Trận động đất Lisbon năm 1755 xóa sổ một kinh đô và thay đổi tư duy của châu Âu

Sáng ngày 1 tháng 11 năm 1755, người dân khắp Lisbon tề tựu trong các thánh đường và thắp sáng nến tại các gia đình nhân ngày lễ Các Thánh. Đúng thời khắc dân chúng của đất nước Công giáo La Mã sùng đạo đang hướng về ngày lễ tôn giáo quan trọng tại kinh đô lớn thứ tư châu Âu – nơi có khoảng 275.000 người theo nguồn của NISEE Berkeley và theo nguồn EGO-IEG – mặt đất bất ngờ rung chuyển dữ dội. Trận động đất ập xuống thành phố qua ba pha riêng biệt: pha đầu rung nhẹ khoảng 1,5 phút, pha thứ hai với sóng S mạnh hơn kéo dài 2,5 phút, rồi pha thứ ba dữ dội nhất kéo dài 3,5 phút. [1][9][7]

Theo các báo cáo đương thời, toàn bộ cơn địa chấn kéo dài từ ba rưỡi đến sáu phút, xé toạc mặt đất ở trung tâm thành phố thành những khe nứt rộng tới 5 mét. Rung chấn khủng khiếp đánh sập gần như toàn bộ các nhà thờ lớn, gieo rắc nỗi lo lắng và hoang mang tột độ cho cả kinh đô sùng đạo. Thảm họa chưa dừng lại ở đó: những cây nến thắp sáng nhân dịp lễ Các Thánh bị xô đổ, nhanh chóng bùng phát thành đám cháy lớn thiêu đốt thành phố trong nhiều giờ, tỏa ra sức nóng làm ngạt thở những người ở cách xa đám cháy tới 30 mét. [1]

Cảnh tượng kinh đô hoa lệ sụp đổ ngay trong ngày lễ tôn giáo trọng đại đã giáng một đòn đau đớn vào niềm tin của người dân Bồ Đào Nha. Đứng giữa vùng đất hoang tàn ngập tràn khói lửa, Hầu tước Pombal cùng cả lục địa đối mặt với bước ngoặt sinh tử: liệu đây là sự trừng phạt siêu nhiên, hay là một biến cố tự nhiên buộc con người phải thức tỉnh để bước vào kỷ nguyên của lý tính? [1]

Ba đợt rung chấn, bức tường nước và trận bão lửa

Cội nguồn cơn cuồng nộ không nằm ngay dưới chân thành phố, mà phát đi từ đáy Đại Tây Dương, tại tâm chấn cách Mũi São Vicente khoảng 200 km về phía tây-tây nam. Các nhà địa chấn học ước tính cường độ trận động đất đạt 7,7 hoặc cao hơn trên thang moment magnitude. Mức năng lượng giải phóng từ lòng biển tương đương khoảng 32.000 quả bom nguyên tử từng ném xuống Hiroshima, tức 475 megaton. [1][5]

Sau những chấn động dữ dội, hiểm họa kế tiếp nhanh chóng ập đến từ phía biển. Làn sóng thần đánh vào bờ biển Bồ Đào Nha vào thời điểm một giờ trước khi thủy triều thấp, yếu tố giúp làm chậm tốc độ sóng và có thể đã giảm bớt thiệt hại. Khoảng nửa giờ theo Molesky, hay chừng 40 phút sau động đất, bức tường nước khổng lồ bắt đầu nhấn chìm bến cảng cùng khu vực trung tâm rồi cuồn cuộn dâng ngược dòng sông Tagus. Mặt nước dâng cao nhanh đến mức nhiều người đang cưỡi ngựa phải phi nước đại lên các vùng đất cao để thoát thân. Đợt sóng thần ập vào bờ biển Iberia rồi đổ lên sông đã cuốn theo hàng nghìn người sống sót xuống dòng nước và kéo thẳng ra Đại Tây Dương. [7][1][5]

