Năm 1518, dịch nhảy múa ở Strasbourg khiến hàng trăm người kiệt sức giữa tiếng trống sáo

Giữa khu chợ ngựa đông đúc của thành phố Strasbourg, một sàn gỗ được dựng vội vã đã liên tục rung lên bần bật dưới sức nặng của những bước chân tuyệt vọng. Trên sân khấu ấy, những người nhảy múa không ngừng vung tay và quằn quại co giật theo từng cơn. Đôi bàn chân sưng phù của họ rách toạc, để máu đỏ rỉ ra và thấm đẫm qua từng lớp ủng da cùng guốc gỗ. Họ không hề muốn khiêu vũ; trong cơn kiệt sức tột cùng, những con người khốn khổ ấy vừa đảo chân vừa liên tục cất tiếng gào khóc cầu cứu. [3][1]

Bi kịch kỳ quái diễn ra giữa ban ngày ấy không phải là sản phẩm thêu dệt hay một ẩn dụ mơ hồ. Mọi cử động giãy giụa của các nạn nhân đều được ghi chép rành mạch qua tài liệu của các thầy thuốc đương thời, bài giảng nơi giáo đường, các trang biên niên sử cho đến hàng loạt giấy tờ hành chính của hội đồng thành phố. Trong đó, chính những biên bản làm việc của hội đồng thành phố Strasbourg đã để lại những tường thuật chi tiết nhất, phơi bày sự bàng hoàng và bất lực của chính quyền trước một hiện tượng kỳ lạ bùng phát ngoài tầm kiểm soát. [1][4]

Những bước chân đơn độc của Frau Troffea

Trong những ghi chép còn lưu lại về biến cố năm ấy, có bốn trong sáu bản biên niên sử xác nhận Frau Troffea chính là người đầu tiên bắt đầu cơn mê loạn. Mọi chuyện khởi phát vào ngày 14 tháng 7, khi bà rời khỏi cửa và bước ra con đường lát đá hẹp ngay bên ngoài nhà mình. Giữa không gian thường nhật của con ngõ, dường như bà bắt đầu những bước nhảy múa đầu tiên mà không hề có tiếng nhạc đệm. [1][3]

Chứng kiến cảnh tượng kỳ lạ, người chồng đã ra sức van nài bà dừng lại nhưng Troffea hoàn toàn phớt lờ. Người phụ nữ cứ thế vung tay giẫm chân trên nền đá thô ráp suốt nhiều giờ liền, tiếp tục nhảy múa cho đến khi trời tối mịt rồi đổ gục xuống vì kiệt sức. [3]

Thế nhưng sự ngơi nghỉ ấy không kéo dài được lâu. Sáng hôm sau, bất chấp đôi bàn chân đã sưng tấy sau một ngày dài đày đọa thân thể, Troffea lại vùng dậy để nhảy tiếp. Cơn thôi thúc kỳ quặc dường như đã lấn át những nhu cầu sinh tồn cơ bản nhất, khiến bà lao vào chuyển động trước cả khi kịp cảm nhận được nỗi đói khát. [3]

Đến ngày thứ ba, những bước chân đơn độc của Troffea không còn là câu chuyện riêng của một gia đình. Cảnh tượng khác thường trên con ngõ nhỏ nhanh chóng thu hút sự chú ý của nhiều thành phần trong xã hội. Từ những người bán rong, phu khuân vác, người ăn xin cho tới các khách hành hương, linh mục và cả những nữ tu đều kéo nhau tới vây kín con đường lát đá để tận mắt chứng kiến người phụ nữ đang quay cuồng. [3]

Những bước nhảy của Troffea diễn ra dai dẳng suốt nhiều ngày. Theo một ghi chép, bà đã nhảy liên tục trong một tuần lễ, chỉ tạm dừng lại để ngủ rồi sau đó lại tiếp tục. Còn theo Ned Pennant-Rea, cơn nhảy múa của bà kéo dài trong khoảng từ bốn đến sáu ngày, trước khi chính quyền thành phố nhận thấy sự bất thường và bắt đầu can thiệp. [1][3]

