Kiệt tác và tác phẩm ngớ ngẩn: Edgar Allan Poe tự đánh giá di sản của chính mình

Edgar Allan Poe được công chúng toàn cầu nhớ đến qua những áng văn u uất, rợn người như "Trái tim mách bảo" hay bài thơ "Con quạ". Tuy nhiên, nếu hỏi chính nhà văn đại tài về tác phẩm xuất sắc nhất của mình, câu trả lời sẽ khiến nhiều độc giả bất ngờ. Không chạy theo thị hiếu hay ánh hào quang từ những câu chuyện trinh thám và kinh dị được tán thưởng rộng rãi, Poe giữ cho mình một thước đo nghệ thuật riêng biệt và đầy khắt khe. Trong các bức thư riêng gửi đồng nghiệp và nhà xuất bản, ông từng thẳng thắn gọi cuốn tiểu thuyết duy nhất của mình là một sáng tác ngớ ngẩn, đồng thời khẳng định một truyện ngắn siêu nhiên và một trường ca vũ trụ học mới thực sự đại diện cho đỉnh cao tư duy sáng tạo của ông. [1]

Thước đo nghệ thuật riêng của một tâm hồn kiêu hãnh

Trong giới văn học giữa thế kỷ 19, Edgar Allan Poe nổi tiếng là một nhà phê bình gay gắt và không ngại đưa ra những nhận xét cay nghiệt đối với tác phẩm của đồng nghiệp. Thế nhưng, thái độ phê bình nghiêm khắc nhất của Poe lại dành cho chính bản thân mình. Mặc dù công chúng biết đến ông nhiều nhất qua các câu chuyện gothic mang màu sắc u tối và việc góp công đặt nền móng cho thể loại truyện trinh thám, Poe không tự đo lường thành công của mình bằng mức độ phổ biến của những tác phẩm này trên báo chí đương thời. [1]

Khi nhìn lại di sản văn học do mình tạo ra, Poe phân biệt rất rõ giữa những sản phẩm đáp ứng nhu cầu thị trường và những tác phẩm chứa đựng trí tuệ sâu sắc nhất của ông. Sự kiêu hãnh của một người sáng tạo đã thúc đẩy Poe đi tìm những giới hạn mới trong thể loại truyện ngắn và văn xuôi triết học, ngay cả khi điều đó khiến ông phải đánh đổi bằng sự hiểu lầm từ giới phê bình đương thời. [1]

"Ligeia" và đỉnh cao trong nghệ thuật viết truyện ngắn

Trong số hàng loạt truyện ngắn ám ảnh từng sáng tác, tác phẩm mà Poe tự hào nhất chính là "Ligeia", được xuất bản lần đầu trên tạp chí American Museum vào năm 1838. Trong một bức thư gửi nhà thơ Philip Pendleton Cooke vào năm 1846, Poe đã không ngần ngại khẳng định rằng đây có thể được coi là câu chuyện hay nhất mà ông từng viết. Cùng thời gian đó, khi trao đổi với nhà xuất bản Evert Augustus Duyckinck, ông tiếp tục lặp lại đánh giá này và tuyên bố "Ligeia" không nghi ngờ gì chính là đỉnh cao trong số các truyện ngắn của mình. [1]

Cốt truyện của "Ligeia" xoay quanh một người kể chuyện không tên đem lòng yêu cô gái Ligeia xinh đẹp và uyên bác. Cô khiến người tình kinh ngạc bởi vốn hiểu biết sâu sắc về khoa học và siêu hình học, nhưng sau đó lâm bệnh rồi qua đời. Người nam chính sau đó kết hôn với Lady Rowena, nhưng người vợ mới này cũng nhanh chóng ngã bệnh và qua đời, để rồi sống lại trong hình dáng của chính Ligeia. Quá trình sáng tạo câu chuyện này nhận được nhiều luồng diễn giải khác nhau từ độc giả: một số cho rằng các sự kiện chỉ là ảo giác do dùng thuốc phiện, số khác tin đây là hiện tượng siêu nhiên thực sự, và cũng có ý kiến coi đó là một tác phẩm trào phúng. Bản thân Poe cũng đưa ra những cách giải thích trái ngược nhau trong suốt cuộc đời mình, nhưng ông chưa bao giờ thay đổi sự trân trọng đặc biệt dành cho "Ligeia" qua nhiều lần biên tập và tái bản. [1]

