Rudolf Diesel biến mất trên chuyến tàu đêm năm 1913: chiếc giường trống trơn và những bí ẩn chưa có lời giải

Tối ngày 29 tháng 9 năm 1913, Rudolf Diesel lên tàu hơi nước SS Dresden của hãng Great Eastern Railway tại Antwerp để tới London dự họp công ty Consolidated Diesel Manufacturing. Theo một nghiên cứu công bố năm 2007, chiếc phà chở Diesel khi ông mất tích di chuyển từ Antwerp hướng tới Harwich của nước Anh. [1][3]

Trên tàu, ông dùng bữa tối và trở về cabin vào khoảng 22 giờ, dặn nhân viên phục vụ gọi dậy vào lúc 6 giờ 15 phút sáng hôm sau. Đến sáng, nhân viên gọi cửa không thấy trả lời nên bước vào phòng thì thấy cabin trống trơn và giường chưa từng có người nằm. [1][10]

Trong cabin, áo ngủ của Diesel được trải ngay ngắn trên giường và đồng hồ được tháo ra đặt ở vị trí có thể nhìn thấy từ giường nằm. Trái với mô tả mũ áo treo trong phòng, hồ sơ bách khoa ghi nhận mũ và áo choàng gấp cẩn thận của Diesel được tìm thấy bên dưới lan can boong sau của tàu. [1]

Vụ nổ trong xưởng máy và vết nứt thị lực

Khi Chiến tranh Pháp-Phổ bùng nổ năm 1870, gia đình Diesel bị trục xuất sang Anh và chuyển đến định cư tại London. Đến năm 14 tuổi, Diesel viết một lá thư gửi cha mẹ bày tỏ ý định dứt khoát trở thành kỹ sư trong tương lai. Bất chấp việc cha mẹ muốn ông đi làm sớm, năm 1875, ông giành được học bổng của Trường Bách khoa Hoàng gia Bayern ở Munich và quyết định theo học. [1]

Tại giảng đường ở Munich vào năm 1878, bài giảng của Carl von Linde đã nhen nhóm ý tưởng kỹ thuật trong Diesel. Linde chỉ ra rằng động cơ hơi nước đương thời chỉ đạt hiệu suất nhiệt vỏn vẹn 6–10%, trong khi chu trình Carnot mở ra tiềm năng chuyển hóa năng lượng vượt trội. Vị giáo sư cũng giới thiệu cho Diesel chiếc ống đánh lửa nén khí truyền thống từ Đông Nam Á, một dụng cụ tạo lửa hoạt động theo nguyên lý nén đoạn nhiệt nhanh. [2]

Rời trường học, do không được sử dụng các bằng sáng chế đã tạo ra khi còn làm việc cho Linde vào mục đích riêng, Diesel buộc phải tìm tòi hướng nghiên cứu mới ngoài ngành lạnh. Ông bắt tay vào nghiên cứu chế tạo động cơ hơi nước sử dụng hơi amoniac. Trong một thử nghiệm áp suất cao, cỗ máy bất ngờ phát nổ, nắp xi-lanh vỡ tung và suýt cướp đi tính mạng của Diesel. [1]

Vụ nổ khiến Diesel phải nằm viện nhiều tháng và chịu đựng tổn thương sức khỏe cùng thị lực kéo dài. Theo Capital Reman Exchange, vụ nổ động cơ hơi amoniac này đã khiến ông gần như bị mù trong suốt phần đời còn lại. [1][10]

Cỗ máy 4,5 tấn đánh bại động cơ hơi nước

Đầu năm 1893, Diesel xuất bản chuyên luận về lý thuyết và cấu tạo của một loại động cơ nhiệt duy lý nhằm thay thế cả động cơ hơi nước lẫn động cơ đốt trong thời bấy giờ. Ý tưởng ban đầu của ông vấp phải sự chỉ trích gay gắt từ giới kỹ thuật, bởi chu trình nhiệt độ không đổi đòi hỏi mức nén khí quá lớn và người ta tin rằng một cỗ máy như vậy không thể sinh công hữu ích. Bất chấp những phản bác đó, Giám đốc Heinrich von Buz của Maschinenfabrik Augsburg đã tạo điều kiện cho ông thử nghiệm và phát triển các ý tưởng động cơ từ năm 1893 đến năm 1897. Hãng công nghiệp chế tạo sắt thép Krupp do Gustav Krupp đứng đầu cũng tham gia hỗ trợ tài chính cho Rudolf Diesel trong quá trình chế tạo thử nghiệm. [1][2][3]