Tại vùng bờ biển phía nam, sức tàn phá của ngọn sóng càng trở nên dữ dội. Ở Lagos thuộc vùng Algarve, sóng thần đạt đỉnh tường thành cao 11 mét và xé toạc đất liền khi ăn sâu tới 2,5 km. Sức nước khổng lồ cuốn phăng cả những khối đá nặng tới 4.500 kg từ biển dạt thẳng vào bờ. [7]

Khi dòng nước rút đi, thảm họa thứ ba lập tức bùng lên từ tàn tích của kinh đô. Hàng trăm đốm cháy nhỏ từ các nguồn rải rác đã hợp lại thành một trận bão lửa khổng lồ. Cơn hỏa hoạn tự tạo ra hệ thống gió riêng, hút cạn oxy xung quanh khiến ngay cả những người đứng cách xa hàng chục mét cũng bị ngạt thở. Những cơn gió mạnh thổi liên tục trong nhiều ngày tiếp tục duy trì ngọn lửa, khiến việc cứu người và tài sản gần như bất khả thi. Lisbon chìm trong biển lửa suốt 5 ngày theo nguồn VolcanoCafe, thậm chí kéo dài trọn một tuần theo Helena Murteira. [5][8][7]

Cung điện đổ sập và triều đình dời ra sống trong lều

Trước thảm họa, Lisbon là một trong những đô thị giàu có bậc nhất thế giới, nơi của cải tràn ngập nhờ các đoàn thuyền chở vàng và kim cương từ Brazil. Nhưng cơn giận dữ của tự nhiên đã xóa sổ khoảng 85% các tòa nhà của kinh đô, vùi lấp gần như toàn bộ các kiệt tác kiến trúc Manueline rực rỡ từ thế kỷ 16 cùng các cung điện và thư viện lớn. Cùng với khoảng 30.000 đến 40.000 người thiệt mạng, cảnh tượng hoang tàn khủng khiếp ấy khiến không ít người bàng hoàng tin rằng đây chính là sự trừng phạt thiêng liêng giáng xuống thói kiêu ngạo của thành phố. [5][1]

Biểu tượng quyền lực tối thượng của đế chế là Cung điện Hoàng gia Ribeira, nằm cạnh sông Tagus tại khu vực ngày nay là quảng trường Praça do Comércio, đã bị động đất và sóng thần đánh sập hoàn toàn. Sự sụp đổ của cung điện kéo theo thư viện hoàng gia gồm 70.000 cuốn sách cùng toàn bộ hồ sơ lưu trữ quý giá về các chuyến thám hiểm của Vasco da Gama và những nhà hàng hải thời kỳ đầu. Nhà hát opera mới của thành phố mang tên Ópera do Tejo, công trình mới chỉ khánh thành được bảy tháng, cũng bị ngọn lửa thiêu rụi. Ngay cả những dinh thự nằm xa khu vực hỏa hoạn chính như cơ ngơi của Hầu tước Louriçal cũng chịu chung số phận: toàn bộ nội thất bị phá hủy hoàn toàn, làm mất đi 200 bức tranh quý của Titian, Correggio và Rubens, thư viện 18.000 cuốn sách in, 1.000 bản thảo gồm cả cuốn lịch sử viết tay của Hoàng đế Charles V, cùng bộ sưu tập bản đồ về những hải trình của Bồ Đào Nha. [1][8]

Sự tàn phá không chừa một biểu tượng nào của đời sống đô thị và đức tin. Bệnh viện Hoàng gia Các Thánh tại quảng trường Rossio, bệnh viện công lớn nhất vào thời điểm đó, chìm trong biển lửa khiến hàng trăm bệnh nhân mắc kẹt phải chịu cái chết cháy. Tòa nhà của Tòa án Dị giáo cũng đổ sụp sau các chấn động, biến cố khiến nhiều tín đồ Tin Lành nhìn nhận như hành động của Chúa. Không chỉ di sản và con người bị hủy diệt, thương mại quốc tế cũng gánh nặng tổn thất khi các thương nhân nước ngoài tại Lisbon mất khoảng mười hai triệu bảng Anh, trong đó hơn một nửa là tổn thất của người Anh. [1][5][8]

