Một gram radium đã đưa Marie Curie đến Nhà Trắng như thế nào?

Năm 1920, trong cuộc phỏng vấn với nữ biên tập viên Marie Meloney, Marie Curie không mở đầu bằng câu chuyện về giải Nobel hay những năm tháng nổi tiếng. Bà hỏi Meloney biết gì về radium. Đằng sau câu hỏi ấy là một nghịch lý: người cùng Pierre Curie phát hiện nguyên tố này lại không đủ tiền mua nó để tiếp tục công việc nghiên cứu. Chỉ một gram radium, thứ được tinh luyện từ hàng trăm tấn quặng, đã trở thành chiếc cầu đưa Curie từ phòng thí nghiệm thiếu thốn đến một buổi lễ tại Nhà Trắng. [1]

Câu chuyện không chỉ nói về giá của một chất phóng xạ. Nó cho thấy nghiên cứu khoa học có thể bị đình trệ bởi vật liệu, cách một nhà báo biến sự bế tắc cá nhân thành chiến dịch quyên góp trên toàn nước Mỹ, và vì sao chuyến đi năm 1921 vừa là một chiến thắng vừa là gánh nặng đối với Curie. [1]

Vì sao radium đắt đến vậy?

Cuối thế kỷ 19, Curie và Pierre Curie không tìm thấy radium như một mẫu vật sẵn có để lấy ra khỏi lòng đất. Họ phải xử lý một lượng quặng khoáng khổng lồ rồi từng bước tách phần chứa nguyên tố mới. Sau nhiều năm, công sức ấy chỉ cho ra một gram radium. Giá trị của gram vật chất này vì thế không nằm ở kích thước, mà ở lượng quặng, hóa chất, nhiên liệu, nước và lao động cần thiết để tạo ra nó. [1]

Đến thập niên 1920, giá radium đã vượt 100.000 USD mỗi gram, tương đương khoảng 1,3 triệu USD theo giá trị hiện nay được bài viết quy đổi. Quy trình công nghiệp cho thấy mức độ khó khăn ấy rõ hơn: một cơ sở ở gần Pittsburgh mất sáu tháng để xử lý 500 tấn quặng, cùng lượng lớn axit và hóa chất, than đá và nước, nhằm thu được một gram bột màu xám bạc. Những con số này giải thích tại sao Curie có thể phát hiện radium nhưng vẫn không dễ sở hữu thêm nó. [1]

Curie đã mất gram radium đầu tiên ra sao?

Gram radium ban đầu có ý nghĩa đặc biệt với Curie. Nó là nền tảng cho nhiều nghiên cứu và gắn với công trình giúp bà nhận giải Nobel Hóa học năm 1911. Khi Thế chiến thứ nhất bắt đầu vào tháng 8 năm 1914, Curie ở lại Paris để bảo vệ radium trước nguy cơ quân đội Đức tiến vào. Sau đó, chính bà đưa gram vật chất này đến Bordeaux để cất giữ an toàn. [1]

Nhưng việc giữ được gram radium ấy không đồng nghĩa Curie có toàn quyền sử dụng nó mãi mãi. Chính phủ Pháp đã trưng dụng gram ban đầu và chuyển nó cho các bác sĩ dùng trong điều trị ung thư. Curie, người đã góp phần phát hiện radium, không thể tự mua gram mới với mức giá quá cao. Công việc của bà vì vậy bị chững lại vì thiếu vật liệu, chứ không phải vì thiếu câu hỏi khoa học hay năng lực nghiên cứu. [1]

Marie Meloney đã biến bế tắc thành chiến dịch thế nào?

Meloney nhận ra mức độ nghiêm trọng của vấn đề sau cuộc phỏng vấn năm 1920. Bà cũng nhìn thấy phòng thí nghiệm của Curie trong tình trạng lạc hậu, nhất là khi so sánh với cơ sở của những nhà phát minh giàu nguồn lực mà mình từng gặp. Ban đầu, Meloney tìm cách vận động vợ của mười doanh nhân giàu có, mỗi người đóng góp 10.000 USD. Cả mười người đều từ chối. [1]

Thay vì bỏ cuộc, Meloney đổi cách tiếp cận. Bà kêu gọi phụ nữ Mỹ đóng góp trực tiếp, trong bối cảnh phụ nữ nước này vừa giành quyền bỏ phiếu vào năm 1920 và đang có thêm cảm giác về sức mạnh chính trị của mình. Chiến dịch được tổ chức theo mô hình quyên góp rộng rãi: các nhóm nội trợ gõ cửa từng nhà, còn nữ sinh góp những khoản tiền nhỏ. Từ những đồng xu và tờ một đô la, chiến dịch cuối cùng thu được 156.413 USD. Meloney dùng số tiền đó để mua một gram radium và lập thêm quỹ cho Curie cùng các con gái. [1]

Vì sao một gram radium lại đưa Curie đến Nhà Trắng?