Ngày 17 tháng 7 năm 1893, mẫu động cơ thử nghiệm đầu tiên được lắp ráp xong tại Augsburg. Cỗ máy sừng sững với chiều cao 3 mét, sử dụng một xi-lanh có đường kính nòng 150 mm và hành trình 400 mm. Thử thách lập tức xuất hiện khi động cơ số 1 hoàn toàn không thể tự khởi động. Phải trải qua những cải tiến nhỏ, cỗ máy mới có thể tự vận hành độc lập lần đầu tiên vào ngày 10 tháng 8 năm 1893. [3]

Sau nhiều năm kiên trì theo đuổi, ngày 17 tháng 2 năm 1897, cuộc kiểm tra vận hành chính thức của Giáo sư Moritz Schröter đã xác nhận động cơ diesel đạt công suất 20 mã lực và hiệu suất nhiệt 26%. Theo ghi nhận của DieselNet, hiệu suất đo được của động cơ dưới tải trong cuộc thử nghiệm thành công ngày hôm đó là 26,2%. Cỗ máy hoàn chỉnh nặng không dưới 4,5 tấn, nhưng con số hiệu suất vượt trội ấy đã đánh bại hoàn toàn động cơ hơi nước thời kỳ đó, vốn chỉ đạt khoảng 12%. [3][9]

Cơn sốt thương mại nhanh chóng bùng nổ khắp nơi. Nhờ tiền bản quyền từ động cơ diesel, Rudolf Diesel đã trở nên rất giàu có chỉ một năm sau cuộc thử nghiệm thành công năm 1897. Sự phát triển của cỗ máy mới sau đó đã giáng một đòn nặng nề vào ngành than đá, khi các đội tàu hỏa và tàu thủy tiết kiệm được lượng lớn chi phí nhờ không cần đốt than. [6]

Chiếc túi dặn tuần sau mới mở

Vẻ hào nhoáng bên ngoài nhanh chóng bị phủ bóng bởi những áp lực nặng nề trong công việc. Quá trình thương mại hóa mẫu động cơ khi cỗ máy vẫn chưa thực sự hoàn thiện, cộng thêm những bất đồng và mâu thuẫn gay gắt với các nhà thiết kế khác, đã đẩy Diesel rơi vào tình trạng suy nhược thần kinh trầm trọng. [9]

Gánh nặng ấy âm thầm tích tụ cho đến ngày ông chuẩn bị lên đường. Ngay trước chuyến đi định mệnh, Diesel trao tận tay người vợ là bà Martha một chiếc túi kèm lời dặn không được mở ra cho tới tuần sau. Khi mở túi, bà Martha bàng hoàng phát hiện bên trong có 20.000 mark tiền mặt cùng các bảng sao kê cho thấy các tài khoản ngân hàng của gia đình gần như trống rỗng. [1]

Theo tác giả Greg Pahl, số tiền 20.000 mark Đức cùng các giấy tờ tài chính trong chiếc túi đã phơi bày mức độ nợ nần nghiêm trọng của gia đình Diesel. Món tiền mặt 20.000 mark thời điểm đó tương đương với khoảng 120.000 USD theo thời giá hiện nay, trong khi nguồn Capital Reman Exchange lại đưa ra con số ước tính khác rằng số tiền trong chiếc túi có giá trị tương đương 1,2 triệu USD ngày nay. [7][1][10]

Những toan tính u ám dường như đã theo chân ông bước lên boong tàu. Trong cuốn nhật ký mang theo trên tàu, tại trang ghi ngày 29/9/1913, Diesel đã vẽ một dấu chữ thập, chi tiết có thể là dấu hiệu biểu thị cái chết. Nguồn Capital Reman Exchange lại mô tả ký hiệu trong cuốn nhật ký bị bỏ lại trên tàu là một trang được đánh dấu bằng chữ X. [1][10]

Dấu vết của người đàn ông ấy dừng lại ngay trong đêm hôm đó. Sáng hôm sau, khi nhân viên tàu bước vào phòng, mũ và áo khoác của Diesel vẫn được treo ngay ngắn. Nhưng người kỹ sư không còn ở đó. Khi con tàu cập cảng tại Anh vào ngày hôm sau, Diesel hoàn toàn không có mặt trên tàu. [10][7]

