Năm tuần khó xử chấm dứt tình bạn giữa Andersen và Dickens

Một lời mời tưởng như nồng nhiệt đã dẫn đến năm tuần chung sống mà gia đình Charles Dickens cảm thấy dài đằng đẵng. Hans Christian Andersen đến với niềm tin rằng ông sắp ở bên một người bạn thân thiết và một nhà văn mình hết lòng ngưỡng mộ; Dickens dường như lại xem chuyến thăm như một nghĩa vụ khó từ chối. Khoảng cách ấy là lời giải chính cho cuộc rạn nứt: tình bạn qua thư đã tạo ra những kỳ vọng mà đời sống chung không thể đáp ứng. [1]

Lời mời có thật sự là một lời mời?

Dickens và Andersen gặp nhau tại một bữa tiệc năm 1847. Khi ấy, Dickens đã rất nổi tiếng, còn Andersen đang tìm người dịch để tác phẩm của mình tiếp cận thị trường Anh. Andersen bày tỏ sự ngưỡng mộ mạnh mẽ; Dickens đáp lại bằng sách và lời cảm ơn. Họ tiếp tục trao đổi thư từ gần một thập niên, nhưng nhịp độ không cân bằng: Andersen thường hồi âm đầy hào hứng, trong khi Dickens có lúc để nhiều tháng mới trả lời. [1]

Bước ngoặt đến từ lá thư Dickens gửi vào tháng 7/1856. Lời lẽ của ông đặc biệt hoa mỹ, đến mức một số nhà nghiên cứu diễn giải đó là phép xã giao thiếu chân thành hoặc một kiểu châm biếm kín đáo. Andersen không nhận ra tầng nghĩa này, nếu nó thực sự tồn tại. Ông xem thư là lời mời nghiêm túc, công khai kế hoạch sang thăm và sau đó báo rằng chuyến đi của mình chủ yếu dành cho Dickens. Dickens cuối cùng đồng ý tiếp khách. [1]

Rắc rối vì thế xuất hiện trước cả khi Andersen đặt chân đến nhà bạn. Một người hiểu lời lẽ theo nghĩa trực tiếp; người kia có thể đã trông chờ khách tự nhận ra sự miễn cưỡng. Tuy nhiên, thư từ không truyền được giọng nói, nét mặt hay khoảng ngập ngừng. Khi cả hai đều tránh nói thẳng về thời hạn và mong muốn của mình, sự lịch thiệp trở thành tín hiệu mơ hồ thay vì một thỏa thuận rõ ràng. [1]

Vì sao thời điểm chuyến thăm đặc biệt bất lợi?

Andersen đến đúng lúc đời sống nghề nghiệp và gia đình của Dickens chịu nhiều sức ép. Little Dorrit đang bị phê bình, Dickens bận tập vở kịch The Frozen Deep, đồng thời quan hệ giữa ông và vợ là Catherine ngày càng căng thẳng. Một vị khách ở dài ngày trong hoàn cảnh ấy dễ trở thành gánh nặng, ngay cả khi chủ nhà từng thật lòng quý mến người đó. [1]

Bối cảnh này không tự động chứng minh Dickens đã giả dối khi mời Andersen. Nó cho thấy điều thực tế hơn: tâm thế của chủ nhà lúc viết thư và khả năng tiếp khách nhiều tháng sau có thể rất khác nhau. Dickens thường ra ngoài vì các buổi tập, còn Andersen bị bỏ lại giữa một gia đình mà ông chưa hiểu rõ. Người khách có thể cảm thấy mình không được chào đón; gia đình chủ nhà lại thấy ông đòi hỏi sự quan tâm vào lúc họ ít có khả năng dành cho ông nhất. [1]

Những va chạm nhỏ đã tích tụ thế nào?

