Hai thế giới đối lập trong đế chế cao su Firestone ở Liberia

Ngày Giáng sinh năm 1939, các quản lý da trắng của Firestone ăn gà tây tại một câu lạc bộ có quầy bar, sàn khiêu vũ, sân thể thao và bể bơi. Từ hiên nhà, họ có thể nhìn xuống khu nhà vách bùn, mái lợp lá của lao động Liberia. Hai không gian nằm trong cùng một đồn điền nhưng thuộc về hai thế giới khác nhau: một bên hưởng tiện nghi như ở khu nghỉ dưỡng, bên kia cung cấp sức lao động làm nên nguồn cao su công nghiệp. [1]

Sự tương phản ấy không chỉ là chênh lệch giàu nghèo giữa vài cá nhân. Nhà ở, đường sá, giờ làm, cách trả lương và cả hoạt động giải trí đều được tổ chức theo một trật tự phân biệt chủng tộc. Nhìn vào cách đồn điền vận hành cho thấy Firestone không đơn thuần trồng cây rồi thu mủ; công ty còn thiết kế một xã hội thu nhỏ, trong đó vị trí của mỗi người quyết định họ được nghỉ ngơi, được bảo vệ hay phải gánh rủi ro đến mức nào. [1]

Vì sao bữa tiệc Giáng sinh nói lên cả một hệ thống?

Gene Manis đến Monrovia vào đêm trước Giáng sinh cùng những con gà tây đông lạnh dành cho đồn điền. Ngày hôm sau, ông dự tiệc tại Firestone Overseas Club, nơi chỉ phục vụ người da trắng. Chi tiết này đáng chú ý vì nó cho thấy công ty không chỉ đưa nhân sự Mỹ sang Liberia mà còn tái tạo cho họ một môi trường xã hội quen thuộc, tách khỏi cộng đồng bản địa ngay bên ngoài. [1]

Một câu lạc bộ riêng có thể được xem như tiện ích cho nhân viên. Nhưng khi quyền sử dụng nó được phân chia theo màu da, kiến trúc trở thành công cụ xác định ai thuộc về thế giới đặc quyền. Tầm nhìn từ hiên câu lạc bộ xuống khu nhà lao động càng làm cấu trúc ấy hiện rõ: nhóm quản lý có thể quan sát lực lượng phục vụ mình mà không cần chia sẻ điều kiện sống với họ. Khoảng cách xã hội vì thế được duy trì bằng cả quy định lẫn không gian. [1]

Đặc quyền của quản lý được xây dựng ra sao?

Các quản lý Mỹ ở trong những căn nhà rộng, có đồ đạc, dựng trên các cột cao ở vị trí đón gió. Người độc thân có thể được cấp nhà miễn phí, còn nhiều hộ có từ hai đến năm người phục vụ. Manis, một nhân viên mới, nhận mức lương năm cao hơn thu nhập trung bình tại Mỹ khi ấy; nhà ở và người phục vụ khiến đời sống của ông tại Liberia còn tiện nghi hơn điều ông có thể tự chi trả ở quê nhà. [1]

Đặc quyền này phụ thuộc vào nhiều lớp lao động ít được nhìn thấy. Một bữa ăn cần người nấu; quần áo sạch cần người giặt; căn nhà và khu vườn cần người chăm sóc. Xa hơn nữa, toàn bộ đời sống của đội ngũ quản lý dựa vào người cạo, thu gom và vận chuyển mủ. Vì vậy, sự sung túc trên đồi không tồn tại độc lập: nó là phần dễ thấy nhất của một chuỗi công việc được định giá rất khác nhau theo chủng tộc và vị trí trong công ty. [1]

Một ngày cạo mủ bị kiểm soát như thế nào?