Những kỷ vật trôi dạt trên biển Scheldt Đông

Trước sự biến mất không dấu vết của ông, bạn bè và người thân từng suy đoán chứng mất ngủ kinh niên đã khiến Diesel rời phòng đi dạo trên boong lúc đêm khuya rồi rơi xuống biển. Thế nhưng, mặt biển trong đêm ông mất tích hoàn toàn êm đềm, khiến giả thuyết về một cú trượt chân vô tình nhanh chóng bị hoài nghi. [7]

Mười ngày sau khi Diesel mất tích, thủy thủ đoàn trên tàu hoa tiêu Coertsen của Hà Lan phát hiện một thi thể nam giới đang trôi nổi trên vùng Scheldt Đông. Do thi thể đã phân hủy nặng không thể nhận dạng cùng điều kiện thời tiết xấu, các thủy thủ Hà Lan quyết định không giữ lại trên tàu mà trả thi thể về biển. Trước khi đưa người chết trở lại biển khơi, họ chỉ lấy lại các vật dụng cá nhân từ trong quần áo. [1]

Những đồ vật được mang về gồm một hộp đựng thuốc, chiếc ví tiền, thẻ căn cước, một con dao bỏ túi và hộp đựng kính mắt. Ngày 13/10/1913, con trai của Rudolf Diesel là Eugen Diesel đã nhận dạng toàn bộ các đồ vật nói trên và xác nhận chúng thuộc về người cha mất tích của mình. [1]

Dẫu vậy, số phận thi thể của nhà phát minh vẫn để lại nhiều ghi nhận mâu thuẫn. Tạp chí TIME ghi nhận một thi thể xuất hiện sau 11 ngày tại cửa sông Hà Lan khớp với trang phục và nhân dạng của Diesel, nhưng công chúng thời đó vẫn hoài nghi. Trái ngược với việc thi thể bị trả về biển, trang Lemelson-MIT lại viết rằng thi thể của Diesel đã được thu hồi trên bờ biển vài ngày sau đó. Đến năm 1940, một bài viết trên tạp chí TIME lại nêu chi tiết mâu thuẫn rằng chưa từng có bất kỳ mảnh giấy, manh mối hay dấu vết thi thể nào của Diesel từng được tìm thấy. [7][6]

Tự vẫn, điệp viên hay đòn thù ngành than

Báo New York Times ngày 1/10/1913 mở đầu chuỗi bài về vụ việc bằng dòng tít: «Tiến sĩ Diesel biến mất khỏi tàu hơi nước». Chỉ hai tuần sau, bức màn bí mật quanh đời tư của nhà sáng chế dần lộ ra qua những con số nghiệt ngã. Ngày 13/10/1913, tờ báo này đưa tin gia đình ông lâm vào hoàn cảnh khó khăn và bị bỏ lại trong cảnh cùng quẫn. Đến ngày 15/10/1913, dòng tít chấn động tiếp tục xuất hiện trên mặt báo: «DIESEL ĐÃ PHÁ SẢN: Ông nợ 375.000 USD — Tài sản hữu hình chỉ còn khoảng 10.000 USD». [7]

Gánh nặng nợ nần đè nặng lên một thể trạng vốn đã hao mòn từ lâu. Tạp chí TIME nhận định Rudolf Diesel cả đời bị ám ảnh bởi sức khỏe sa sút và tiền bạc, đồng thời là một nhà phát minh giỏi hơn là một nhà đầu tư. Dựa trên thực tế tài chính kiệt quệ ấy, hai nhà viết tiểu sử Morton Grosser và Hans L. Sittauer vào năm 1978 đều đưa ra lập luận rằng ông đã tự sát. Dẫu vậy, giả thuyết này không thuyết phục được tất cả, khi vào năm 1940 tạp chí TIME từng đặt câu hỏi nghi ngờ bởi vào năm 1913 mọi việc của ông diễn ra tương đối thuận lợi. [7][1]

Bên cạnh áp lực tiền bạc, bối cảnh châu Âu sục sôi trước thềm Thế chiến nhanh chóng làm bùng lên những đồn đoán về gián điệp hải quân. Rudolf Diesel bước lên tàu Dresden với dự định gặp gỡ các đại diện Hải quân Hoàng gia Anh nhằm thảo luận khả năng dùng động cơ diesel cho tàu ngầm Anh. Một giả thuyết cho rằng ông đã bị sát hại vì kiên quyết từ chối trao cho quân đội Đức độc quyền sử dụng phát minh của mình. Thậm chí, một thuyết âm mưu đồn đoán rằng cơ quan mật vụ Đức đã thủ tiêu Diesel ngay trên biển để ngăn ông tiết lộ bí mật động cơ tàu ngầm U-boat cho phía Anh. [1][7]

