Harold II đã giành ngai vàng Anh trong một ngày như thế nào?

Ngày 6/1/1066, khi lễ an táng Edward the Confessor vừa kết thúc tại Westminster Abbey, Harold Godwinson đã được tôn làm vua trước những người dự tang lễ. Ông không có huyết thống hoàng gia trực tiếp, trong khi Edgar Ætheling, người thuộc dòng dõi kế vị, vẫn còn sống. Harold giành được ngai vàng nhanh như vậy vì quyền lực thực tế đã nằm trong tay ông, Witan ủng hộ ông và phe của Edgar không đủ sức ngăn một quyết định được chuẩn bị từ trước. [1]

Cách giải thích quen thuộc cho rằng nước Anh chọn một chiến binh dày dạn để chống ngoại xâm. Tuy nhiên, những dấu vết về cuộc nổi dậy ở miền bắc năm 1065 mở ra một cách hiểu khác: lựa chọn Harold trước hết có thể nhằm giải quyết cuộc khủng hoảng quyền lực ngay trong nước. Chính cách kế vị khác thường ấy sau đó lại tạo cơ hội cho các đối thủ ở bên ngoài thách thức ngai vàng. [1]

Khoảng trống quyền lực xuất hiện ra sao?

Edward qua đời tại cung điện Westminster trong đêm 4 rạng ngày 5/1/1066 mà không có con nối ngôi trực tiếp. Ngày hôm sau, nhà vua được an táng tại Westminster Abbey. Sự liền kề giữa tang lễ và việc tôn vua mới khiến khoảng trống quyền lực hầu như không có thời gian kéo dài: Harold được công nhận ngay trước những nhân vật đang tập trung tại Westminster. [1]

Tốc độ này có ý nghĩa chính trị. Một cuộc thảo luận dài sẽ cho phe của Edgar thời gian tập hợp, đồng thời khiến những bất đồng giữa các thế lực lớn lộ rõ. Bằng cách đưa việc kế vị thành một quyết định đã hoàn tất, Harold buộc những người phản đối phải lựa chọn giữa chấp nhận ông hoặc lập tức gây ra một cuộc đối đầu chưa chắc có lợi cho họ. [1]

Vì sao Edgar Ætheling bị gạt sang bên?

Edgar là cháu gọi Edward bằng ông bác và đứng kế tiếp trong dòng máu hoàng gia. Theo ước tính được bài nghiên cứu nêu ra, ông có thể mới khoảng 14 tuổi khi Edward mất. Tuổi trẻ thường được dùng để giải thích thất bại của Edgar, nhưng lý do này chưa đủ: các vương quốc châu Âu đương thời vẫn có thể chấp nhận một vị vua thiếu niên dưới sự bảo trợ của những người quyền thế. [1]

Bất lợi lớn hơn của Edgar nằm ở vị trí chính trị. Ông có thể bị nhìn nhận như người tiếp nối phe cầm quyền gắn với Edward, hoàng hậu Edith và Tostig, em trai Harold. Sau biến động ở miền bắc, nhóm này đã mất nhiều ảnh hưởng. Dù Edgar có quyền kế vị theo huyết thống, ngai vàng Anh khi ấy không tự động được truyền cho người gần nhất trong gia đình; quyền thừa kế còn phải đi qua sự chấp nhận của các lực lượng đủ khả năng duy trì chính quyền. [1]

Witan đã quyết định điều gì?

Harold lên ngôi với sự ủng hộ của Witan, hội đồng gồm các nhân vật lớn trong giới quý tộc và giáo sĩ Anglo-Saxon. Không nên hình dung đây là một cuộc bầu cử theo thể thức hiện đại. Sự tán thành của Witan tạo tính chính danh cần thiết, nhưng lựa chọn của hội đồng chịu ảnh hưởng trực tiếp từ tương quan quyền lực: Harold là Bá tước Wessex, anh của hoàng hậu Edith, đồng thời là người giàu và mạnh nhất vương quốc. [1]

Phe ủng hộ Harold còn kể rằng Edward đã chỉ định ông trên giường bệnh. Chi tiết này phù hợp với câu chuyện được thể hiện trên thảm Bayeux, nhưng độ chắc chắn của nó có giới hạn vì những lời thuật lại chịu ảnh hưởng của cuộc tranh chấp sau đó. Điều có thể quan sát rõ hơn là Harold đã có đủ đồng minh để biến một tuyên bố gây tranh cãi thành việc đã rồi ngay trong ngày an táng. [1]

Cuộc nổi dậy miền bắc đã thay đổi bàn cờ thế nào?

