Hũ thịt hộp dưới sa mạc và những kỷ vật chiến tranh bị lãng quên

Giữa những trang sử hoành tráng về Thế chiến thứ hai, ít ai ngờ rằng ký ức của một người lính đôi khi lại đọng lại ở một hũ thịt hộp bị chôn vùi dưới lớp cát sa mạc nóng bỏng hay một trang giấy trống nằm ở cuối cuốn sổ quân ngũ. Chiến dịch SOS Save Our Stories thuộc dự án Their Finest Hour do Đại học Oxford thực hiện đang nỗ lực thu thập và số hóa những kỷ vật cá nhân vốn nằm yên trong các góc tủ hay căn gác xếp của nhiều gia đình người Anh. Nhìn qua vẻ bề ngoài đơn sơ, mỗi vật dụng lại lưu giữ một mảnh tâm tư, phản ánh góc nhìn đời thường và chân thật về cuộc chiến đã qua. [1]

Dự án số hóa và những kỷ vật ngủ yên trong hộp sắt

Dự án Their Finest Hour được triển khai với sự hỗ trợ từ Quỹ Di sản Xổ số Quốc gia Anh nhằm xây dựng một kho lưu trữ số toàn quốc về các kỷ vật và ký ức từ thời Thế chiến thứ hai. Chiến dịch mang tên SOS Save Our Stories đã kêu gọi công chúng đóng góp các tài liệu, đồ dùng cá nhân để lưu giữ cho các thế hệ tương lai. Những hiện vật có giá trị số hóa bao gồm hồ sơ nghĩa vụ quân sự, ảnh chụp đen trắng, sổ tem phiếu thực phẩm hay thẻ căn cước mà nhiều gia đình vẫn cất giữ rải rác qua nhiều thập kỷ. [1]

Nhiều thế hệ trong các gia đình đã bảo lưu những di vật trân quý nhất của họ bên trong những chiếc hộp sắt nhỏ. Nơi đó cất giấu các tấm ảnh đen trắng, giấy chứng sinh, chứng nhận kết hôn, giấy tử và nhiều tài liệu quan trọng khác. Những kỷ vật tưởng chừng nhỏ bé này chính là mảnh ghép sống động giúp tái hiện đời sống cá nhân của những người lính và gia đình họ trong thời kỳ chiến tranh khốc liệt. [1]

Cuốn sổ Army Book 64 và trang giấy trống dành cho di thư

Trong số các di vật được phát hiện có cuốn sổ tay mang tên Army Book 64, loại sổ quân bạ và sổ trả lương được cấp cho người lính Lục quân Anh vào giai đoạn cuối chiến tranh. Cuốn sổ này ghi chép chi tiết thời gian, địa điểm nhập ngũ cũng như nơi đóng quân của người lính qua từng giai đoạn phục vụ trong quân ngũ. [1]

Một trường hợp cụ thể là cuốn sổ của người lính Robert George Smith, thường được gọi là Bob. Ông nhập ngũ tại Scarborough, Yorkshire vào năm 1941 và sau đó được điều động đến đóng quân tại Bangalore ở miền nam Ấn Độ vào năm 1944. Hồ sơ y tế trong sổ ghi lại các mũi tiêm phòng bệnh uốn ván, thương hàn và dịch hạch. Điểm đặc biệt nhất của cuốn Army Book 64 nằm ở trang cuối cùng: trang giấy được để trống hoàn toàn. Đây là khoảng trống được thiết kế cố ý để người lính có thể ghi lại bản di thư cuối cùng của mình trước khi bước vào trận chiến. [1]

Hũ thịt hộp tan chảy và những mảnh ký ức sa mạc

Bên cạnh những giấy tờ nghiêm cẩn, ký ức chiến trường của người lính còn bao hàm cả những trải nghiệm đời thường mang nét hài hước nhẹ nhàng. Trong số ít những câu chuyện mà ông Bob Smith chia sẻ với gia đình, kỷ niệm nổi bật nhất lại liên quan đến một hũ thịt bò hộp trong khẩu phần ăn quân đội khi ông làm nhiệm vụ. [1]

Khi mở hộp thịt giữa sa mạc, nắng nóng gay gắt đã khiến toàn bộ khối thịt bên trong tan chảy thành dạng lỏng. Không thể nuốt nổi món ăn đã biến dạng ấy, người lính trẻ đã tự đào một cái hố nhỏ trên cát và chôn chặt hũ thịt hộp xuống đất. Ngoài ra, những ký ức hiếm hoi khác mà ông kể lại là hình ảnh thoáng qua của một con hổ đi thong dong lúc hoàng hôn ở Ấn Độ, hay vẻ đẹp hoang sơ, thanh bình của đất nước Lebanon tại thời điểm ông đóng quân. Những chi tiết ấy cho thấy giữa bom đạn, người lính vẫn lưu giữ những cảm nhận rất con người về thiên nhiên và cuộc sống xung quanh. [1]

Biểu tượng cằm ngẩng cao và văn hóa kiềm chế cảm xúc thời chiến

Đằng sau những kỷ niệm nhẹ nhàng là những góc khuất tâm lý sâu sắc của một thế hệ. Nhiều người lính từng chứng kiến đồng đội ngã xuống ngay trên tiền tuyến nhưng gần như không bao giờ nhắc lại những nỗi đau đó khi trở về nhà. Xã hội thời bấy giờ nuôi dưỡng quan niệm rằng việc rơi nước mắt hay thừa nhận sự sợ hãi là điều không nam tính. [1]

Người đàn ông thời chiến được kỳ vọng luôn giữ thái độ kiềm chế, ngẩng cao cằm và chấp nhận mọi gian khổ mà không than phiền. Ở hậu phương, các gia đình cũng đối mặt với trận mưa bom, chế độ phân phối thực phẩm khắt khe và sự di tản bằng sự kiên cường tương tự. Tinh thần cộng đồng này được cổ vũ mạnh mẽ qua các khẩu hiệu mang tính biểu tượng như "Keep calm and carry on" hay câu nói nổi tiếng "Our finest hour" của Thủ tướng Winston Churchill. Việc chôn giấu những cảm xúc đau thương vào sâu thẳm tâm trí của người lính cũng tương tự như cách ông chôn hũ thịt hộp xuống lòng cát sa mạc. [1]

Góc nhìn mới về lịch sử từ những vật dụng đời thường

Lịch sử chiến tranh không chỉ được cấu thành từ các chiến dịch quân sự lớn hay các hiệp ước chính trị, mà còn được dựng xây từ hàng triệu câu chuyện cá nhân ẩn giấu. Những vật dụng đơn sơ như một cuốn sổ trả lương ố màu, một tấm ảnh đen trắng hay một câu chuyện kể về hũ thịt hộp bị chôn vùi đã mở ra góc nhìn chân thực về tâm lý và cuộc sống của con người trong thời chiến. [1]

Việc số hóa và bảo tồn những hiện vật này giúp thế hệ tương lai tiếp cận quá khứ một cách gần gũi, vượt qua những con số khô khan trong sách giáo khoa. Mỗi kỷ vật bé nhỏ là một minh chứng cho thấy sự kiên cường và những cảm xúc thầm lặng của một thế hệ đã đi qua đại chiến. [1]