Kê đơn bằng sàn nhảy và tiếng kèn

Đứng trước hiện tượng lạ lùng vừa bùng phát, cư dân Strasbourg bắt đầu lan truyền nhiều cách giải thích khác nhau: có người cho rằng đó là quỷ nhập, có người coi là sự phán xét của thần linh, và một số người nhận định dòng máu bên trong cơ thể nạn nhân đã bị hun nóng quá mức. Khi hội đồng thành phố tham vấn giới chuyên môn, các thầy thuốc đương thời lại khẳng định đây hoàn toàn là một chứng bệnh tự nhiên, bắt nguồn từ sự hội tụ của các thiên thể kết hợp với cái nóng gay gắt của mùa hè. Theo lý thuyết thể dịch thịnh hành thời kỳ bấy giờ, một chứng bệnh sinh ra do máu quá nóng lẽ ra đòi hỏi người bệnh phải được trích bớt máu. [1][8][3]

Thế nhưng, các thầy thuốc Strasbourg lại đưa ra một phương pháp chữa trị đi ngược lại mọi lẽ thường. Thay vì cho trích máu, họ khuyên người bệnh phải tiếp tục nhảy múa cho đến khi tự thoát khỏi căn bệnh. Giới y thuật tin rằng việc vận động liên tục sẽ giúp cơ thể tự bài tiết và giải phóng hết thứ nhiệt bệnh đang hành hạ. [3]

Nhận được lời khuyên y khoa, hội đồng thành phố lập tức vào cuộc can thiệp một cách quyết liệt. Những người thợ mộc và thợ thuộc da trên địa bàn nhận lệnh dọn dẹp, biến chính hội quán của họ thành những sàn nhảy tạm bợ. Tại khu chợ trung tâm, chính quyền thành phố cho dựng hẳn một sân khấu ngoài trời và cung cấp sẵn lực lượng nhạc công nhằm liên tục thúc giục người bệnh nhảy tiếp. Hàng chục nhạc công được trả tiền thù lao để ngày đêm chơi trống, đàn fiddle, sáo và kèn. Thậm chí, chính quyền còn huy động thêm cả những người nhảy múa khỏe mạnh vào giữa đám đông để hỗ trợ và khích lệ người bệnh tiếp tục nhấc chân. [3][4]

Phương thuốc kỳ dị bằng âm nhạc và sự vận động nhanh chóng đẩy tình hình vượt khỏi tầm kiểm soát. Thay vì khỏi bệnh, tiếng trống và tiếng kèn kích động lại lôi kéo thêm hàng loạt thị dân nhập cuộc. Theo Discovery News, chỉ đến cuối tuần đã có thêm 34 người cùng tham gia vào guồng quay điên cuồng, và trong vòng một tháng, đám đông nhảy múa đã tăng vọt lên tới 400 người. Biên niên sử của gia đình Imlin cũng ghi nhận cơn dịch đã cuốn lấy 400 cư dân thành phố chỉ trong một tháng ngắn ngủi. Dù vậy, quy mô thực sự của sự kiện vẫn còn những ghi chép rất khác nhau: theo nhà nghiên cứu Élisabeth Clementz, ba nguồn tài liệu viết cùng thời điểm năm 1518 chỉ nhắc đến một người phụ nữ không tên được khoảng 50 người bắt chước theo. [6][3][8]

Đảo chiều chính sách và đoàn xe lên núi

Nhiều khán giả chứng kiến những chuyển động co giật cuồng loạn trên đường phố tin rằng đó chính là bằng chứng nhãn tiền về cơn thịnh nộ của thánh Vitus. Giới giáo sĩ cũng nhanh chóng quy toàn bộ hiện tượng này cho sự báo thù của vị thánh bảo trợ. Trước thực tế phương thức kích thích vận động đã hoàn toàn phản tác dụng, hội đồng thành phố buộc phải thừa nhận sai lầm và hạ lệnh tháo dỡ khẩn cấp toàn bộ các sân khấu gỗ. [3]

Cùng với việc giật sập các sàn nhảy, hội đồng lập tức đảo chiều chính sách bằng một lệnh cấm ngặt nghèo, chặn đứng gần như mọi hoạt động âm nhạc và khiêu vũ trên khắp các nẻo đường cho tới tận tháng 9. Để dập tắt sự lây lan, chính quyền áp dụng biện pháp giam giữ những người nhảy múa ngay tại tư gia. Giới cầm quyền còn tìm cách thanh tẩy tội lỗi cho cộng đồng nhằm xoa dịu thần linh thông qua việc ban hành lệnh cấm đối với người hành nghề mại dâm, người cờ bạc và những kẻ nghiện rượu. [3][4]

