Khi Hans Christian Andersen khóc trên bãi cỏ nhà Dickens
Năm 1857, theo câu chuyện được một bài luận trên Aeon kể lại, Charles Dickens bắt gặp vị khách Hans Christian Andersen nằm úp mặt trên bãi cỏ và khóc dữ dội sau khi biết tác phẩm của mình bị phê bình. Phản ứng ấy không chỉ khiến gia chủ lúng túng. Nó còn va thẳng vào một quy tắc quan trọng của đời sống Victoria: một quý ông phải biết giữ cơ thể, giọng nói và cảm xúc trong giới hạn có thể chấp nhận. [1]
Vì thế, điều đáng chú ý không đơn thuần là Andersen nhạy cảm đến mức nào. Câu hỏi lớn hơn là vì sao nỗi buồn của ông trở thành một cảnh tượng khó chịu đối với những người xung quanh. Nhìn từ lịch sử cảm xúc, khoảnh khắc trên bãi cỏ cho thấy xã hội không chỉ đánh giá điều con người cảm thấy; nó còn quy định cảm xúc được bộc lộ ở đâu, kéo dài bao lâu và dưới hình thức nào. [1]
Điều gì đã xảy ra trên bãi cỏ?
Andersen đến thăm gia đình Dickens tại miền quê nước Anh và ở lại lâu hơn dự kiến. Khi nhận tin về một bài phê bình sách bất lợi, ông suy sụp trên bãi cỏ. Dickens cố trấn an bằng lý lẽ của một người cũng từng chịu tổn thương vì báo chí, nhưng Andersen vẫn khóc thành tiếng và không nhanh chóng lấy lại bình tĩnh. Katey, con gái Dickens, chứng kiến cảnh tượng với thái độ không mấy thiện cảm dành cho vị khách Đan Mạch. [1]
Ở đây có hai lớp cần tách biệt. Việc Andersen buồn vì lời phê bình là một phản ứng cá nhân. Còn cảm giác rằng ông đã cư xử “quá mức” lại phụ thuộc vào chuẩn mực của những người quan sát. Nước mắt không tự mang sẵn ý nghĩa yếu đuối, thiếu lịch sự hay mất kiểm soát; những ý nghĩa ấy xuất hiện khi hành vi được đặt cạnh hình mẫu quý ông điềm tĩnh mà xã hội đương thời đề cao. [1]
Vì sao địa điểm lại quan trọng?
Nếu Andersen khóc một mình trong phòng ngủ, sự việc có thể vẫn gây phiền toái nhưng dễ được giữ kín. Bãi cỏ thì khác: nó thuộc khuôn viên gia đình, song cũng là phần có thể được khách và người ngoài nhìn thấy. Theo cách diễn giải của bài luận, đây là vùng tiếp giáp giữa đời tư và diện mạo công khai của ngôi nhà. Một cơn suy sụp tại đó làm xáo trộn cả hai phạm vi cùng lúc. [1]
Ngôi nhà Victoria không chỉ là nơi trú ngụ mà còn góp phần trình bày địa vị và nề nếp của chủ nhân. Bởi vậy, hành vi của khách cũng có thể bị xem là vấn đề của gia chủ. Andersen không chủ ý đưa ra một tuyên ngôn xã hội; ông chỉ không thể thu gọn cảm xúc theo nhịp mà hoàn cảnh đòi hỏi. Chính sự không ăn khớp ấy khiến cảnh khóc mang ý nghĩa lớn hơn một phút buồn riêng tư. [1]
Một quý ông được phép bộc lộ cảm xúc đến đâu?
Hình mẫu nam tính được bài luận nhấn mạnh đòi hỏi sự kiềm chế về cả tinh thần lẫn cơ thể. Một người đàn ông có thể đau đớn, nhưng được mong đợi phải biểu đạt vừa phải, nói mạch lạc và sớm trở lại trạng thái bình thường. Cảm xúc vì thế không hoàn toàn bị cấm; nó phải có tỷ lệ, thời điểm và hình thức phù hợp. Andersen vi phạm đồng thời cả ba yêu cầu khi khóc công khai, kéo dài và không đáp lại lời trấn an theo cách Dickens mong muốn. [1]
Quy tắc này dễ tạo ra một phép đánh tráo: khả năng giữ bình tĩnh được xem như bằng chứng của tư cách, còn mất bình tĩnh bị đọc thành khuyết điểm đạo đức. Nhưng vẻ điềm tĩnh có thể chỉ cho biết một người thành thạo quy ước xã hội, có không gian để che giấu hoặc có đủ quyền lực để người khác bỏ qua. Nó không tự động chứng minh rằng người ấy ít đau khổ hơn hay hành xử tốt hơn. [1]
Dickens có thật sự đứng ngoài sự hỗn loạn?
