Tàu Endurance chìm giữa băng Nam Cực và hành trình cứu sống toàn bộ 28 người của Shackleton

Khi con tàu Endurance bắt đầu nứt toác dưới sức ép khổng lồ của các khối băng, Ernest Shackleton lập tức ra lệnh cho thủy thủ đoàn di tản và thiết lập «Ocean Camp» ngay trên mặt băng trôi. Cả đoàn tận dụng những thanh gỗ hỏng của Endurance để dựng nên một gian bếp cùng một kho chứa dã chiến ngay trên nền băng tuyết, tập hợp vào đó ba tấn thực phẩm vừa kịp cứu được. [6]

Về thời khắc chiếc tàu vĩnh viễn biến mất, các nguồn tư liệu ghi nhận có sự khác nhau: theo tạp chí TIME, Endurance chìm ngày 27 tháng 10 năm 1915. Trong khi đó, một nguồn tài liệu khác lại xác định con tàu chìm xuống đáy biển Weddell vào ngày 21 tháng 11 năm 1915. [6][2]

Nhìn con tàu chìm, Shackleton đưa ra quyết định thay đổi số phận cả đoàn. Theo ghi nhận của tạp chí TIME, Shackleton nhìn những người đồng hành và tuyên bố: «Tàu và kho tiếp tế đã mất — vậy giờ chúng ta sẽ về nhà». [6]

Giấc mộng xuyên Nam Cực và con tàu đóng bẫy chính mình

Sau khi nhà thám hiểm Roald Amundsen chinh phục điểm cực Nam vào năm 1911, Ernest Shackleton xem việc đi bộ xuyên qua dải lục địa băng giá này là mục tiêu lớn duy nhất còn lại của kỷ nguyên thám hiểm Nam Cực. Để hiện thực hóa tham vọng đó, ông khởi xướng chuyến thám hiểm Imperial Trans-Antarctic Expedition kéo dài từ năm 1914 đến năm 1917, đặt đích đến là thực hiện chuyến vượt lục địa Nam Cực bằng đường bộ đầu tiên trong lịch sử. Kế hoạch của chuyến đi được vạch ra chi tiết: toàn đoàn sẽ cập bờ và đổ bộ gần vịnh Vahsel, rồi từ đó bắt đầu hành trình băng qua tâm Nam Cực để tiến thẳng về phía biển Ross. [1]

Một chuyến thám hiểm quy mô lớn như vậy đòi hỏi nguồn tài chính dồi dào cùng một phương tiện đủ sức vượt qua những hải trình khắc nghiệt. Tháng 6 năm 1914, nhà công nghiệp người Scotland James Key Caird đã đóng góp khoản tiền lên đến 24.000 bảng. Nhờ nguồn lực này, Shackleton chi 14.000 bảng để mua lại chiếc Polaris, một con tàu có tải trọng 300 tấn, rồi đổi tên nó thành Endurance. [1]

Cái tên Endurance được ông chọn từ chính phương châm truyền thống của dòng họ Shackleton: «Bằng sự bền bỉ, chúng ta chiến thắng». Khi hạ thủy, con tàu được chuẩn bị chu đáo để phục vụ cuộc sống và công việc của các thành viên giữa vùng biển xa xôi. Bên trong tàu được bố trí một phòng hút thuốc, một phòng tối dành riêng cho việc tráng ảnh tài liệu, hệ thống đèn điện chiếu sáng và cả một phòng tắm nhỏ. [2]

Về kinh nghiệm thực địa, Shackleton từng tham gia đoàn Discovery năm 1901–1904 và chỉ huy đoàn Nimrod năm 1907–1909. Theo dự tính ban đầu của ông, hành trình vượt lục địa kéo dài 1.800 dặm, tương đương 2.900 km. Để phục vụ chặng đường này, nhóm vượt lục địa dự kiến mang theo 69 con chó và hai xe trượt có động cơ. Dù vậy, phương tiện đưa họ tiếp cận điểm xuất phát lại mang khiếm khuyết lớn: khác với con tàu Fram lừng danh từng được thiết kế phần đáy vát tròn nhằm trồi lên trên khi bị mặt băng siết chặt, Endurance hoàn toàn không được thiết kế để trồi lên khỏi sức ép của lớp băng dày đóng quanh thân tàu. [1][2]

