hơn của thân đập, cố gắng chuyển hướng dòng chảy để ngăn nước tràn qua đoạn giữa vốn là vị trí yếu nhất. Kỹ sư John Parke từng tính đến phương án cắt phần đầu đập nằm sát mố, nhưng cuối cùng đã bác bỏ giải pháp này. [1]

Nhận thấy tình thế ngày càng nguy ngập, theo lệnh của Unger, Parke đã hai lần cưỡi ngựa vượt đường xa đến văn phòng điện báo ở South Fork để gửi đi các bức điện cảnh báo. Tuy nhiên, những lời báo động khẩn cấp đó đã không được chuyển tới chính quyền Johnstown, bởi trước đó thị trấn này từng nhiều lần nhận các tin báo động giả về nguy cơ vỡ đập. [1]

Khoảng 1 giờ 30 chiều, Unger đành ra lệnh cho toàn bộ người của mình rút lui lên vùng đất cao để thoát thân. Trong khoảng từ 2 giờ 50 đến 2 giờ 55 chiều ngày 31 tháng 5, thân đập vỡ tung. [1]

Khối nước hình ngọn núi trên đường ray xe lửa

Nằm trên nhánh phía nam của sông Little Conemaugh, đập South Fork cách Johnstown 14 dặm. Khi thân đập bung vỡ, lưu lượng lũ trong một khoảng thời gian ngắn tương đương lưu lượng trung bình của dòng sông Mississippi, với lưu lượng đỉnh có khả năng nằm trong khoảng 7.200 đến 8.970 mét khối mỗi giây. Nằm ngay gần chân đập, thị trấn South Fork là nơi đầu tiên bị dòng thác đánh trúng; khoảng 20 đến 30 ngôi nhà tại đây bị phá hủy hoặc cuốn trôi, khiến bốn người thiệt mạng. [1][3]

Dòng nước hung hãn cuốn theo đất đá tiếp tục trút xuống thung lũng và đâm sầm vào cầu cạn Conemaugh cao 78 feet. Nhưng chỉ trong vòng bảy phút, cầu cạn sụp đổ hoàn toàn, khiến khối nước dồn ứ lại tiếp tục lao xuống hạ lưu với sức tàn phá khủng khiếp. Khi quét qua Mineral Point, dòng lũ cuốn phăng toàn bộ công trình, bóc sạch cả lớp đất mặt lẫn lớp đất dưới, khiến nơi đây sau trận lũ chỉ còn trơ trọi lại nền đá. Khoảng 16 người ở ngôi làng này đã thiệt mạng. [1]

Phía dưới hạ lưu, khi nhận thấy hiểm họa đang ập tới thung lũng, kỹ sư đầu máy John Hess lập tức cho con tàu chạy lùi hết tốc lực và kéo còi liên tục để cảnh báo cho East Conemaugh. Tiếng còi báo động khẩn thiết của Hess đã kịp thời giúp nhiều người dân chạy thoát lên vùng đất cao. Dù vậy, thảm kịch vẫn ập xuống thị trấn đường sắt: ít nhất 50 người chết ở East Conemaugh, trong đó có khoảng 25 hành khách xấu số mắc kẹt trên các toa tàu. [1]

Khi tràn qua Woodvale, dòng nước đã cướp đi sinh mạng của 314 người trong tổng số 1.100 cư dân sinh sống tại đây. Sức nước tràn vào nhà máy Gautier Wire Works khiến các nồi hơi phát nổ dữ dội, tạo ra một cột khói đen ngùn ngụt bốc lên trời cao mà cư dân Johnstown từ đằng xa đã nhìn thấy rõ trước khi bức tường nước ập tới. [1]

Biển lửa ba ngày đêm dưới chân cầu đá

Lũ tràn tới Johnstown đúng 57 phút sau khi con đập vỡ tung. Đô thị này do một người nhập cư Thụy Sĩ tên là Joseph Johns lập nên từ năm 1800, đến năm 1889 đã có 30.000 cư dân và nổi danh là trung tâm công nghiệp thép đang trên đà phát triển. Suốt nhiều năm, xỉ từ các lò luyện sắt bị đổ thẳng xuống sông để lấn đất xây dựng, làm lòng sông hẹp lại. Việc bóp nghẹt dòng chảy một cách nhân tạo này khiến Johnstown càng thêm sơ hở trước mọi hiểm họa ngập lụt. Giờ đây, một bức tường nước và mảnh vụn gầm rú lao thẳng tới với tốc độ 40 dặm một giờ, có nơi dâng cao tới 60 feet. [1]