Giữa cảnh tượng tan hoang ấy, gia đình hoàng gia Bồ Đào Nha lại thoát chết nhờ một sự trùng hợp hy hữu: sau khi dự lễ buổi sáng, vua Joseph I và triều đình đã rời Lisbon vì một trong các công chúa muốn đón ngày lễ ở vùng ngoại ô. Trở về chứng kiến kinh thành chìm trong đổ nát, nhà vua rơi vào một nỗi hoảng loạn tinh thần sâu sắc. Ông phát triển nỗi sợ hãi tột cùng trước việc phải sống bên trong các bức tường kiên cố. Triều đình Bồ Đào Nha từ đó không dám bước chân vào các dinh thự gạch đá mà phải dời lên vùng đồi Ajuda, sinh sống và làm việc suốt thời gian dài bên trong một quần thể lều bạt và mái vòm khổng lồ dựng giữa trời. [1]

Làn sóng thần xuyên đại dương và những con số được tính lại

Mặt đất không chỉ rung chuyển dưới chân triều đình Bồ Đào Nha. Các chấn động lan khắp châu Âu xa tới tận Phần Lan, thậm chí tới Greenland và vùng Caribbean. Làn nước biển bị xáo động dữ dội dội thẳng lên các bờ biển Đại Tây Dương. Tại quần đảo Azores, sóng thần tràn sâu vào đất liền khoảng 150 mét ở hầu hết các bến cảng. Cơn sóng cao 3 mét đánh vào bờ biển Cornwall ở phía nam nước Anh. Xa hơn về phía bắc tại Ireland, sóng đánh sập một phần bức tường thành Spanish Arch ở Galway, và tại quận Clare, một dải đất thấp nối với đất liền bị cuốn trôi, hình thành nên đảo Aughinish. [1]

Ở bờ nam, những cột sóng thần cao tới 20 mét quét dọc bờ biển Bắc Phi. Lực đẩy từ lòng đại dương lớn đến mức vượt qua cả Đại Tây Dương. Vào buổi chiều cùng ngày, sóng thần ập đến quần đảo Antilles ở vùng Caribbean, nơi các báo cáo từ Antigua, Martinique và Barbados ghi nhận mặt nước biển dâng cao hơn một mét trước khi những đợt sóng lớn tràn bờ. Tại thị trấn Cadiz bên bờ biển Tây Ban Nha, các nhân chứng từng kể về bức tường nước cao tới 17–19 mét, nhưng thực tế sóng chỉ cao khoảng 5–10 mét vì thị trấn vẫn nguyên vẹn. [1][6][7]

Cùng với những đợt sóng xuyên đại dương, tin tức về thảm họa lan đi nhanh chóng và bị thổi phồng qua các trang báo đương thời. Ngày 29 tháng 11 năm 1755, tờ Gentleman's Magazine đưa tin hơn 100.000 người bị chôn vùi trong đống đổ nát tại Lisbon. Theo nguồn Helena Murteira, một số ước tính ban đầu từng đưa ra con số 30.000 đến 70.000 người chết ở Lisbon, nhưng các nguồn đáng tin cậy hơn sau này giảm xuống còn khoảng 10.000 người. Nguồn từ VolcanoCafe đưa ra phạm vi 25.000 đến 35.000 người thiệt mạng do trận động đất Lisbon, trong đó có khoảng 900 người chết vì sóng thần với 600 nạn nhân chìm cùng một bến cảng bị sụt lún. Trên phạm vi khu vực, nhà sử học kinh tế Álvaro Pereira ước tính tổng số người chết tại Bồ Đào Nha, Tây Ban Nha và Ma-rốc do cả ba thảm họa động đất, hỏa hoạn và sóng thần rơi vào khoảng 40.000 đến 50.000 người. [8][7][1]

