Hành trình ozone từ chất khí độc hại thành thương phẩm chữa bệnh

Nhiều người từng tin rằng mùi ngai ngái tươi mới xuất hiện sau mỗi trận giông bão là dấu hiệu của một bầu không khí thuần khiết có khả năng chữa lành bệnh tật. Niềm tin này đã biến ozone — một dạng oxy không bền gồm ba nguyên tử — thành một sản phẩm thương mại đầy sức hút vào đầu thế kỷ 20. Ngay cả nhà phát minh lừng danh Nikola Tesla cũng thành lập công ty bán máy tạo ozone để trang trải tài chính khi dự án truyền tải điện không dây gặp khó khăn. Tuy nhiên, đằng sau mùi hương gợi cảm giác sạch sẽ đó lại là một chất khí có độc tính cao đối với cơ thể người. [1]

Từ phát hiện trong phòng thí nghiệm đến bản chất thật của ozone

Năm 1840, nhà khoa học Christian Friedrich Schönbein khi dẫn dòng điện qua nước đã phát hiện ra một mùi hương đặc trưng và đặt tên cho chất khí mới là ozone, xuất phát từ từ tiếng Hy Lạp "ozein" có nghĩa là mùi hương. Trong tự nhiên, dòng điện từ các tia sét đánh vào không khí cũng tạo ra ozone, mang lại mùi tươi mới gắn liền với những cơn mưa rào. Ngay sau khi được phát hiện, phân tử này đã kích thích mạnh mẽ trí tưởng tượng của giới y khoa và các nhà kinh doanh nhờ cảm giác thuần khiết mà nó đem lại. [1]

Tuy nhiên, các đặc tính nguy hại của ozone cũng sớm được chính Schönbein và các nhà nghiên cứu cùng thời ghi nhận. Schönbein báo cáo rằng hít phải khí ozone có thể gây đau ngực, khó thở và khiến chuột thí nghiệm tử vong. Đến năm 1874, nhà hóa học James Dewar cùng đồng nghiệp công bố thí nghiệm cho thấy ếch trở nên thẫn thờ, chim thở hớp háp và máu của thỏ bị mất oxy khi tiếp xúc với không khí chứa ozone. Dù vậy, những cảnh báo này vẫn bị che mờ bởi niềm tin dân gian rằng giông sét và ozone giúp làm sạch bầu không khí. [1]

Nỗi lo ô nhiễm đô thị và thương hiệu máy tạo ozone của Tesla

Vào cuối thế kỷ 19, cư dân tại các đô thị lớn đối mặt với nỗi sợ hãi ngày càng tăng trước tình trạng ô nhiễm không khí do việc đốt lượng than đá khổng lồ gây ra. Bối cảnh lo âu này tạo tiền đề lý tưởng cho các thiết bị làm sạch không khí trong nhà ra đời và gieo hy vọng cho người tiêu dùng. [1]

Năm 1903, Nikola Tesla lâm vào tình cảnh kiệt quệ tài chính khi nhà đầu tư J. P. Morgan từ chối tiếp tục rót vốn cho dự án điện không dây. Cần một giải pháp thương mại ngay lập tức để tạo ra dòng tiền, Tesla đã quay sang một phát minh mà ông từng nhận bằng sáng chế vào năm 1896: máy tạo ozone di động. Ông thành lập Tesla Ozone Company và quảng bá thiết bị như một công cụ thanh lọc không khí trong nhà. Dù ozone ở tầng khí quyển trên cao đóng vai trò lớp lá chắn bảo vệ Trái Đất khỏi tia cực tím, việc xả chất khí này vào không gian sống lại gây tổn hại trực tiếp cho sức khỏe con người. [1]

Thử nghiệm y tế trong Thế chiến I và sự thoái trào

Dù bản chất nguy hiểm của ozone đã được chỉ ra, hào quang chữa bệnh của phân tử này vẫn tiếp tục lan rộng. Năm 1911, một bài báo trên Tạp chí của Hội Hoàng gia London ghi nhận rằng niềm tin vào tác dụng chữa bệnh của ozone đã trở thành một định kiến phổ biến dù thiếu bằng chứng sinh lý học rõ ràng, đồng thời chỉ ra hậu quả thực tế duy nhất của ozone là tổn thương phổi và tử vong. [1]

