Howard Bishop và tham vọng “khử độc” nước Mỹ bằng hóa học

Trong một câu chuyện Howard Berkey Bishop thường kể, ngăn đựng đồ trên ô tô của ông đầy những bao thuốc lá do người đi nhờ xe bỏ lại. Trên đường từ Summit, New Jersey, tới nhà máy ở Easton, Pennsylvania, Bishop có thể biến một chuyến đi thành bài giảng về rượu, thuốc lá, cà phê, trà, ca cao, chocolate và cola. Ông hỏi người khách khó bỏ thói quen nào nhất, rồi đề nghị họ bỏ ngay tại chỗ. Câu chuyện cho thấy cách Bishop vận động: trực diện, giàu niềm tin và dựa vào uy tín của một nhà hóa học. [1]

Vì sao ông gom nhiều thú vui phổ biến vào cùng một nhóm nguy hiểm? Bishop hình dung cơ thể như một hệ hóa học cần được giữ cân bằng. Theo cách giải thích của ông, caffeine kích thích quá mức, thuốc lá và rượu làm dịu hoặc thay đổi trạng thái ấy, rồi con người lại tìm đến chất khác để điều chỉnh cảm giác. Mô hình này giúp ông kể một câu chuyện dễ nhớ về sự lệ thuộc, nhưng việc áp dụng nó cho mọi người đã vượt xa những gì bằng chứng khi đó có thể bảo đảm. [1]

Nền tảng hóa học của một niềm tin

Bishop rời Đại học Michigan năm 1902, khi 24 tuổi, rồi làm nhà hóa học phân tích tại General Chemical Company. Sự nghiệp của ông phát triển mạnh sau khi ông xây dựng phương pháp sản xuất hàng loạt axit hydrofluoric vào năm 1930. Khi đó, hợp chất này được dùng trong lọc dầu và sản xuất khí Freon cho tủ lạnh. Nhu cầu công nghiệp tăng trong thập niên 1930 giúp Bishop có vị thế của một nhà hóa học và doanh nhân thành đạt. [1]

Từ nền tảng ấy, ông diễn giải sức khỏe bằng một hình ảnh gần với công việc chuyên môn: cơ thể có thể bị làm lệch trạng thái bởi những chất đưa vào bên trong. Caffeine, nicotine và cồn, theo Bishop, không chỉ gây tác động riêng lẻ mà còn kéo theo các thói quen khác. Đây là mô hình lý giải của ông, tương tự cách ông liên tưởng đến việc cân bằng phương trình hóa học, chứ không phải quy luật đã được chứng minh cho mọi cơ thể. [1]

“Cơ thể sạch” trong thời đại công nghiệp

Bishop trưởng thành trong một bối cảnh đã quen nối sức khỏe thể chất với phẩm chất đạo đức. Prohibition Party được thành lập năm 1869, Woman’s Christian Temperance League ra đời năm 1873, còn phong trào rèn luyện thể chất phản ứng trước lối sống công nghiệp ngày càng ít vận động. Đạo luật Thực phẩm và Dược phẩm Tinh khiết năm 1906 cũng khiến thành phần và nhãn hàng hóa trở thành vấn đề công chúng quan tâm. [1]

Trong môi trường đó, “thanh lọc” không chỉ có nghĩa là tránh một chất gây hại. Nó còn gợi đến khả năng tự chủ, sức mạnh tinh thần và trách nhiệm với xã hội. Bishop từng hút thuốc và uống cà phê, nhưng bỏ thuốc từ năm 14 tuổi, bỏ cà phê ở tuổi 26, sau đó tránh trà khi biết trà chứa caffeine; ông không uống rượu. Ông cho rằng những thay đổi ấy cải thiện cả thể chất lẫn tính cách, rồi lấy trải nghiệm cá nhân làm mẫu cho người khác. [1]

Từ lối sống cá nhân đến chiến dịch xã hội

Sau khi bán phần sở hữu tại Sterling Products Company năm 1939, Bishop thành lập Human Engineering Foundation. Tên gọi thể hiện tham vọng của ông: con người có thể “thiết kế” lại sức khỏe bằng cách đổi thói quen và loại bỏ những chất ông xem là gây ô nhiễm. Từ năm 1940 đến 1961, tổ chức chỉ có ít nhân viên nhưng phát tờ rơi, danh thiếp và gửi rất nhiều thư. [1]