Lao động cạo mủ tập trung trước bình minh để kiểm tra người và dụng cụ, rồi đi đến phần cây được giao. Công việc của mỗi người được định thành một “ô nhiệm vụ”, thường gồm khoảng 300 cây. Họ phải rạch vỏ đủ nông để mủ chảy nhưng không làm hỏng tầng mô sống, sau đó quay lại thu mủ và mang đến điểm cân. Chậm tiến độ có thể dẫn đến bị trừ lương hoặc chuyển sang nhóm lao động dự bị, chỉ có việc khi cần người thay thế. [1]

Hệ thống nhiệm vụ biến một khu rừng cây thành bảng đơn vị có thể đếm, kiểm tra và quy trách nhiệm. Mỗi cây có vị trí; mỗi người có phần việc; mỗi lượng mủ được cân. Cách tổ chức ấy đem lại khả năng kiểm soát sản lượng, nhưng nó cũng chuyển phần lớn áp lực xuống người lao động. Nếu đường đi xa, cây khó xử lý hoặc cơ thể không theo kịp nhịp làm việc, con số giao khoán vẫn là tiêu chuẩn quyết định thu nhập. [1]

Có thể hình dung cơ chế này qua một ví dụ giả định: hai người nhận cùng số điểm giao hàng, nhưng một người phải đi trên tuyến dài và khó hơn. Nếu hệ thống chỉ ghi số điểm đã hoàn thành, chênh lệch về sức lực và thời gian sẽ biến mất khỏi bảng theo dõi. Trên đồn điền, việc quy cây và mủ thành chỉ tiêu cũng khiến kinh nghiệm thể chất của người cạo mủ khó xuất hiện trong sổ sách quản lý.

Cái giá con người nằm ở đâu?

Mủ cao su cần được giữ ở trạng thái lỏng trước khi chế biến, vì vậy người cạo mủ sử dụng dung dịch amoniac trong công việc hằng ngày. Theo lời kể của các cựu lao động, họ thao tác mà không có găng tay hay đồ bảo vệ mắt; hóa chất có thể làm bỏng da, tổn thương móng và gây hại cho mắt. Việc mang mủ cũng rất nặng nhọc, bởi các thùng đầy được treo hai đầu một đòn đặt ngang vai rồi chuyển từ lô cây đến điểm thu gom. [1]

Điểm đáng chú ý không chỉ là từng tai nạn riêng lẻ mà là sự phân bố rủi ro. Người quản lý kiểm tra dụng cụ và sản lượng, còn người lao động trực tiếp tiếp xúc với lưỡi dao, hóa chất, tải trọng và quãng đường. Công ty theo dõi rất kỹ tình trạng của cây vì một vết cắt quá sâu có thể làm giảm thời gian khai thác. Trong khi đó, điều kiện bảo hộ dành cho bàn tay và đôi mắt thực hiện những vết cắt ấy lại không tương xứng. [1]

Sự khác biệt này cho thấy một doanh nghiệp có thể quản lý tài sản sinh học rất chính xác mà vẫn đánh giá thấp cơ thể con người. Cây cao su được đo, đánh dấu và đưa lên bản đồ vì năng suất tương lai của nó có thể tính vào kế hoạch. Tổn thương của người lao động khó hiện lên theo cách tương tự, nhất là khi họ có thể bị thay thế hoặc đẩy sang nhóm dự bị. Trật tự kỹ thuật vì thế không đồng nghĩa với sự công bằng. [1]

Cao su quen thuộc che khuất điều gì?

Trong Thế chiến II, đồn điền Liberia giữ vai trò đặc biệt đối với nguồn latex tự nhiên cô đặc của phe Đồng Minh. Nhu cầu công nghiệp khiến sản lượng trở nên cấp thiết, nhưng thành phẩm cuối cùng không kể lại điều kiện nơi nguyên liệu được tạo ra. Một vật dụng bằng cao su có bề mặt sạch, đồng nhất và hiện đại; phía sau nó lại là đất đai được chia ô, cây bị rạch hằng ngày và những cơ thể phải làm việc theo nhịp của chỉ tiêu. [1]

Lịch sử Firestone ở Liberia vì thế giúp mở rộng cách nhìn về một vật liệu thông thường. Cao su không chỉ có đặc tính đàn hồi hay giá trị sản xuất; trong hoàn cảnh này, nó còn gắn với cách doanh nghiệp sắp xếp không gian, lao động và quyền lợi. Bữa tiệc trên đồi và khu nhà phía dưới không phải hai câu chuyện tình cờ đặt cạnh nhau. Chúng là hai đầu của cùng một hệ thống, nơi sự tiện nghi của nhóm này được bảo đảm bằng công việc và rủi ro của nhóm khác. [1]