Chín tháng trú đông trên băng và sự thật về mẩu tin tuyển người

Hai ngày sau, Shackleton bất ngờ gặp băng trôi ở tận vĩ độ 57°26′ Nam. Con tàu tiếp tục tiến vào biển lạnh, nhưng đến đầu tháng 1 năm 1915, Endurance mắc kẹt khi còn cách đích chưa tới 100 dặm. Mùa đông phương nam nhanh chóng ập đến, và tới ngày 29 tháng 1, băng đã giữ chặt Endurance giữa những khối băng lởm chởm có khối nhô cao 20 feet. [1][5][6]

Đứng trước việc con tàu hoàn toàn bất động, bác sĩ Macklin ghi rằng Shackleton không nổi giận và không biểu lộ chút thất vọng nào ra ngoài. [6]

Để duy trì tinh thần cho các thủy thủ trong những tháng ngày bị giam hãm, đoàn tổ chức đua khoảng 60 chó kéo xe Canada trên mặt băng và đặt cược bằng chocolate cùng thuốc lá. [6]

Sự kiên nhẫn của những con người sống giữa băng giá sau này thường gắn với một câu chuyện nổi tiếng về mẩu tin tuyển mộ. Lời quảng cáo tuyển người nổi tiếng được truyền lại với lời cảnh báo lương thấp, rét buốt, bóng tối kéo dài và khả năng trở về không chắc chắn. Dù vậy, việc tìm bản quảng cáo gốc không thành công và câu chuyện thường được xem là ngụy truyền. [1]

Hồ sơ thực tế lại ghi nhận sức hút rất lớn của chuyến đi ngay từ khâu chuẩn bị. Shackleton nhận hơn 5.000 đơn xin tham gia, trong đó có thư của ba cô gái sẵn sàng mặc trang phục nam giới. Thậm chí, Perce Blackborow đã trốn lên tàu sau khi đơn xin tham gia bị từ chối. Về kế hoạch nhân sự đổ bộ, tám thành viên đổ bộ còn lại dự kiến làm khoa học tại Graham Land, Enderby Land và trại căn cứ. Để bảo đảm tài chính cho chuyến thám hiểm, Shackleton ước tính phương án đơn giản nhất cần 50.000 bảng Anh. Vào tháng 12 năm 1913, chính phủ Anh hứa cấp 10.000 bảng với điều kiện Shackleton huy động được số tiền tương đương từ tư nhân. [1]

Tảng băng nứt toác và bảy ngày vật lộn đến đảo hoang Elephant

Suốt mùa đông Nam Cực năm 1915, con tàu Endurance cùng đoàn thám hiểm trôi dạt về phía bắc trong lòng khối băng dày. Tình cảnh giam hãm kéo dài mãi cho tới ngày 9 tháng 4 năm 1916, khi lớp băng bao bọc cuối cùng cũng nứt rã và đủ mỏng để đoàn người hạ những chiếc xuồng xuống nước, chính thức mở đường ra biển trở lại. [1][6]

Ông xác định hy vọng sống sót duy nhất của cả đoàn là phải tìm cách tới được đảo Elephant, vùng đất hoang nằm cách vị trí của họ khoảng 100 dặm. [6]

Đó là một tuần lễ thử thách sức chịu đựng tột cùng của con người. Trên những chiếc xuồng hở không hề có mui che chắn, các thủy thủ vừa phải oằn mình hứng chịu những trận bão gầm rú và cái lạnh buốt xương, vừa phải liên tục thay phiên nhau tát nước tràn khỏi lòng thuyền. Sau bảy ngày dài ròng rã vật lộn không ngơi nghỉ giữa sóng gió, cả đoàn mới chạm được vào bờ đảo Elephant. [6]

Đảo Elephant không có người sinh sống và sở hữu những điều kiện môi trường vô cùng khắc nghiệt. Vùng đất trơ trọi này gần như không đem lại bất kỳ sự che chở nào trước những đợt gió rét căm căm vùng cực, đẩy các thủy thủ vào thế cô lập hoàn toàn giữa biển khơi. [1]

Trước khi rơi vào cảnh bế tắc, chuyến thám hiểm từng được kỳ vọng lớn về mặt tư liệu khi Shackleton bán quyền báo chí độc quyền cho Daily Chronicle và lập một tổ chức khai thác quyền phim của chuyến đi. Chiếc tàu đưa họ vượt biển được hạ thủy tại Na Uy ngày 17 tháng 12 năm 1912, ban đầu mang tên Polaris theo sao Bắc Cực. Theo một nguồn tài liệu, Endurance dài 44 m, rộng 7,6 m và có dung tích toàn phần 350 tấn. Nhưng khi con tàu ấy đã chìm nghỉm, những người ở lại đảo rơi vào cảnh gần như chết đói. Để trốn tránh gió tuyết và duy trì chút hơi ấm, họ chỉ còn cách co cụm chen chúc bên dưới những chiếc xuồng lật úp, cùng nhau cất tiếng hát để giữ lại niềm hy vọng mong manh cùng sự tỉnh táo. Đến khi Shackleton quay trở lại tìm, những người trên đảo Elephant đang phải cạy từng con ốc bám đá để kiếm cái ăn cầm hơi, giữa lúc hoang tàn khi ngay cả loài chim cánh cụt cũng đã rời bỏ hòn đảo. [1][2][6]