Khoản quyên góp đi kèm một kỳ vọng: phụ nữ Mỹ muốn gặp người mà họ đã cùng giúp đỡ. Meloney mời Curie sang Hoa Kỳ, và tháng 5 năm 1921, Curie lên đường cùng hai con gái Irène và Ève. Chuyến thăm kéo dài bảy tuần, với các buổi đón tiếp, phát biểu và những đám đông chờ gặp nhà khoa học. Tại Nhà Trắng, Tổng thống Warren Harding trao cho Curie một hộp bảo vệ lót chì, có chìa khóa bằng vàng. [1]

Tuy nhiên, nghi thức ấy có một chi tiết dễ gây hiểu lầm. Báo chí được thông tin theo hướng khiến họ tin rằng gram radium nằm trong chiếc hộp nặng 130 pound, nhưng vì lý do an ninh, vật liệu thực sự được cất tại một phòng thí nghiệm của chính phủ gần đó. Curie vẫn tham dự buổi lễ và nhận món quà tượng trưng cho nỗ lực của những người đã đóng góp. Nhà Trắng vì thế không phải nơi giải quyết trực tiếp quy trình nghiên cứu, mà là điểm nhấn công khai của một chiến dịch đã biến vật liệu khoa học thành biểu tượng của sự ủng hộ dành cho một nữ khoa học gia. [1]

Chiến thắng ấy có cái giá nào?

Curie vốn kín đáo và không thoải mái với sự chú ý của công chúng. Trong chuyến đi, bà nhanh chóng mệt mỏi vì lịch trình dày đặc, các bài phát biểu và tiệc chiêu đãi. Bà bị chóng mặt, ù tai và có lúc không muốn bước lên tàu vì cảm thấy mọi người nhìn mình quá chăm chú. Dù vậy, chuyến đi cũng đem lại những trải nghiệm bà yêu thích, trong đó có thác Niagara và Grand Canyon, hai địa danh bà từng mong được thấy. [1]

Sau khi trở lại Paris vào ngày 2 tháng 7 năm 1921, Curie có thể quay lại công việc. Radium được sử dụng trong các dự án tại viện của bà, trong đó có nghiên cứu của Irène và Frédéric Joliot. Năm 1934, họ dùng những công cụ ấy để phát hiện rằng các nguyên tử ổn định có thể được biến thành nguyên tử phóng xạ nhân tạo, một bước quan trọng trong lịch sử nghiên cứu phản ứng dây chuyền hạt nhân. Công trình này giúp họ nhận giải Nobel năm 1935. [1]

Nhưng câu chuyện cũng mang một nghịch lý đau đớn. Curie qua đời trước giải Nobel của con gái, do những biến chứng liên quan đến phơi nhiễm phóng xạ kéo dài. Gram radium mà bà phải đi một chặng đường dài để có lại đã giúp hồi sinh công việc nghiên cứu, đồng thời nhắc rằng những vật chất mở ra tri thức mới cũng có thể gây tổn hại cho chính người theo đuổi tri thức ấy. [1]

Di sản của chiến dịch nằm ở đâu?

Một gram radium không chỉ là vật liệu nghiên cứu. Khi chiến tranh lại đe dọa Paris năm 1940, Irène và Frédéric phải đóng gói nó trong chiếc hộp chì nặng và đưa về phía tây, lặp lại một phần hành trình bảo vệ radium mà Curie từng thực hiện trong Thế chiến thứ nhất. Về sau, tiền từ quỹ do Meloney lập còn giúp Irène và hai con vượt khỏi nước Pháp thời chiến để sang Thụy Sĩ vào năm 1944. [1]

Meloney đã trao cho Curie một nguồn lực vật chất, nhưng tác động của chiến dịch rộng hơn giá mua một gram radium. Nó cho thấy phụ nữ Mỹ có thể tập hợp tiền bạc và ảnh hưởng công chúng để hỗ trợ một lĩnh vực vốn thường được nhìn như lãnh địa của các viện nghiên cứu và những người giàu có. Với Curie, chuyến đi có thể mệt mỏi và không phải lúc nào cũng dễ chịu, nhưng nó cũng giúp bà hiểu rõ hơn vị trí của mình trong trí tưởng tượng của phụ nữ trên khắp thế giới. Điều được trao đổi cuối cùng không chỉ là radium, mà là sự công nhận dành cho một con đường khoa học do một người phụ nữ mở ra. [1]