Leopardus tilcayo: Loài mèo rừng ẩn sau dáng vẻ quen thuộc

Một gia đình ở vùng Yungas của Bolivia từng nuôi con mèo đốm nhỏ khoảng một năm vì tưởng đó là mèo nhà. Hành vi hoang dã khiến họ đưa nó tới khu cứu hộ Senda Verde, nơi nhà sinh học Paola Nogales-Ascarrunz nhận thấy con vật có những nét khác thường. Cuộc gặp ấy cuối cùng góp phần dẫn tới việc mô tả Leopardus tilcayo, một loài mèo còn sống mới được khoa học chính thức công nhận sau hơn một thế kỷ. [1]

Câu trả lời quyết định không nằm ở một hoa văn lông đặc biệt, mà trong DNA. Khi so sánh bộ gene của 38 cá thể mèo hổ, các nhà nghiên cứu nhận ra nhóm động vật vốn có vẻ gần như giống nhau thực ra gồm năm dòng tiến hóa riêng biệt. Leopardus tilcayo là một trong số đó, dù người dân Yungas đã biết những con mèo này từ lâu và gọi chúng là tilcayo. [1]

Vì sao một loài mèo có thể bị bỏ sót?

“Mèo hổ” là tên gọi chung dành cho một số loài mèo rừng nhỏ có đốm thuộc chi Leopardus ở Trung và Nam Mỹ. Chúng chỉ cỡ mèo nhà hoặc nhỏ hơn, trên lông có các đốm và hoa văn dạng vòng không đều. Vấn đề là những đặc điểm dễ nhìn thấy ấy xuất hiện ở nhiều quần thể sống cách xa nhau. Chỉ dựa vào màu lông, kích thước hay hình dáng cơ thể, người quan sát khó tìm được một ranh giới rõ ràng giữa chúng. [1]

Trường hợp này được gọi là một “phức hợp loài ẩn”: nhiều loài có ngoại hình tương tự đến mức từng bị xếp chung, nhưng lại thuộc các dòng tiến hóa khác nhau. Chữ “ẩn” không có nghĩa con vật hiếm khi xuất hiện hoặc cố tình lẩn tránh. Điều bị che khuất chính là quan hệ họ hàng của nó, bởi vẻ ngoài không phản ánh đầy đủ lịch sử di truyền. [1]

DNA tách những dáng hình giống nhau ra sao?

Một bộ gene có thể hiểu là toàn bộ thông tin di truyền của sinh vật. Khi đặt dữ liệu của nhiều cá thể cạnh nhau, nhà nghiên cứu tìm kiếm những kiểu khác biệt được duy trì theo từng nhóm. Nếu một nhóm liên tục mang dấu hiệu di truyền riêng, kết quả có thể cho thấy tổ tiên của nó đã đi theo một nhánh tiến hóa tách biệt, ngay cả khi hình dáng bên ngoài vẫn rất giống nhóm khác. [1]

Có thể hình dung hai cuốn sách dùng bìa gần như giống nhau. Nhìn trên giá, chúng dễ bị xem là cùng một ấn bản; nhưng khi đối chiếu toàn bộ nội dung, những chuỗi khác biệt nhất quán sẽ cho thấy chúng có lịch sử biên soạn riêng. So sánh bộ gene cũng mở rộng phạm vi quan sát theo cách tương tự: thay vì đặt toàn bộ kết luận lên vài đặc điểm dễ thấy, nó xem xét lượng thông tin di truyền lớn hơn nhiều.

Kết quả phân tích 38 cá thể cho thấy năm loài mèo hổ khác biệt về di truyền, trong đó có L. tilcayo. Nhóm nghiên cứu ước tính dòng dẫn tới loài này đã tách khỏi các họ hàng gần khoảng 1,4 triệu năm trước. Vì vậy, đây không phải một loài vừa mới xuất hiện; điều mới là khoa học đã nhận ra và đặt tên cho nhánh tiến hóa vốn tồn tại từ lâu. [1]

Mẫu vật bảo tàng đã bổ sung điều gì?

Tám trong số 38 cá thể được phân tích đến từ các bộ sưu tập lịch sử tự nhiên, gồm những mẫu đã được thu thập từ nhiều thập niên trước. DNA phục hồi từ mẫu bảo quản có thể được so sánh với vật liệu di truyền của động vật còn sống. Cách kết hợp bộ sưu tập bảo tàng với kỹ thuật gene hiện đại thường được gọi là “museomics”. [1]

Giá trị của các mẫu cũ nằm ở thời gian và địa điểm mà chúng đại diện. Một chuyến khảo sát hiện tại chỉ ghi nhận được những con vật gặp trong một phạm vi nhất định, còn bảo tàng có thể lưu lại dấu vết của quần thể ở nơi khó tiếp cận hoặc vào thời kỳ không thể khảo sát lại. Trong nghiên cứu này, chúng góp phần nối dữ liệu từ nhiều khu vực thành bức tranh quan hệ giữa các nhóm mèo hổ. [1]

Vì sao tên tilcayo có ý nghĩa?

Leopardus tilcayo được đặt theo tên mà người dân địa phương dùng cho con vật. Chi tiết ấy sửa lại một cách hiểu dễ gây nhầm về “loài mới”: nó mới đối với hệ thống phân loại khoa học, chứ không mới đối với cộng đồng sống cùng môi trường với nó. Người Yungas đã phân biệt và gọi tên tilcayo trước khi dữ liệu gene xác lập vị trí của loài trên cây quan hệ họ hàng. [1]

Yungas nằm trên sườn đông dãy Andes, nơi các khu rừng miền núi kết nối vùng Andes cao với Amazon. Địa hình khó khảo sát khiến việc thu thập dữ liệu về động vật nhỏ trở nên hạn chế. Trường hợp con mèo được đưa tới Senda Verde cho thấy tri thức địa phương và quan sát tại cơ sở cứu hộ có thể đặt ra câu hỏi mà phòng thí nghiệm sau đó kiểm tra bằng phương pháp di truyền. [1]

Một cái tên thay đổi việc bảo tồn thế nào?

Nếu nhiều loài giống nhau bị tính như một loài, phạm vi phân bố chung có thể trông rộng hơn thực tế của từng loài. Tách chúng ra giúp các nhà bảo tồn đặt câu hỏi chính xác hơn: mỗi loài sống ở đâu, có bao nhiêu cá thể và chịu những mối đe dọa nào. Nhóm nghiên cứu đã chuyển kết quả tới Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế, cơ quan duy trì Danh lục Đỏ về các loài bị đe dọa. [1]

Với L. tilcayo, nhiều phần cơ bản vẫn chưa rõ, gồm quy mô quần thể, phạm vi phân bố, sinh sản và phần lớn hành vi. Bẫy ảnh gợi ý loài này hoạt động ban đêm, còn dấu tích động vật gặm nhấm đã được tìm thấy trong phân. Những manh mối đó mới chỉ phác ra vài nét về đời sống của nó, chưa đủ tạo thành một bức tranh sinh thái hoàn chỉnh. [1]

Bởi vậy, phân loại học không dừng ở việc gắn nhãn cho một con vật. Một tên loài xác định đơn vị cần được khảo sát và bảo vệ riêng. Câu chuyện của tilcayo cũng nhắc rằng sự đa dạng sinh học chưa biết tới không nhất thiết mang hình dáng kỳ lạ: đôi khi nó hiện diện trong một con vật trông quen thuộc, còn khác biệt quan trọng lại nằm trong lịch sử tiến hóa mà mắt thường không thể đọc được. [1]