Đến năm 2020, nghiên cứu của nhà khoa học Joao F. B. D. Fonseca tại Đại học Lisboa công bố trên Bulletin of the Seismological Society of America đã sử dụng 1.206 điểm dữ liệu địa chấn vĩ mô để đánh giá lại toàn bộ sự kiện. Kết quả tính toán cho thấy cường độ trận động đất năm 1755 là 7,7, thấp hơn đáng kể so với các ước tính trước đó từ 8,5 đến 9,0. Dù Fonseca ước tính số nạn nhân chỉ khoảng 12.000 người, thấp hơn nhiều so với các con số truyền thống, trận động đất, hỏa hoạn và sóng thần ở Lisbon vẫn là một trong những thảm họa địa chấn chết chóc nhất lịch sử. [4]

Bàn tay sắt của Pombal giữa đống tro tàn

Giữa cảnh đổ nát và khói lửa bao trùm kinh đô, Hầu tước Pombal là một trong số ít quan chức triều đình còn giữ được sự bình tĩnh. Khi được hỏi cần phải làm gì lúc này, theo giai thoại, ông đã đưa ra câu trả lời dứt khoát: «Chôn cất người chết và chữa lành người sống». Để dập tắt hỗn loạn, quân đội Bồ Đào Nha lập tức được điều động tuần tra khắp các ngả đường. Ông cho dựng các giá treo cổ tại những điểm cao xung quanh Lisbon nhằm răn đe kẻ cướp bóc, và hơn ba mươi người đã bị xử tử công khai ngay giữa thành phố. [1]

Trong khi trật tự được siết chặt bằng bàn tay sắt, truyền thông tại Lisbon lại phản ứng dè dặt. Tờ báo duy nhất xuất bản tại Bồ Đào Nha thời đó là Gazeta de Lisboa, thành lập năm 1715, phải mất năm ngày sau thảm họa mới in bản tin đầu tiên với lượng thông tin cực kỳ hạn chế. Bản tin ghi rằng «Ngày đầu tiên của tháng này sẽ được nhớ đến qua nhiều thế kỷ vì những trận động đất và đám cháy đã phá hủy phần lớn thành phố này», đồng thời đưa ra góc nhìn lạc quan rằng các kho tiền đã được cứu khỏi đống đổ nát. Phải mất ba tuần, tin tức mới tới Paris và xuất hiện trên tờ Gazette ngày 22 tháng 11 năm 1755, cũng là ngày độc giả Anh đọc được sự việc trên tờ Whitehall Evening News. Tại Đức, từ tháng 11 năm 1755 đến cuối tháng 3 năm 1756, mỗi số báo của tờ Hamburgischer unpartheyischer Correspondent đều có bài tường thuật về Lisbon, dành gần 3.000 dòng để đưa tin—khối lượng thông tin chưa từng thấy đối với bất kỳ sự kiện nào trong thời kỳ đó. [9]

Trước quy mô tàn phá chưa từng có, Sebastião José de Carvalho e Melo (sinh năm 1699 và mất năm 1782, sau này là Hầu tước Pombal) không dừng lại ở việc ứng cứu tức thời mà lập tức tiến hành kiểm kê toàn diện. Ông ra lệnh lập một tài liệu khảo sát đô thị quy mô lớn về thành phố bị phá hủy, mang tên Tombo da Cidade de Lisboa, hiện vẫn được lưu giữ tại Cơ quan Lưu trữ Quốc gia Torre do Tombo ở Lisbon. Sự tàn phá để lại một gánh nặng tài chính khổng lồ: thiệt hại kinh tế lên tới 40% GDP quốc gia và thuộc hàng tệ nhất được ghi chép lại, trong khi một nghiên cứu năm 2009 ước tính trận động đất tiêu tốn từ 32 đến 48% GDP của Bồ Đào Nha. Nhằm trang trải chi phí tái thiết và bảo vệ các khu vực hoang tàn, các loại thuế đã được tăng thêm 4%. [1][7][8]