Mối nguy hiểm rình rập nhà sáng chế không chỉ giới hạn trong giới quân sự. Một giả thuyết khác được tổ chức Lemelson-MIT ghi nhận cho rằng Diesel có thể đã bị các trùm tư bản ngành than sát hại. Vào thời điểm than đá vẫn nắm quyền chi phối toàn bộ guồng máy công nghiệp, động cơ nén đốt trong tiết kiệm nhiên liệu của ông trở thành mối đe dọa trực tiếp đến thị phần của ngành này. [6]

Khoảng trống không lời giải và khu vườn ở Augsburg

Những đồn đoán xung quanh số phận của Rudolf Diesel vẫn tiếp tục lan truyền suốt nhiều tháng sau đêm định mệnh trên biển. Mùa xuân năm 1914, tờ New York Times đăng lại thông tin từ một nhật báo ở Munich cho hay Diesel đã bắt đầu cuộc sống mới ở Canada, nhưng không có bài báo tiếp theo nào xác nhận điều này. Trên thực tế, vụ mất tích của Diesel chưa từng có cuộc điều tra chính thức nào, và do bằng chứng quá hạn chế nên cái chết của ông đến nay vẫn chưa có lời giải. Trái ngược với những tin đồn mất tích bủa vây quanh gia đình, bà Martha Diesel qua đời tại Brandenburg vào ngày 16 tháng 4 năm 1944 ở tuổi 85. [7][1]

Phải mất nhiều thập kỷ sau, những cống hiến của nhà sáng chế mới nhận được sự tri ân tương xứng. Năm 1950, Magokichi Yamaoka, người sáng lập hãng động cơ Yanmar của Nhật Bản, tới Tây Đức và bất ngờ khi biết Diesel chưa có lăng mộ hay tượng đài nào. Ba năm sau, vào năm 1953, Viện Sáng chế Đức đã lập ra Huân chương Rudolf Diesel để vinh danh các phát minh và tinh thần khởi nghiệp. [1]

Đến năm 1957, nhân kỷ niệm 100 năm ngày sinh Diesel và 60 năm phát triển động cơ, Yamaoka đã khánh thành Vườn tưởng niệm Rudolf Diesel tại Công viên Wittelsbacher ở Augsburg. Giữa khu vườn tĩnh lặng ấy, tên tuổi của ông cuối cùng cũng tìm được một chốn dừng chân bình yên sau bao năm thăng trầm. Căn phòng trên chuyến tàu đêm vượt biển năm nào vẫn mãi để lại chiếc giường phẳng phiu chưa từng có người nằm, và đại dương sâu thẳm đã vĩnh viễn mang theo bí mật cuối đời của người kỹ sư tài hoa. Nhưng cỗ máy mang tên Diesel thì không bao giờ chìm xuống đáy biển, tiếp tục vận hành bền bỉ và làm thay đổi nhịp đập của nền văn minh công nghiệp. [1]

Nguồn

1. Rudolf Diesel (Wikipedia) (en.wikipedia.org, bách khoa)
2. Diesel engine (Wikipedia) (en.wikipedia.org, bách khoa)
3. International Conference (web.archive.org, nguồn gốc)
4. DETROIT DIESEL INTRODUCES DDEC ETHER START - Free Online Library (web.archive.org, nguồn gốc)
5. Diesel Story, The : Shell Oil Company : Free Download, Borrow, and Streaming : Internet Archive (archive.org, nguồn gốc)
6. Rudolf Diesel | Lemelson (lemelson.mit.edu, bài viết)
7. The Mystery of the Diesel Engine's Disappearing Inventor (time.com, bài viết)
8. Robert Bosch type VE Diesel injection pump (web.archive.org, bài viết)
9. Early History of the Diesel Engine (dieselnet.com, bài viết)
10. The Curious Case of Rudolf Diesel (www.capitalremanexchange.com, bài viết)

Ảnh bìa: minh họa do AI tạo, kèm chữ; không phải ảnh tư liệu, không mô tả khuôn mặt người thật.