Chiếc xuồng gỗ 22 foot giữa đại dương giông bão nhất hành tinh

Để tìm kiếm cơ hội sống cho những người đang mắc kẹt trên đảo hoang, Shackleton cùng năm người tình nguyện quyết định đi tiếp bằng James Caird, chiếc xuồng lớn nhất của đoàn với chiều dài 22,5 feet. Mục tiêu của chiếc James Caird là tiếp cận các trạm săn cá voi ở South Georgia, nằm cách vị trí của họ khoảng 800 dặm về phía bắc. [6]

Giữa biển nước cuộn trào mịt mù, việc dẫn đường hoàn toàn phụ thuộc vào khả năng định vị thiên văn. Suốt chuyến đi xuồng vượt biển, nhà hàng hải Frank Worsley chỉ có thể thực hiện vỏn vẹn bốn lần đo bằng kính lục phân do mây mù che phủ bầu trời. Mỗi lần ngắm hướng đều mang áp lực sinh tử nghẹt thở, bởi chỉ cần phép tính của Worsley sai một độ, chiếc James Caird đã đi chệch hướng và bỏ lỡ hoàn toàn hòn đảo giữa đại dương mênh mông. [6]

Cập được vào bờ an toàn sau chuỗi ngày lênh đênh, thử thách của họ vẫn chưa dừng lại. Nhóm sáu người còn phải vượt qua 22 dặm núi phủ sông băng chưa từng được lập bản đồ để tới được cảng săn cá voi. Để đối phó với địa hình trơn trượt chết người, những người trên James Caird đã rút các đinh vít khỏi thân xuồng gỗ rồi đóng thẳng vào đế giày của mình nhằm tăng độ bám khi leo trèo. [6]

Khi bắt đầu chuyến đi bộ 36 giờ liên tục băng qua những rặng núi tuyết chưa có dấu chân người, Shackleton nói ông sẽ cảm thấy như kẻ giết người nếu gặp chuyện lúc đồng đội đang mòn mỏi chờ đợi mình quay lại. [6]

Sau khi đặt chân tới nơi có người tiếp cứu, hành trình cứu nạn vẫn phải đối mặt với vô vàn trắc trở trước thiên nhiên Nam Cực. Shackleton chỉ có thể trở lại cứu đồng đội sau bốn tháng ròng rã và ba lần tìm cách quay về không thành công trước những bức tường băng giá. [6]

Bi kịch thầm lặng sau lưng thềm băng của nhóm biển Ross

Trong khi Shackleton vật lộn tìm đường sống cho người của mình ở biển Weddell, phía bên kia lục địa trắng là một bi kịch khác đang âm thầm diễn ra. Toàn bộ kế hoạch vượt Nam Cực vốn cần tới hai con tàu: Endurance do chính ông phụ trách và Aurora do Aeneas Mackintosh chỉ huy. Nhóm biển Ross nhận nhiệm vụ sinh tử là lập các kho tiếp tế kéo dài tới tận chân sông băng Beardmore, bởi đoàn thám hiểm vượt lục địa không thể mang đủ lương thực cho toàn bộ hành trình. Thế nhưng, nhằm tiết kiệm chi phí, Shackleton đã cắt giảm một nửa kinh phí của nhóm biển Ross, và Mackintosh chỉ biết được thực tế này khi đặt chân tới Australia để nhận nhiệm vụ. [1]

Shackleton nhận ra bản thân không thể thực hiện chuyến vượt lục địa ngay trong mùa 1914–1915, nhưng ông không thông báo thay đổi kế hoạch cho nhóm biển Ross. Giữa lúc đó, một trận bão dữ dội đã thổi bạt tàu Aurora khỏi chỗ neo khiến con tàu không thể quay lại đón người, đẩy toán thám hiểm trên bờ vào cảnh thiếu thốn nghiêm trọng cả trang bị lẫn hàng tiếp tế. [1]