Bishop không chỉ phản đối thuốc lá và rượu. Ông còn nhắm tới cà phê, trà, chocolate, cola, đôi khi cả thịt, đồng thời cho rằng quảng cáo khiến công chúng xem các sản phẩm này là hấp dẫn. Ông viết thư cho người nổi tiếng và nhân vật chính trị khi thấy họ hút thuốc hoặc uống rượu trước công chúng, yêu cầu họ dừng lại để không ảnh hưởng người hâm mộ. Năm 1952, họa sĩ H. T. Webster đáp lại một lá thư bằng tranh châm biếm, trong đó Caspar Milquetoast quyết định mua thêm thuốc lá. [1]

Sau Thế chiến thứ hai, thông điệp ấy gắn với nỗi lo Chiến tranh Lạnh. Bishop lập luận rằng một dân chúng lệ thuộc vào chất kích thích sẽ thiếu ý chí và sức mạnh để bảo vệ đất nước. Tờ rơi của ông kết hợp ngôn ngữ về tự do, tôn giáo, chiến tranh và bom nguyên tử. Vì vậy, cai nghiện trong cách kể của Bishop không còn là lựa chọn riêng tư mà trở thành nghĩa vụ đạo đức và chính trị. [1]

Cảnh báo đúng không cứu được lập luận sai

Cảnh báo đáng chú ý nhất của Bishop liên quan đến thuốc lá và ung thư phổi. Trong thập niên 1940 và 1950, khi ông liên tục phổ biến mối liên hệ này, số nghiên cứu nghiêm túc còn ít và quảng cáo thuốc lá vẫn xuất hiện trên tạp chí của American Medical Association. Dư luận bắt đầu thay đổi vào đầu thập niên 1950. Năm 1964, ba năm sau khi Bishop qua đời, báo cáo của Ủy ban Cố vấn thuộc Tổng Y sĩ Hoa Kỳ kết luận người hút thuốc có nguy cơ ung thư phổi cao hơn nhiều người không hút. [1]

Tuy nhiên, một cảnh báo đúng không khiến toàn bộ hệ thống của Bishop trở thành khoa học. Ông thường chọn những thông tin có vẻ ủng hộ kết luận sẵn có. Tờ rơi của ông từng cho rằng cà phê gây bệnh tim và gắn nước ngọt với bệnh bại liệt. Ông còn nối việc ăn thịt với béo phì, căng thẳng, trầm cảm và lạm dụng rượu, rồi đề xuất ăn chay như cách phòng nghiện rượu. Những chuỗi nguyên nhân dài ấy được trình bày chắc chắn hơn mức bằng chứng cho phép. [1]

Khi “hóa chất” không còn là kẻ thù

Bishop cũng không thực sự phản đối mọi chất hóa học. Sau khi fluoride được đưa vào một nguồn nước công cộng năm 1945, ông bảo vệ việc fluor hóa nhờ tác dụng chống sâu răng. Ông từng làm việc với các hợp chất fluor và axit hydrofluoric, nên đây là trường hợp hiếm hoi ông ủng hộ việc thêm một chất vào cơ thể thay vì loại bỏ nó. [1]

Điểm bất nhất này cho thấy tiêu chuẩn của Bishop không đơn giản là “tự nhiên” đối lập với “hóa học”. Ông chấp nhận chất nào phù hợp với quan niệm sức khỏe đã hình thành từ trước. Cùng một cách nghĩ khiến ông cảnh báo thuốc lá và rượu cũng giúp ông bảo vệ fluor hóa. Vấn đề không nằm ở việc ông dùng ngôn ngữ hóa học, mà ở chỗ ngôn ngữ ấy được mở rộng thành kết luận về tính cách, xã hội và chiến tranh. [1]

Một bài học về uy tín và bằng chứng

Howard Bishop không vừa khít với hình ảnh một kẻ lừa đảo chỉ tìm lợi ích. Ông dường như chân thành tin rằng tránh chất gây nghiện có thể đem lại sức khỏe, hòa bình và một xã hội tốt hơn. Nhưng sự chân thành không thay thế được cách kiểm tra quan hệ nhân quả. Bằng cấp và kinh nghiệm kỹ thuật có thể giúp một người đặt câu hỏi tốt; chúng không tự động bảo đảm mọi câu trả lời về sức khỏe đều đáng tin. [1]

Di sản của Bishop vì thế có hai mặt. Ông kiên trì phổ biến cảnh báo về thuốc lá trước khi mối liên hệ với ung thư phổi được công chúng chấp nhận rộng rãi. Đồng thời, ông đặt cảnh báo ấy cạnh những khẳng định phóng đại hoặc sai, rồi dùng nỗi sợ bệnh tật và chiến tranh để thúc đẩy người khác hành động. Từ một bao thuốc trong ngăn xe, câu chuyện mở ra một câu hỏi rộng hơn: khi một người có chuyên môn nói về lĩnh vực ngoài phạm vi bằng chứng, người nghe cần phân biệt phần quan sát được với phần diễn giải của họ. [1]