Mùa băng tan Bắc Cực dài thêm 40 ngày rồi chững lại vì sao?

Mùa băng tan ở Bắc Cực hiện kéo dài hơn khoảng 40 ngày so với năm 1979. Điều đáng chú ý là phần lớn thay đổi xảy ra trước năm 2010, rồi xu hướng này gần như đứng lại dù khu vực vẫn tiếp tục nóng lên. Lời giải nằm ở một chuyển dịch trong cán cân năng lượng: băng tan để lộ mặt biển tối hấp thụ nhiều ánh sáng hơn, nhưng những thay đổi của mây sau đó lại làm lượng ánh sáng đến mặt biển giảm ở một số nơi. [1]

Nói ngắn gọn, mùa băng tan không chững vì Bắc Cực đã trở lại trạng thái cũ. Băng hiện mỏng hơn, ít băng nhiều năm hơn, nên thời tiết từng năm có thể làm mùa tan dao động mạnh. Câu hỏi quan trọng là vì sao sự suy giảm băng diễn ra nhanh trong thập niên 2000, nhưng độ dài mùa tan lại ít thay đổi hơn kể từ khoảng năm 2010. [1]

Mùa tan dài thêm từ đâu?

Các nhà nghiên cứu theo dõi ảnh vệ tinh từ năm 1979 đến năm 2023, tập trung vào hai mốc: thời điểm băng bắt đầu tan vào mùa xuân và thời điểm băng đóng lại vào mùa thu. Kết quả cho thấy mùa tan kéo dài chủ yếu vì băng đóng lại muộn hơn, chứ không phải vì băng luôn bắt đầu tan sớm hơn vào mùa xuân. [1]

Chi tiết này giúp tránh một cách hiểu quá đơn giản. Khi nói mùa tan dài thêm, ta không nhất thiết phải hình dung mùa xuân cứ đến sớm mãi. Phần kéo dài đáng kể hơn nằm ở cuối chu kỳ: sau mùa hè, mặt biển và lớp băng cần nhiều thời gian hơn để chuyển sang trạng thái đóng băng. Trước năm 2010, sự thay đổi này góp phần kéo dài mùa tan trên quy mô lớn. [1]

Mặt biển tối đã khuếch đại hiện tượng ra sao?

Băng biển có màu sáng, còn nước biển lộ ra bên dưới tối hơn. Khi diện tích băng giảm, nhiều vùng đại dương không còn được che phủ và hấp thụ thêm ánh sáng Mặt Trời. Năng lượng đó làm chậm quá trình đóng băng vào mùa thu, từ đó kéo dài khoảng thời gian băng ở trạng thái tan hoặc chưa thể hình thành ổn định. [1]

Đây là một vòng phản hồi dễ hình dung: ít băng để lộ nhiều nước tối; nước tối nhận thêm năng lượng; mặt biển khó đóng băng lại; thời gian không có băng kéo dài hơn. Trong thập niên 2000, hiệu ứng này xuất hiện cùng giai đoạn băng biển suy giảm nhanh. Tuy nhiên, nó không phải một chiếc đồng hồ chạy đều qua mọi năm, vì lượng ánh sáng thực sự đến được mặt biển còn phụ thuộc vào khí quyển. [1]

Vì sao mây làm xu hướng chững lại?

Sau khoảng năm 2010, các kiểu mây thay đổi đã làm giảm lượng ánh sáng chiếu xuống một số phần của Bắc Băng Dương. Khi mặt biển nhận ít năng lượng Mặt Trời hơn, tác động làm chậm đóng băng cũng yếu đi. Vì thế, mùa băng tan vẫn thay đổi giữa các năm nhưng trung bình dài hạn không tiếp tục tăng nhanh như trước. [1]

Điều này không có nghĩa mây đã xóa bỏ ảnh hưởng của việc mất băng. Mây chỉ là một yếu tố trong cán cân năng lượng, tức sự chênh lệch giữa nhiệt đi vào từ Mặt Trời, khí quyển và đại dương với bức xạ hồng ngoại thoát ra không gian. Khi cán cân ấy thay đổi, cùng một nền băng mỏng có thể cho kết quả khác nhau giữa hai năm. [1]

Băng mỏng khiến từng năm khó đoán hơn thế nào?

Trước đây, Bắc Cực có nhiều băng nhiều năm, nghĩa là lớp băng đã tồn tại qua hơn một mùa hè. Loại băng này dày và bền hơn. Hiện nay, phần lớn băng trẻ hơn và mỏng hơn, nên dễ bị tác động bởi mây, bão và gió. Những yếu tố khí quyển vốn luôn biến đổi vì thế có thể chi phối mạnh hơn thời điểm băng tan và đóng lại. [1]

Có thể hình dung hai năm có cùng xu hướng ấm lên dài hạn nhưng vẫn có mùa tan khác nhau: một năm nhiều mây hơn có thể nhận ít ánh sáng xuống mặt biển, còn một năm chịu kiểu thời tiết khác có thể biến động mạnh hơn. Đây là lý do số liệu sau năm 2010 không tạo thành một đường tăng đều, mà dao động quanh một mức tương đối ổn định. Sự ổn định ấy là về độ dài mùa tan trung bình, không phải dấu hiệu băng đã dày trở lại. [1]

Chững lại có thể kéo dài bao lâu?

Nghiên cứu cho thấy việc độ dày và diện tích băng giảm trong thập niên 2000 dường như đã tạm dừng, nhưng cách diễn giải phù hợp là một giai đoạn chững lại, không phải sự đảo chiều chắc chắn. Bắc Cực vẫn ấm lên nhanh hơn nhiều so với mức trung bình toàn cầu, còn băng biển hiện mỏng hơn đáng kể so với vài thập niên trước. [1]

Một phần băng dày vẫn tồn tại quanh năm ở phía bắc Greenland và quần đảo Bắc Cực thuộc Canada. Nếu lớp băng này tiếp tục mỏng đi, hệ thống có thể bước vào một giai đoạn mất băng nhanh hơn và mùa tan lại kéo dài. Vì vậy, điều đáng nhớ không phải là một con số đứng yên sau năm 2010, mà là sự chuyển từ một xu hướng dài hạn khá rõ sang trạng thái trong đó thời tiết từng năm có tiếng nói lớn hơn. Các quan sát vệ tinh tiếp tục cần thiết để phân biệt một khoảng nghỉ tạm thời với một thay đổi bền vững của mùa băng tan. [1]