Không khí tĩnh mịch bao trùm toàn bộ thành phố, chỉ trừ một vài ngoại lệ hiếm hoi được Sebastian Brant ghi chép lại trong các hồ sơ lưu trữ. Theo đó, những thị dân có danh vọng vẫn được phép tổ chức khiêu vũ nhưng chỉ được diễn ra trong nhà vào dịp lễ cưới hoặc lễ mừng thánh lễ đầu tiên. Dẫu vậy, cuộc vui của họ cũng bị kiểm soát gắt gao đến từng tiết tấu: những người phục vụ âm nhạc chỉ được dùng các nhạc cụ dây, tuyệt đối không được phép sử dụng trống và trống lục lạc. [3]

Đối với người khơi mào Frau Troffea, sự can thiệp của chính quyền chuyển hướng hoàn toàn từ y thuật sang đức tin tâm linh. Người ta tin rằng bà chỉ có thể được cứu chữa tại đền thánh Vitus, chính vị thánh bị cho là đã trút lời nguyền rủa lên bà. Quyết định giải quyết dứt điểm nguồn cơn dịch bệnh nhanh chóng được thông qua: chính quyền đưa bà lên xe, bắt đầu hành trình áp giải người đàn bà kiệt quệ rời khỏi Strasbourg để tới Saverne, vượt qua quãng đường dài khoảng 30 dặm. [3]

Nghi lễ đôi giày đỏ trên đỉnh Hohlenstein

Tiếp sau chuyến xe của Frau Troffea, những người mắc bệnh nặng nhất cũng được đưa lên xe để bắt đầu chuyến đi kéo dài ba ngày đến đền thánh Vitus. Nơi hành hương được xác định là Hohlenstein, nằm ở vùng núi phía trên Saverne. Trong suốt cuộc hành trình, dù cơ thể đã suy kiệt sau chuỗi ngày vận động không ngừng, tay chân của những người bệnh vẫn vung vẩy như đang chủ ý nhảy múa chứ không đơn thuần chỉ là run rẩy hay co giật. [3][8][6]

Khi tới Hohlenstein, các linh mục đón lấy những người nhảy múa và đặt họ đứng ngay bên dưới một bức tượng gỗ tạc thánh Vitus. Nghi lễ diễn ra giữa làn khói hương trầm nghi ngút và những lời khấn bằng tiếng Latin. Người bệnh được đặt một cây thánh giá nhỏ vào tay và được xỏ vào chân một đôi giày màu đỏ. Cả phần đế lẫn mặt trên của đôi giày đỏ sau đó đều được rảy nước thánh và vẽ hình thánh giá bằng dầu thánh. [8][3]

Tin tức về việc những người đến đền được thánh Vitus tha thứ nhanh chóng lan truyền về Strasbourg. Sự nguôi ngoai này khiến chính quyền thành phố tiếp tục gửi thêm nhiều người bệnh nữa đến Saverne. Chỉ sau khoảng một tuần, dòng người hành hương đau khổ tìm lên đền thánh đã thưa đi rõ rệt. [3]

Sau khi những đoàn người cuối cùng hoàn tất nghi lễ dưới chân bức tượng gỗ, dịch bệnh bắt đầu lắng xuống vào đầu tháng 9. [3][1]

Bánh mì nhiễm nấm hay nỗi sợ hãi tập thể?

Tám năm sau khi đường phố Strasbourg yên ắng trở lại, thầy thuốc danh tiếng Paracelsus tìm đến thành phố nhằm truy tìm căn nguyên của hiện tượng quái gở này. Thay vì xem xét dưới góc độ bệnh học, ông kết luận rằng bà Troffea nhảy múa ròng rã chỉ cốt làm bẽ mặt chồng mình. Theo suy đoán của Paracelsus, những người phụ nữ khác thấy chiêu bài này hiệu quả nên cũng ùa theo nhảy để chọc tức bạn đời. Lời giải thích ấy về sau bị nhận xét là lố bịch và phản ánh định kiến ghét phụ nữ của chính vị thầy thuốc. [3]