Trường ca "Eureka" và khát vọng vượt qua Newton

Dù dành sự ưu ái cho "Ligeia" ở thể loại truyện ngắn, Poe lại coi một tác phẩm hoàn toàn khác là kiệt tác lớn nhất trong cả đời sáng tác của mình: trường ca bằng văn xuôi "Eureka", có phụ đề "Bài luận về Vũ trụ Vật chất và Tâm linh". Trong tác phẩm này, Poe đã xây dựng một lý thuyết vũ trụ học táo bạo, cho rằng toàn bộ vũ trụ bắt nguồn từ một tia sáng thần thánh duy nhất và đến một ngày nào đó, mọi thực thể sẽ thu nhỏ và quay trở lại trạng thái hợp nhất ban đầu với đấng thần linh. [1]

Để hoàn thành "Eureka", Poe không dựa vào các công trình thực nghiệm khoa học thuần túy mà tin tưởng tuyệt đối vào sức mạnh của trực giác cá nhân. Khát vọng của nhà văn lớn đến mức trong một thư gửi nhà xuất bản, ông đã đưa ra một tuyên bố đầy kiêu hãnh rằng cuốn sách này rồi sẽ trở nên có tầm quan trọng lớn hơn cả phát minh về vạn vật hấp dẫn của Isaac Newton. Đó là một cái giá đắt cho sự táo bạo, bởi tại thời điểm phát hành, cuốn sách đã khiến giới phê bình hoàn toàn bối rối và phần lớn bị gạt bỏ trong suốt phần đời còn lại của Poe. [1]

Trực giác vượt thời gian giải mã nghịch lý thiên văn

Điều khiến tác phẩm "Eureka" trở nên đặc biệt trong di sản của Poe không chỉ là tham vọng văn học, mà còn là những điểm gặp nhau bất ngờ với khoa học hiện đại. Dù chỉ dựa trên tư duy triết học và trí tưởng tượng, Poe đã đưa ra lý giải đầu tiên cho nghịch lý Olbers – một vấn đề hóc hiểm trong thiên văn học thời bấy giờ xoay quanh câu hỏi: tại sao bầu trời đêm lại tối đen dù vũ trụ chứa vô số ngôi sao chiếu sáng. [1]

Lời giải thích bằng trực giác của Poe trong "Eureka" về sau đã được cộng đồng khoa học công nhận là có nền tảng chính xác, khi ông nhận ra rằng ánh sáng từ các ngôi sao xa xôi chưa có đủ thời gian để đến được Trái Đất. Sự kiên định của Poe đối với "Eureka", bất chấp sự thờ ơ và chế giễu từ những người cùng thời, đã chứng minh cho một tầm nhìn sáng tạo vượt trước thời đại. Ông chấp nhận sự cô độc của một người đi trước để bảo vệ ý tưởng mà mình tin là chân lý. [1]

"Arthur Gordon Pym" và lời thừa nhận thẳng thắn

Trái ngược hoàn toàn với sự tự hào dành cho "Ligeia" hay "Eureka", Poe lại tỏ ra cực kỳ coi thường cuốn tiểu thuyết duy nhất trong sự nghiệp của mình – tác phẩm "Chuyện kể của Arthur Gordon Pym xứ Nantucket", xuất bản năm 1838. Câu chuyện kể về cuộc phiêu lưu của chàng thanh niên Arthur Gordon Pym khi trốn lên một tàu đánh bắt cá voi, để rồi phải đối mặt với hàng loạt biến cố thảm khốc từ nổi loạn, ăn thịt đồng loại cho đến những hiện tượng kỳ quái và bạo lực gia tăng ở các vùng biển phương nam. [1]

Khi cuốn sách ra đời, nó phải nhận vô số lời chê bai từ giới phê bình. Trong đó, một bài đánh giá trên tạp chí Burton's Gentleman's Magazine (nhiều khả năng do biên tập viên William Evans Burton viết) đã lên án tác phẩm là một trò lừa đảo trơ trẽn nhằm qua mặt công chúng. Thay vì tức giận hay bảo vệ đứa con tinh thần của mình, Poe đã viết thư cho Burton và thừa nhận rằng bài viết đó về cơ bản là hoàn toàn chính xác, đồng thời tự nhận xét cuốn tiểu thuyết của mình là "một cuốn sách rất ngớ ngẩn". Mặc dù nhiều thập kỷ sau, nhà văn lừng danh Jean Luis Borges lại khen ngợi đây là tác phẩm vĩ đại nhất của Poe, chính tác giả của nó đã dứt khoát khép lại trang sách này bằng một sự trung thực phũ phàng với chính bản thân. [1]