Nhân viên điện báo Emma Ehrenfeld mô tả dòng lũ trông hệt như một ngọn núi đang sầm sập tiến tới. Người phụ trách tuyến đường sắt W. M. Hayes thấy dòng nước cùng bùn rác tạo thành một bức tường sừng sững. Kỹ sư William Adams nhìn dòng nước cuộn trào cao bằng cả ngôi nhà, ken dày gỗ ván, thân cây cùng mọi thứ trên đường đi. Theo ước tính của nhân chứng J. P. Wilson, sóng lũ trải rộng khoảng 190 yard và vồng cao từ 45 đến 50 feet ở ngay đoạn giữa. [9]

Vô số nạn nhân bị nghiền nát dưới các tầng mảnh vụn hoặc bị những cuộn dây thép gai cuốn theo dòng nước xé rách, quấn chặt lấy thân thể. [1]

Ở hạ lưu thành phố, cây cầu đường sắt Stone Bridge bằng đá đã cản đứng dòng chảy, vô tình tạo thành một con đập tạm bợ khi các mảnh vụn dồn ứ lại. Hàng chục nghìn tấn vật liệu gồm đường ray sắt, các toa tàu lật ngửa, rui mè nhà cửa và thi thể người dạt về, kết thành một khối rác khổng lồ phủ trên 30 mẫu đất và chất cao tới 70 feet. Mớ hỗn độn này bất ngờ bắt lửa, biến chân cầu đá thành một địa ngục thiêu rụi ít nhất 80 con người đang mắc kẹt trong đống hoang tàn. Đám cháy rực lửa kéo dài suốt ba ngày đêm. [1]

Sau khi ngọn lửa tắt, công nhân phải mất trọn vẹn ba tháng mới dọn sạch đống đổ nát ngổn ngang dưới chân cầu đá. Tổng thiệt hại vật chất của thảm kịch ước tính lên tới 17 triệu đô la Mỹ, tương đương khoảng 536 triệu đô la theo thời giá năm 2024. Hồ sơ thành phố chốt con số nạn nhân là 2.207 người chết, dù nhiều nhân chứng tin rằng số người thiệt mạng trong thực tế còn cao hơn. Một nguồn tài liệu khác ghi nhận thảm họa ngày 31 tháng 5 năm 1889 đã cướp đi 2.209 sinh mạng. Đây là trận lũ quét gây chết người tồi tệ nhất trong lịch sử Hoa Kỳ vào thời điểm đó. [1][7][8]

Một nghìn tấm chăn và sự tháo chạy trong im lặng

Khi con đập vỡ toang, chỉ có khoảng nửa tá thành viên có mặt tại khu đất của câu lạc bộ. Trước đó, Daniel Johnson Morrell của xưởng thép Cambria Iron Works cũng từng gia nhập câu lạc bộ, với mục đích được cho là để theo dõi sát sao tình trạng của con đập. Nhưng khi tai họa giáng xuống thung lũng, những vị khách giàu có lập tức rời đi và phần lớn chọn cách im lặng tuyệt đối trước biến cố kinh hoàng. Một đám đông giận dữ sau đó đã kéo tới đập phá cửa một số tòa nhà của câu lạc bộ, dù không gây ra thiệt hại nào quá lớn. [8][2]

Báo chí khi ấy phóng đại nhiều chi tiết, liên tục lặp lại các câu chuyện vô căn cứ nhằm lên án South Fork Club. Tờ Chicago Herald thậm chí đăng một bức biếm họa vẽ cảnh các thành viên câu lạc bộ thản nhiên uống champagne giữa lúc dòng lũ đang xé toạc Johnstown. Trên tờ Johnstown Tribune, biên tập viên George Swank đanh thép viết rằng nỗi thống khổ cùng cực này là công việc của con người, không phải của Đấng Quan phòng. Đến ngày 7 tháng 6, tờ New York World giật một dòng tiêu đề thẳng thừng tuyên bố câu lạc bộ có tội. [8]

Ngay sau thảm họa, đóng góp trực tiếp từ South Fork Club gửi tới vùng lũ chỉ vỏn vẹn 1.000 tấm chăn cứu trợ. Công ty của Andrew Carnegie quyên góp một khoản tiền 10.000 đô la. Nhiều năm về sau, chính Carnegie đã bỏ tiền xây dựng lại thư viện Johnstown, nơi ngày nay được sử dụng để đặt Bảo tàng Lũ Johnstown. [8]

Đây cũng là đợt cứu trợ thảm họa quy mô lớn đầu tiên mà Hội Chữ thập đỏ Mỹ xử lý kể từ ngày thành lập. Nối tiếp bước chân của đoàn thiện nguyện, các nguồn lực trợ giúp dành cho những nạn nhân sống sót bắt đầu đổ về từ khắp các bang trên toàn nước Mỹ và 18 quốc gia nước ngoài. [1][2]