Không hề hay biết thảm cảnh của tàu Endurance, những người đàn ông ở bờ biển Ross vẫn dốc cạn sức lực lên đường vì tin đồng đội đang tới. Những chiếc xe trượt chở hàng quá tải buộc họ phải chia nhỏ chuyến, đi tới bốn dặm đường băng giá mới tiến thêm được một dặm thực tế. Dưới cái lạnh khắc nghiệt, các túi ngủ bằng da tuần lộc ban đầu nặng 10 pound đã tăng lên gần 30 pound do hơi thở của họ tích tụ đóng thành từng mảng băng dày bên trong. [8]

Sau 110 ngày ròng rã tự kéo xe trượt tuyết, Wild, Joyce và Hayward cuối cùng cũng đặt được kho tiếp tế cuối cùng tại tọa độ 83°37′ Nam rồi quay đầu trở về. Nhưng cái giá phải trả quá đắt: Spencer-Smith đã chết lặng lẽ trong đêm lạnh khi trái tim anh không còn chịu nổi áp lực. [8]

Dù nhóm biển Ross đã kiên cường lập xong toàn bộ các kho hàng, ba người trong đoàn đã chết trước khi được giải cứu. Đau đớn hơn cả, phải 14 tháng sau nữa, những người sống sót mới biết mọi công sức và mất mát của họ đều trở nên vô ích. [1][8]

Ngôi sao năm cánh dưới đáy sâu ba ngàn mét sau 107 năm

Shackleton đưa trọn vẹn cả 28 người đi trên Endurance trở về an toàn sau những tháng ngày dài lưu lạc giữa hoang mạc băng giá. Nhưng vùng đất phương nam dường như vẫn giữ chặt lấy người thuyền trưởng kiên cường. Năm 1922, Shackleton chết vì đau tim tại South Georgia khi đang chỉ huy một chuyến thám hiểm Nam Cực khác. [6]

Sau khi con tàu chìm xuống làn nước lạnh, vị trí chính xác của Endurance dưới lòng biển Weddell vẫn là ẩn số suốt hơn một thế kỷ. Công cuộc tìm kiếm gặp trở ngại lớn khi Mensun Bound lưu ý rằng tọa độ cuối cùng của Worsley được đo gần ba ngày trước khi tàu chìm, không phải ngay ngày con tàu biến mất. Dù vậy, những dữ liệu hàng hải năm xưa vẫn mở đường cho hậu thế. Ngày 5 tháng 3 năm 2022, đội Endurance22 đã tìm thấy xác tàu, gần 107 năm sau khi nó chìm. Nằm sâu 3.008 mét dưới đáy biển, xác Endurance được đánh giá ở tình trạng bảo quản tuyệt vời. Hiện nay, xác tàu là di tích lịch sử được bảo vệ theo Hiệp ước Nam Cực, vì thế thiết bị lặn tuyệt đối không chạm vào nó. [10][2][5]

Ánh sáng từ thiết bị lặn rọi qua làn nước sâu thẳm, soi rõ phần đuôi tàu sừng sững giữa bóng tối đại dương. Bức ảnh đuôi tàu cho thấy chữ ENDURANCE hiện lên rõ nét ngay phía trên ngôi sao năm cánh còn lại từ thời tàu mang tên Polaris. [5]

Nguồn

1. Imperial Trans-Antarctic Expedition (Wikipedia) (en.wikipedia.org, bách khoa)
2. Endurance (1912 ship) (Wikipedia) (en.wikipedia.org, bách khoa)
3. Endurance : Shackleton's incredible voyage : Lansing, Alfred : Free Download, Borrow, and Streaming : Internet Archive (archive.org, nguồn gốc)
4. Shackleton's stowaway : McKernan, Victoria : Free Download, Borrow, and Streaming : Internet Archive (archive.org, nguồn gốc)
5. Ernest Shackleton’s Ship Endurance, Lost in 1915, Is Found in Antarctica - The New York Times (web.archive.org, bài viết)
6. Ernest Shackleton - The Greatest Adventures of All Time - TIME (content.time.com, bài viết)
7. Shackleton Probably Never Took Out an Ad Seeking Men for a Hazardous Journey | Smart News | Smithsonian (web.archive.org, bài viết)
8. NOVA Online | Shackleton's Antarctic Odyssey | Shackleton's Lost Men (web.archive.org, bài viết)
9. Renewed quest to find Shackleton's lost Endurance ship - BBC News (www.bbc.co.uk, bài viết)
10. Antarctic expedition to renew search for Shackleton’s ship Endurance | Antarctica | The Guardian (web.archive.org, bài viết)

Ảnh minh họa do AI tạo, không phải ảnh tư liệu; không mô tả khuôn mặt người thật.