Sự đối lập giữa một Dickens tự chủ và một Andersen mất kiểm soát không hoàn toàn vững chắc. Bài luận mô tả Dickens là người rất quan tâm đến hình ảnh quý ông của mình, dù ông cũng mang những tổn thương và cảm xúc mạnh. Ông từng đốt bản thảo tự truyện vì không chịu nổi việc viết lại chuyện bị mối tình đầu khước từ. Sự kiềm chế của Dickens, theo cách nhìn này, bao gồm cả việc biên tập những phần bất tiện ra khỏi câu chuyện đời mình. [1]
Năm sau cuộc gặp với Andersen, Dickens công bố một tuyên bố cá nhân giữa lúc hôn nhân tan vỡ và xuất hiện lời đồn về đời tư. Theo học giả Robert Sawyer được bài luận nhắc đến, công chúng có thể khó chịu không chỉ vì nội dung lời đồn mà còn vì Dickens đã đưa chuyện riêng thành cảnh tượng công khai. Người từng muốn lập lại trật tự trên bãi cỏ sau đó cũng bị chính ranh giới công khai và riêng tư làm khó. [1]
Điểm đáng chú ý không phải là hai nhà văn giống nhau, mà là cùng chịu sức ép từ một hệ quy tắc. Andersen để cảm xúc tràn ra ngoài nên bị xem là phiền toái. Dickens cố kiểm soát cách người khác nhìn mình, nhưng nỗ lực kiểm soát ấy cũng có giới hạn. Chuẩn mực hứa hẹn bảo vệ danh dự bằng sự kín đáo, trong khi đồng thời khiến bất kỳ vết nứt công khai nào trở nên đặc biệt nghiêm trọng. [1]
“Neuroqueer excess” giúp đọc lại câu chuyện thế nào?
Bài luận dùng khái niệm “neuroqueer excess”, có thể hiểu ngắn gọn là sự biểu đạt vượt khỏi những khuôn mẫu xã hội dành cho cơ thể, tâm trí và cảm xúc. Cách đọc này không nhằm chẩn đoán Andersen từ xa, cũng không biến cơn suy sụp thành hành động anh hùng. Nó chuyển câu hỏi từ “vì sao ông không tự kiểm soát?” sang “vì sao một kiểu biểu đạt nhất định lại được coi là tự nhiên và cao quý hơn các kiểu khác?” [1]
Sự chuyển hướng đó không xóa trách nhiệm cá nhân. Biểu đạt mãnh liệt có thể làm người khác mệt mỏi, gây gián đoạn hoặc tạo ra tổn thương. Tuy nhiên, nếu mọi hỗ trợ đều chỉ xuất hiện sau khi một người đã nói năng vừa đủ nhỏ, giải thích thật trôi chảy và nhanh chóng bình tĩnh, thì những người đang khủng hoảng nhất lại dễ bị loại khỏi sự chăm sóc. Khái niệm trên hữu ích ở chỗ làm lộ ra điều kiện ngầm mà xã hội đặt trước lòng cảm thông. [1]
Bãi cỏ nhà Dickens vì vậy có thể được nhìn như một sân khấu nhỏ của lịch sử cảm xúc. Andersen không chỉ khóc trước một bài phê bình; phản ứng của ông khiến những quy tắc vốn thường vô hình bỗng hiện rõ. Khoảnh khắc ấy nhắc rằng “biết cư xử” không phải tiêu chuẩn bất biến. Đôi khi, nó chỉ là tên gọi lịch sự dành cho khả năng che đi những gì một cộng đồng chưa biết cách đối diện. [1]