Lời bào chữa về Thượng đế bị khoa học bác bỏ

Các nạn nhân thua một loạt vụ kiện nhằm đòi bồi thường từ chủ sở hữu đập, và không một vụ kiện nào chống lại câu lạc bộ thành công. Việc kiện từng thành viên cũng đi vào bế tắc vì nguyên đơn rất khó chứng minh sự cẩu thả cá nhân của từng người. Đứng trước tổn thất sinh mạng khủng khiếp ở thung lũng, không thành viên câu lạc bộ nào từng bày tỏ trách nhiệm cá nhân về thảm họa. South Fork Club vì thế được xem là biểu tượng của cách nhiều người Mỹ nghĩ rằng nước Mỹ đang đi sai hướng. Đến năm 1891, Báo cáo của Hiệp hội Kỹ sư Xây dựng Mỹ (ASCE) củng cố thêm bức tường miễn trách nhiệm đó khi kết luận các thay đổi làm đập kém an toàn nhưng không phải nguyên nhân của thảm họa. ASCE cho rằng đập sẽ vẫn bị tràn và vỡ nếu không có các thay đổi của câu lạc bộ, các can thiệp nhân tạo chỉ khiến đập vỡ sớm hơn nhưng hậu quả cuối cùng vẫn tương đương, thậm chí có thể tệ hơn. Dù vậy, chính thất bại pháp lý sau trận lũ đã góp phần dẫn đến sự chuyển dịch của luật Mỹ sang trách nhiệm nghiêm ngặt trong một số trường hợp. [1][8][3]

Hơn một thế kỷ sau, tấm màn kết luận kỹ thuật năm 1891 mới bị khoa học lật ngược. Một bài nghiên cứu năm 2016 đã phản bác kết luận ASCE bằng các phân tích thủy lực. Nhóm nghiên cứu năm 2016 cho rằng báo cáo ASCE năm 1891 đã dựa vào ước tính dòng nước vào hồ quá cao. Dữ liệu từ công nghệ quét LiDAR cho thấy hồ chứa có 14,55 triệu mét khối nước lúc đập vỡ, đồng thời mô hình hiện đại cho rằng cần hơn 65 phút để phần lớn hồ cạn, thay vì 45 phút thường được nêu. Từ các phân tích thủy lực này, nhóm nghiên cứu năm 2016 cho rằng đập được xây dựng đúng cách có thể đã không tràn và có khả năng sống sót qua trận mưa. [3]

Đài tưởng niệm Quốc gia Lũ Johnstown được thành lập năm 1964 để ghi nhớ thảm kịch. Khu South Fork Fishing and Hunting Club sau đó được công nhận là Khu Mốc Lịch sử Quốc gia năm 1986, với cả đài tưởng niệm và khu mốc lịch sử đều do National Park Service quản lý. Nơi chủ tịch câu lạc bộ Elias Unger từng đứng nhìn mặt hồ Conemaugh dâng sát mép đất trong buổi sáng định mệnh giờ chỉ còn lại hai mố đập trơ trọi giữa màu xanh cây cỏ. Bờ đập từng bị hạ thấp để mở đường cho những cỗ xe ngựa dạo chơi đã vĩnh viễn biến mất, để lại một khoảng lặng thâm trầm nhắc nhở về cái giá của một thú tiêu khiển thượng lưu. [1]

Nguồn

1. Johnstown Flood (Wikipedia) (en.wikipedia.org, bách khoa)
2. South Fork Dam (Wikipedia) (en.wikipedia.org, bách khoa)
3. Dam-Breach hydrology of the Johnstown flood of 1889–challenging the findings of the 1891 investigation report - PMC (www.ncbi.nlm.nih.gov, nguồn gốc)
4. Apollo Playlist Part 2: Music Inside Apollo, Musical Critique from Outside Apollo | National Air and Space Museum (airandspace.si.edu, nguồn gốc)
5. History of the Johnstown Flood, by Willis Fletcher Johnson: a Project Gutenberg eBook (www.gutenberg.org, nguồn gốc)
6. Suggested Reading - Johnstown Flood National Memorial (U.S. National Park Service) (www.nps.gov, nguồn gốc)
7. weather.com - Storm Encyclopedia - (web.archive.org, bài viết)
8. The South Fork Fishing & Hunting Club and the South Fork Dam (web.archive.org, bài viết)
9. PRR testimony describing the Johnstown Flood of 1889 - Johnstown Flood Museum (web.archive.org, bài viết)
10. Johnstown (web.archive.org, bài viết)

Ảnh bìa: minh họa do AI tạo, kèm chữ; không phải ảnh tư liệu, không mô tả khuôn mặt người thật.