Đến năm 1952, trong cuốn sách bàn về các điệu nhảy tôn giáo và y học dân gian, Eugene Backman cùng một số chuyên gia cùng thời chuyển hướng sang nguyên nhân hóa sinh, cho rằng thủ phạm khả dĩ nhất là nấm cựa gà ký sinh trên lúa mạch đen ẩm. Nấm cựa gà quả thực có thể gây co giật và ảo giác, nhưng nó đồng thời làm co thắt mạch máu và hạn chế máu lưu thông đến các chi. Nhà nghiên cứu John Waller bác bỏ giả thuyết này, bởi người bị ngộ độc nấm khó lòng duy trì thể lực để nhảy múa liên tục nhiều ngày, chưa kể một loại hóa chất biến đổi tâm thần hiếm khi tạo ra phản ứng giống hệt nhau trên hàng loạt cá nhân. Giả thuyết của Robert Bartholomew cho rằng đám đông thực chất đang tiến hành nghi lễ xuất thần của một giáo phái dị giáo cũng bị Waller phản bác, bởi những ghi chép thời đó đều cho thấy các nạn nhân vô cùng hoảng sợ và tuyệt vọng chứ không hề có vẻ tự nguyện hành lễ. [6][3][1]

Về mặt bệnh lý, nhà nghiên cứu Elisabeth Clementz phân biệt rạch ròi chứng múa giật Sydenham với chứng múa giật cuồng loạn có nhịp điệu, dẫu cả hai từng mang chung tên gọi «điệu nhảy thánh Vitus». Căn bệnh Sydenham chỉ gây ra các cử động không tự chủ chứ hoàn toàn không phải những bước nhảy. Hồ sơ lưu trữ vùng Alsace chỉ xác nhận duy nhất một lần bùng phát chứng múa giật cuồng loạn có nhịp điệu tại Strasbourg vào tháng 7 năm 1518, tương tự như cảnh tượng từng diễn ra năm 1374 tại Aix-la-Chapelle khi đàn ông, phụ nữ và trẻ em nắm tay nhau la hét và nhảy múa trên đường suốt nhiều giờ. [8][2]

Thay vì tổn thương thực thể, Waller nhận định đợt dịch này là một căn bệnh tâm sinh tập thể—trạng thái cuồng loạn bùng nổ sau chuỗi sang chấn tâm lý vượt quá sức chịu đựng của con người. Trước mùa hè định mệnh, vùng đất này hứng chịu liên tiếp những mùa đông buốt giá, mùa hè thiêu đốt, sương giá bất thường và những trận mưa đá kinh hoàng gây ra các đợt nạn đói tàn khốc. Giá ngũ cốc leo thang lên mức cao nhất trong cả một thế hệ. Người sống sót kiệt quệ phải giết sạch đàn gia súc, vay nợ ngập đầu rồi dắt díu nhau ra đường ăn xin. Đi cùng với cảnh bần cùng là nỗi ám ảnh thường trực trước bệnh dịch hạch, giang mai và chứng đổ mồ hôi Anh, dù Clementz lưu ý rằng Waller khó chứng minh nhận định về sự trở lại của phong cùi, đậu mùa và dịch hạch tại Alsace vào khoảng năm 1518. [6][4][8]

Giữa bối cảnh tuyệt vọng ấy, nỗi sợ hãi tâm linh đã đóng vai trò ngòi nổ khi truyền thuyết nhà thờ đe dọa rằng bất cứ ai chọc giận thánh Vitus sẽ bị ngài trừng phạt bằng cơn nhảy múa cưỡng bức. Waller lý giải rằng chính niềm tin mù quáng này đã đẩy những cư dân khốn cùng vào trạng thái phân ly tâm thần hệt như bị nhập hồn. Cơn xuất thần kỳ lạ ấy tạm thời phong tỏa cảm giác đau đớn và kiệt sức, biến thể xác của họ thành những cỗ máy vô thức, có thể tiếp tục quăng quật trên mặt đường vượt xa giới hạn chịu đựng bình thường. [6][4][3]