Tuy nhiên, giữa đống tro tàn, Pombal đã nhìn thấy cơ hội để cải cách nền kinh tế đất nước và từng bước giảm bớt sự lệ thuộc kinh tế nửa vời vào Anh Quốc. [1]

Khung lồng chống rung chấn và phép thử từ bước chân quân đội

Ngày 4 tháng 12 năm 1755, chỉ hơn một tháng sau khi thảm họa biến kinh đô thành bình địa, Manuel da Maia, kỹ sư trưởng của vương quốc, đã đệ trình lên triều đình bốn phương án tái thiết Lisbon. [1]

Thay vì chọn con đường phục dựng nguyên trạng hay chắp vá lại các ngõ ngách cũ, phương án thứ tư do Manuel da Maia đề xuất mang tính cách mạng nhất: phá bỏ toàn bộ khu Baixa hoang tàn để quy hoạch lại mạng lưới đường phố hoàn toàn mới một cách tự do. Đứng trước sự đổ nát của thành phố, nhà vua và Hầu tước Pombal đã quyết định chọn phương án táo bạo này. [1]

Trên nền đất của khu Baixa mới, các kỹ sư đã phát triển một giải pháp kỹ thuật chưa từng có để đối phó với những rung chấn tương lai. Khung nhà «gaiola pombalina» (chiếc lồng Pombaline) được thiết kế để hấp thụ lực địa chấn, trở thành một trong những hệ thống xây dựng chống động đất sớm nhất ở châu Âu. [1]

Để đánh giá sức chịu đựng của kết cấu, người ta đã cho chế tạo các mô hình gỗ nhỏ rồi mô phỏng chấn động bằng cách cho quân đội diễu hành dậm chân quanh chúng. [1]

Cách tiếp cận duy lý ấy đã biến trận động đất Lisbon thành biến cố đầu tiên được nghiên cứu khoa học về tác động trên một vùng rộng lớn, dẫn đến sự ra đời của địa chấn học hiện đại và kỹ thuật xây dựng chống động đất. Dấu vết địa chấn của sự kiện này sâu sắc đến mức vào năm 1909, kỹ sư Luís Pereira de Sousa đã công bố một nghiên cứu chi tiết về tác động của trận động đất 1755 đối với các tòa nhà tại Lisbon, sử dụng thang Mercalli làm cơ sở để lập bản đồ mức độ phá hủy. [1][8]

Thành quả của đồ án quy hoạch năm xưa vẫn đứng vững qua năm tháng. Khu Baixa Pombalina ngày nay đã trở thành một trong những điểm thu hút nổi tiếng của Lisbon với hệ thống phố xá thẳng tắp và cắt nhau vuông góc. [1]

Khi những vòm đá sụp đổ làm rạn nứt cả niềm tin triết học

Cơn chấn động từ Lisbon nhanh chóng trở thành một «sự kiện truyền thông» chấn động khắp châu Âu, đặc biệt tại các nước nói tiếng Đức nơi chưa từng có sự kiện nào được bàn luận rộng rãi hơn trong giai đoạn đó. Cuộc tranh luận về nguồn gốc thảm họa lan rộng từ các nhà thần học, giáo sĩ Khai sáng đến giới khoa học và triết gia, kéo dài từ Lima sang tận St. Petersburg. Tại Thụy Sĩ, Voltaire nhận được tin dữ qua thư từ bạn bè sau vài tuần sống lưu vong. Đối với ông, thảm kịch này là ví dụ phản biện hoàn hảo giáng thẳng vào thuyết lạc quan của Leibniz. Ông mượn trận động đất làm chất liệu trong bài thơ *Poème sur le désastre de Lisbonne* rồi bốn năm sau xuất bản kiệt tác *Candide* vào năm 1759 để tấn công quan niệm rằng mọi thứ đều tốt đẹp nhất trong thế giới tốt nhất này do một vị thần nhân từ cai quản. Sau này, nhà triết học Theodor W. Adorno nhận định trong tác phẩm *Negative Dialectics* rằng «Trận động đất Lisbon đã đủ để chữa khỏi cho Voltaire khỏi thần học Leibniz». Ngược lại, Jean-Jacques Rousseau cho rằng mức độ thiệt hại nghiêm trọng của thảm họa bắt nguồn từ việc quá nhiều người sống chen chúc trong thành phố, và ông sử dụng trận động đất như một luận cứ chống lại thành thị trong khao khát về một lối sống gần gũi hơn với thiên nhiên. [9][5][1]