Tháng 10/1065, người Northumbria nổi dậy chống sự cai trị hà khắc của Tostig. Khi Edward triệu tập quân đội để đàn áp, các chỉ huy, trong đó Harold lẽ ra giữ vai trò hàng đầu, đã không chịu chiến đấu. Tostig bị đẩy đi lưu vong, còn Harold xích lại gần Edwin và Morcar, hai bá tước miền bắc có quan hệ gia đình với vợ ông. Đến cuối năm, liên minh mới này đã thay đổi cán cân giữa triều đình miền nam và các thế lực phía bắc. [1]

Theo cách diễn giải của sử gia Tom Licence, đây là chìa khóa cho sự trỗi dậy của Harold. Việc đưa Edgar lên ngôi có nguy cơ phục hồi phe đã bị miền bắc chống đối, trong khi Harold đại diện cho một thỏa hiệp mà các nhân vật có thế lực ở cả hai miền có thể chấp nhận. Chuyến đi York của Harold sau lễ đăng quang, được ghi lại trong tiểu sử Giám mục Wulfstan, cũng phù hợp với nhu cầu củng cố thỏa hiệp ấy. [1]

Cách giải thích này không biến Harold thành người hòa giải vô tư. Ông và các đồng minh đã hưởng lợi từ sự sụp đổ của Tostig, kể cả việc phân chia những điền sản bị tịch thu. Vì thế, ổn định vương quốc và tham vọng cá nhân không nhất thiết loại trừ nhau: Harold có thể vừa là nhân vật đủ sức nối lại hai miền, vừa là người chủ động tận dụng khủng hoảng để giành địa vị cao nhất. [1]

Nguy cơ ngoại xâm có thật sự quyết định lựa chọn?

Harold có thành tích quân sự nổi bật trên bộ lẫn trên biển, đặc biệt qua các chiến dịch tại Wales. Điều đó khiến ông trở thành ứng viên thuyết phục nếu giới lãnh đạo Anh đã biết William xứ Normandy hoặc Harald Hardrada của Na Uy sắp tiến quân. Tuy nhiên, bằng chứng về tâm thế báo động ngay đầu tháng 1/1066 không rõ ràng như câu chuyện truyền thống thường gợi ra. [1]

Những lời kể về việc Harold từng thề ủng hộ yêu sách của William tại Normandy đều được viết sau cuộc chinh phục và không thống nhất về diễn biến. Trong những tháng đầu trị vì, Harold đi lên phía bắc thay vì lập tức tập trung phòng thủ bờ biển phía nam. Một tác phẩm viết gần thời điểm ấy còn chú ý đến nguy cơ xung đột giữa Harold và Tostig hơn là một cuộc tấn công của người Norman. [1]

Vì vậy, nỗi sợ ngoại xâm là một giả thuyết hợp lý nhưng không phải lời giải duy nhất cho ngày 6/1. Cuộc khủng hoảng trong nước giải thích trực tiếp hơn vì sao Witan chấp nhận Harold và vì sao quyết định phải được thực hiện nhanh. Trớ trêu thay, việc một người ngoài dòng máu hoàng gia chiếm ngai vàng lại giúp William và Hardrada có cơ sở đưa ra yêu sách của riêng họ. Harold thắng cuộc đua kế vị trong một ngày, nhưng chính chiến thắng ấy đã mở ra cuộc tranh giành quyết định số phận nước Anh trong năm 1066. [1]