Huyền thoại 400 xác chết và sự thật trong trang biên niên sử

Pennant-Rea coi biến cố năm 1518 là đợt bùng phát gây chết người nhiều nhất và được ghi chép kỹ lưỡng nhất trong hơn mười đợt cuồng loạn từng xuất hiện dọc sông Rhine và Moselle từ năm 1374. Một biên niên sử năm 1636 từng thuật lại cảnh người bệnh nhảy múa liên tục ngày đêm cho đến khi bất tỉnh rồi ngã xuống chết, với ước tính đỉnh điểm lên tới 15 người thiệt mạng mỗi ngày. Dù vậy, Pennant-Rea cũng lưu ý rằng tổng số người chết thực tế không rõ ràng và chỉ có thể chạm ngưỡng hàng trăm nếu tỷ lệ tử vong hằng ngày kể trên là chính xác. Về sau, Discovery News cũng khẳng định đến cuối mùa hè năm đó đã có hàng chục người chết vì đau tim, đột quỵ và kiệt sức do nhảy múa không ngừng nghỉ. Thế nhưng, những hồ sơ lưu trữ gốc ngay tại Strasbourg lại không hề nhắc tới thảm kịch đẫm máu nào như vậy. Nhà nghiên cứu Clementz khẳng định không một tác giả đương thời nào đề cập đến cái chết liên quan đến dịch bệnh này. Ba nguồn tài liệu trực tiếp ra đời đúng năm 1518 gồm Annales de Brant, biên niên sử của Hieronymus Gebwiller cùng bức thư trả lời của chính quyền Strasbourg gửi tới đức giám mục đều không ghi số người chết, thậm chí không hề nói có người tử vong hay không. Toàn bộ nguồn mà Waller dựa vào để khẳng định dịch bệnh gây chết người đều là những tường thuật xuất hiện rất lâu sau sự kiện, điển hình như ghi chép của Daniel Specklin vào khoảng năm 1580 và của Johannes Wencker—người sinh năm 1590, tức 72 năm sau biến cố. Ngay cả khi nhắc đến bà Troffea, danh y Paracelsus cũng không hề chỉ rõ bà đã sống ở đâu hay vào thời gian nào. [3][6][1][8]

Dù thiếu vắng căn cứ xác thực từ các trang chép cùng thời, bức tranh về một đại dịch chết chóc vẫn tiếp tục lan truyền và trở thành chất liệu quen thuộc cho văn hóa đại chúng. Trong một cuộc phỏng vấn với đài NPR, nữ ca sĩ Florence Welch đã thuật lại phiên bản truyền miệng rằng có 400 phụ nữ tại Strasbourg từng nhảy đến chết, một chi tiết hoàn toàn không được các nguồn sử liệu năm 1518 xác nhận. Cô biết tới câu chuyện qua một người bạn làm thơ, người từng chuyển biến cố cổ xưa sang bối cảnh Berlin hiện đại. Nguồn cảm hứng từ chứng cuồng nhảy múa từng tràn qua châu Âu cũng trở thành tựa đề cho bài hát Choreomania của ban nhạc Florence + the Machine. Đến năm 2020, đạo diễn Jonathan Glazer tiếp tục đưa hiện tượng kỳ bí này lên màn ảnh qua bộ phim ngắn Strasbourg 1518 có độ dài 10 phút.,,, [5][4]

Hình ảnh những đôi giày đỏ trong sự kiện năm 1518 từng được nhà văn Hans Christian Andersen đưa vào câu chuyện cổ tích nổi tiếng về cô gái bị nguyền rủa phải nhảy múa đến chết. Tiếng trống sáo năm nào đã dứt, nhưng hình bóng đôi giày đỏ vẫn tiếp tục nhịp bước trong trí tưởng tượng của hậu thế suốt hơn năm thế kỷ qua. [4]

Nguồn

1. Dancing plague of 1518 (Wikipedia) (en.wikipedia.org, bách khoa)
2. When Dancing Plagues Struck Medieval Europe - JSTOR Daily (daily.jstor.org, nguồn gốc)
3. The Dancing Plague of 1518 — The Public Domain Review (publicdomainreview.org, bài viết)
4. Strasbourg 1518: reliving a 16th-century ‘dancing plague’ in lockdown | Culture | The Guardian (www.theguardian.com, bài viết)
5. Florence + the Machine talks new album 'Dance Fever' and her creative process : NPR (www.npr.org, bài viết)
6. 'Dancing Plague' and Other Odd Afflictions Explained : Discovery News (web.archive.org, bài viết)
7. Toehider – Died of Dancing Lyrics | Genius Lyrics (genius.com, bài viết)
8. Waller (John), Les danseurs fous de Strasbourg. Une épidémie de transe collective en 1518 (doi.org, nguồn gốc)

Ảnh bìa: Nguyễn Mai Trang · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons. Bố cục và chữ do Trải Nghiệm Sống thực hiện.