Dẫu vậy, khi Thế chiến I bùng nổ, sự gia tăng đột biến của binh sĩ thương vong đã khiến giới y khoa áp dụng rộng rãi ozone để sát trùng. Bệnh viện Quân y Queen Alexandra tại London từng dùng khí ozone xịt trực tiếp lên các vết thương và ổ áp xe trong thời gian lên tới 15 phút. Quân y Mỹ và Đức cũng từng coi ozone là một trong những phương pháp chính để khử trùng vết thương chiến trường. Tuy nhiên, sau chiến tranh, việc sử dụng các dung dịch sát trùng như natri hypoclorit để rửa vết thương trở nên phổ biến, khiến việc điều trị bằng ozone nhanh chóng thoái trào. Đến năm 1919, các tài liệu hướng dẫn điều dưỡng đã nhìn nhận liệu pháp ozone như một nhận thức sai lầm. [1]

Cơ chế tàn phá tế bào và ranh giới an toàn

Bản chất hóa học của ozone giải thích lý do vì sao chất khí này vừa có khả năng diệt khuẩn vừa gây hại trực tiếp cho cơ thể. Cấu trúc ba nguyên tử oxy khiến phân tử ozone vô cùng kém bền vững. Khi phân hủy, ozone tước đoạt electron từ vách tế bào và phá hủy ADN của vi sinh vật. Đặc tính phá hủy này làm cho ozone trở thành công cụ hiệu quả trong việc tiệt trùng nước hoặc các dụng cụ y tế chuyên dụng. [1]

Tuy nhiên, cơ chế tàn phá vách tế bào của ozone không hề phân biệt giữa vi khuẩn và tế bào cơ thể người. Khi tiếp xúc với mô người ở nồng độ đủ để diệt khuẩn, ozone cũng hủy hoại các tế bào lành lặn. Do đó, Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) xác định ozone là một khí độc không có mục đích điều trị y khoa nào được công nhận, đồng thời chỉ phê duyệt thiết bị tạo ozone cho mục đích tiệt trùng nước và thiết bị. Từ thập niên 1950, cơ quan chức năng đã bắt đầu tịch thu các máy tạo ozone lưu hành trái phép. [1]

Sự biến tướng của trào lưu chữa bệnh trong thời hiện đại

Mặc dù bị giới y khoa bác bỏ, trào lưu điều trị bằng ozone không hoàn toàn mất đi mà chuyển sang các hình thức quảng bá tinh vi hơn. Những kẻ kinh doanh thiết bị không còn nhấn mạnh vào khả năng khử trùng vốn đã có nhiều dung dịch rẻ tiền thay thế, mà quay sang hứa hẹn ozone có thể chữa trị các bệnh hiểm nghèo như ung thư, HIV hoặc vô sinh. Các trang web bán hàng thường lồng ghép thông tin lịch sử về Tesla hoặc việc sử dụng ozone trong Thế chiến I để tạo niềm tin giả tạo. [1]

Nhiều vụ việc nghiêm trọng đã xảy ra trong thực tế. Năm 2010, FDA thu giữ 77 máy tạo ozone tại California trị giá khoảng 80.000 đô la Mỹ. Năm 2015, hai bác sĩ vi lượng đồng căn tại Las Vegas đã tiêm dung dịch chứa ozone cho một bệnh nhân dẫn đến tử vong và bị cáo buộc tội sát nhân cấp độ hai. Ủy ban Thương mại Liên bang Hoa Kỳ (FTC) cũng từng xử phạt 1,5 triệu đô la Mỹ đối với một nhà sản xuất máy tạo ozone vì quảng cáo sai sự thật. Sự kết hợp giữa lời hứa chữa bệnh vô căn cứ và vỏ bọc khoa học đã biến ozone thành một minh chứng cho trào lưu chữa bệnh lệch chuẩn kéo dài qua nhiều thế kỷ. [1]