Sự vụng về bộc lộ ngay buổi sáng đầu tiên. Andersen đề nghị con trai cả của Dickens cạo râu cho mình và giải thích đó là phong tục Đan Mạch; gia đình sau đó cho xe đưa ông đến thợ cạo. Trong một bữa tối, khi Dickens đưa tay để hộ tống một phụ nữ vào phòng ăn, Andersen lại khoác lấy tay chủ nhà. Những hành động có thể vô hại với người thực hiện đã bị nhìn như sự bất thường trong không gian gia đình Anh. [1]

Rào cản ngôn ngữ làm mọi việc khó sửa chữa hơn. Dickens chế giễu khả năng giao tiếp của Andersen trong thư gửi bạn bè, còn Andersen dường như không nhận ra mức độ khó chịu quanh mình. Khi một cử chỉ bị hiểu sai, hai người cần đủ vốn ngôn ngữ và sự thẳng thắn để giải thích. Ở đây, họ thiếu cả hai: Andersen không dễ đọc được ám ý, còn Dickens trút sự bực bội vào thư riêng thay vì đặt giới hạn trực tiếp với khách. [1]

Có thể hình dung một bữa ăn mà khách nghĩ mình đang thể hiện sự gần gũi, trong khi chủ nhà lại thấy ranh giới riêng tư bị xâm phạm. Không bên nào nhất thiết có ý xấu, nhưng mỗi lần hiểu lầm không được tháo gỡ sẽ làm thay đổi cách họ nhìn hành động tiếp theo. Sau vài tuần, ngay cả một thói quen nhỏ cũng có thể bị đọc như bằng chứng cho nhận xét tiêu cực đã hình thành từ trước.

Khác biệt cảm xúc khiến khoảng cách lớn thêm ra sao?

Andersen bộc lộ cảm xúc rất mạnh. Ông khóc lớn trong cảnh nhân vật do Dickens thủ vai chết trên sân khấu, buồn bã tại một buổi tiệc vì cảm thấy mình không được chú ý đủ, rồi nằm khóc ngoài vườn sau khi tác phẩm nhận đánh giá không tốt. Với Andersen, đó có thể là phản ứng chân thành. Với Dickens và các con, chúng dường như củng cố ấn tượng rằng vị khách quá nhạy cảm và cần được chăm sóc liên tục. [1]

Hai nhà văn còn bước vào cuộc gặp với vị thế tình cảm khác nhau. Andersen dành cho Dickens sự ngưỡng mộ sâu sắc, trong khi cách Dickens trả lời thư từ trước đó đã cho thấy mức độ gắn bó dè dặt hơn. Người đặt nhiều ý nghĩa vào chuyến thăm dễ tìm kiếm dấu hiệu thân mật và thất vọng khi không thấy chúng. Người ít gắn bó hơn lại có thể cảm thấy bị một kỳ vọng quá lớn bao vây. [1]

Điều đáng chú ý không nằm ở việc ai nhạy cảm hơn hay ai cư xử đúng hơn theo một bộ quy tắc duy nhất. Vấn đề là họ không có cùng cách biểu lộ tình bạn. Andersen hướng ra ngoài bằng lời ca ngợi, nước mắt và nhu cầu được gần gũi. Dickens phản ứng bằng né tránh, châm biếm và những lời phàn nàn với người khác. Hai kiểu giao tiếp ấy gần như không tạo được cơ hội sửa chữa quan hệ. [1]

Vì sao tình bạn không thể trở lại như trước?

Sau khi Andersen rời đi, Dickens treo một mảnh giấy phía trên gương trong phòng Andersen, ghi rằng năm tuần ấy đối với gia đình dài như nhiều thời đại. Andersen phần nào hiểu chuyến thăm đã thất bại: trong thư sau đó, ông đề nghị Dickens quên đi những mặt không tốt ở ông mà thời gian sống chung có thể đã để lộ. Dickens trả lời thêm một lần rồi im lặng trước những lá thư tiếp theo. [1]

Sự im lặng khép lại mối quan hệ nhưng không xóa sạch sự ngưỡng mộ từ phía Andersen. Ông vẫn nói tốt về Dickens và thương tiếc khi Dickens qua đời năm 1870. Điều đó cho thấy cuộc rạn nứt không nhất thiết biến mọi tình cảm cũ thành thù ghét. Andersen có thể vừa nhận ra mình bị xa lánh, vừa giữ nguyên hình ảnh về nhà văn từng có ý nghĩa lớn đối với ông. [1]

Năm tuần ấy phơi bày sự khác nhau giữa quen biết qua thư và chia sẻ đời sống hằng ngày. Trên trang giấy, mỗi người có thời gian lựa lời và người đọc có thể lấp khoảng trống bằng thiện cảm. Trong cùng một mái nhà, thời gian, phép lịch sự, cảm xúc và giới hạn riêng tư phải được thương lượng liên tục. Andersen và Dickens đã không làm được điều đó; bởi vậy, chính cuộc gặp được mong đợi nhất lại khiến tình bạn của họ không còn đường trở lại. [1]