Dù vậy, khi những giả thuyết đương thời về lửa ngầm, khí nổ hay dòng điện đều sai và tạo ra khoảng trống cho các giải thích tôn giáo, nỗ lực tìm kiếm câu trả lời duy lý vẫn không dừng lại. Năm 1756, Immanuel Kant thu thập thông tin từ các tờ báo thời sự để xuất bản ba văn bản riêng biệt nhằm xây dựng lý thuyết về nguyên nhân động đất. Ông đưa ra giả thuyết rằng các chấn động liên quan đến sự dịch chuyển trong những hang động khổng lồ chứa đầy khí nóng; dù không chính xác, đây vẫn là một trong những nỗ lực đầu tiên giải thích động đất bằng các thuật ngữ tự nhiên thay vì siêu nhiên. Cơn địa chấn cũng làm rung chuyển sâu sắc cả tư duy học thuật khi Werner Hamacher lập luận rằng hậu quả của trận động đất đã xâm nhập vào vốn từ vựng triết học, làm lung lay ẩn dụ phổ biến về một «nền tảng» vững chắc trong các lập luận của các triết gia. [5][1]

Ngay giữa lòng thủ đô hiện đại, phế tích Tu viện Carmo vẫn đứng sừng sững với những nhịp vòm trơ trọi giữa bầu trời xanh. Công trình không mái này được giữ nguyên cho đến ngày nay như một lời nhắc nhở đối với người dân Lisbon về sự phá hủy khốc liệt của trận động đất năm 1755. Nơi từng chứng kiến vòm đá đổ sụp xuống các tín đồ trong buổi sáng định mệnh nay trở thành cột mốc bằng đá, khắc ghi thời điểm châu Âu bắt đầu học cách nhìn thẳng vào tự nhiên bằng lăng kính của lý tính. [1]

Nguồn

1. 1755 Lisbon earthquake (Wikipedia) (en.wikipedia.org, bách khoa)
2. Full text of "The Lisbon Earthquake" (archive.org, nguồn gốc)
3. Wrath of God : the great Lisbon earthquake of 1755 : Paice, Edward : Free Download, Borrow, and Streaming : Internet Archive (archive.org, nguồn gốc)
4. Magnitude of Great Lisbon Earthquake may have been lower than previous estimates | ScienceDaily (www.sciencedaily.com, bài viết)
5. 'This Gulf Of Fire' Examines The Lisbon, Portugal, Earthquake In 1755 : NPR (www.npr.org, bài viết)
6. Historical Depictions of the 1755 Lisbon Earthquake (web.archive.org, bài viết)
7. The Lisbon Earthquake | VolcanoCafe (www.volcanocafe.org, bài viết)
8. Lisbon Pre 1755 Earthquake » Blog Archive » The Lisbon earthquake of 1755: the catastrophe and its European repercussions (web.archive.org, bài viết)
9. The Lisbon Earthquake (1755) — EGO (ieg-ego.eu, bài viết)

Ảnh bìa: Mark Fischer · CC BY-SA 2.0 · Flickr. Bố cục và chữ do Trải Nghiệm Sống thực hiện.