Ít nhất một triệu người Mỹ hoảng sợ dù CBS bốn lần báo «The War of the Worlds» là kịch

Quá nửa đêm một chút, một diễn viên trong đoàn tìm đến báo với Orson Welles rằng tin tức về «The War of the Worlds» đang được chạy chữ sáng đèn ở Times Square, quảng trường sầm uất nơi đại lộ Broadway cắt ngang phố 42 ở Manhattan. Welles khi ấy mới 23 tuổi, là đạo diễn của The Mercury Theater on the Air, chương trình kịch phát thanh của đoàn kịch Mercury. [1][2]

Đứng ở góc đại lộ Broadway và phố 42, anh cùng người diễn viên ấy ngước nhìn dòng tin sáng đèn chạy vòng quanh tòa nhà của New York Times, tờ nhật báo xuất bản ngay tại thành phố New York. Dòng chữ ghi: ORSON WELLES GÂY HOẢNG LOẠN. [1]

Những vạch kẻ trên Sao Hỏa và cuộc gọi trong đêm của Howard Koch

Năm 1898, nhà văn H. G. Wells cho ra đời cuốn tiểu thuyết The War of the Worlds. Nhà thiên văn Giovanni Schiaparelli cũng quan sát thấy những vạch hình học mờ nhạt đan chéo nhau trên bề mặt Sao Hỏa và gọi chúng là canali, tiếng Ý nghĩa là «lạch nước», nhưng chữ này bị dịch nhầm sang tiếng Anh thành «kênh đào». Năm 1924, U.S. Army Signal Corps, binh chủng thông tin của Lục quân Mỹ, còn đề nghị các đài phát thanh khắp nước Mỹ tắt sóng để lắng nghe tín hiệu từ Sao Hỏa. [2]

Tháng 9 năm 1938, suốt 18 ngày liền, tin tức từ châu Âu về Khủng hoảng Munich, cuộc khủng hoảng quanh việc Đức Quốc xã đòi đất của Tiệp Khắc, chiếm trọn sóng phát thanh. Hitler đòi khoảng 28.500 km² lãnh thổ Tiệp Khắc. Đến năm 1938, chiếc radio đã thành sợi dây cứu sinh, chiếm chỗ trang trọng trong gần 80% gia đình Mỹ. [2]

Ngày 24 tháng 10 năm 1938, Howard Koch, người viết kịch bản cho Orson Welles, được giao chuyển thể The War of the Worlds để phát vào tối Chủ nhật kế tiếp. Bản chuyển thể dành cho The Mercury Theatre on the Air, loạt kịch truyền thanh của đoàn kịch Mercury Theatre. Welles yêu cầu Koch dời bối cảnh sang nước Mỹ, và hai người biến nước Anh của thập niên 1890 thành New Jersey của thập niên 1930. [1][2][3]

Đêm 25 tháng 10, khi còn 36 giờ nữa là các buổi tập bắt đầu, Koch nhấc máy gọi điện trong tâm trạng hết sức rối bời. Đêm hôm sau, ngày 26 tháng 10, bản thảo đầu tiên vẫn xong đúng hạn. Vì dùng tên thật của các cơ quan, tổ chức có thể dẫn tới kiện tụng, CBS, mạng phát thanh thương mại của Mỹ phát loạt kịch Mercury, đòi sửa khoảng 28 chỗ trong câu chữ. [1]

Buổi nghe thử «chán ngắt» lúc rạng sáng thứ Sáu

Khoảng một hay hai giờ sáng thứ Sáu, khi chỉ còn chưa đầy 72 giờ nữa là chương trình lên sóng trực tiếp, Welles cuối cùng cũng được nghe trọn vở kịch mà cả nhóm đang dựng. Nghe xong, Welles tuyên bố vở kịch tẻ nhạt đến thảm hại. [2]

Ngày 29 tháng 10, chương trình được tập lại cùng nhóm hiệu ứng âm thanh. [1]

Để dựng nên vai phóng viên Carl Phillips, Frank Readick tìm tới thư viện băng đĩa và bật đi bật lại bản tường thuật đầy kịch tính mà Herbert Morrison từng đọc trên radio về thảm họa Hindenburg. Hindenburg là một khí cầu chở khách của Đức, tức loại tàu bay lớn có động cơ, được nâng lên nhờ khí nhẹ hơn không khí. Tháng 5 năm 1937, chiếc khí cầu ấy bị lửa thiêu rụi ở New Jersey. Trong vở kịch, thi thể cháy đen của Carl Phillips được nhận dạng tại một bệnh viện ở Trenton. [1][2][4]

Đầu giờ chiều ngày 30 tháng 10, Bernard Herrmann cùng dàn nhạc của mình có mặt ở phòng thu, nơi Welles đã tự mình nắm việc dàn dựng chương trình tối hôm ấy. Hôm ấy là ngày 30 tháng 10 năm 1938, đêm trước Halloween, ngày lễ tối 31 tháng 10 mà ở Mỹ gắn với hóa trang và trò trẻ con đi gõ cửa xin kẹo. Tối đó, Welles, khi ấy 23 tuổi, dẫn các diễn viên đưa bản chuyển thể The War of the Worlds lên sóng Columbia Broadcasting System, tên đầy đủ của CBS. Tập kịch phỏng theo tiểu thuyết cùng tên của H. G. Wells, và Welles vừa là đạo diễn vừa là người dẫn truyện. [1][2][5]

Mạng phát thanh CBS phát trực tiếp vở kịch như một tập Halloween của The Mercury Theatre on the Air, loạt kịch phát thanh do nhóm kịch Mercury Theatre thực hiện. Vở kịch mà Welles từng chê tẻ nhạt lên sóng ngay sau 8 giờ tối theo giờ ET, tức giờ miền Đông nước Mỹ, múi giờ của New York. [1][2]

Ngọn lửa xanh trên trang trại Wilmuth và cuộc gọi lúc 8 giờ 32

Vở kịch mở đầu như một tập thường lệ của The Mercury Theatre on the Air, với đoạn nhạc hiệu dồn dập, nện từng hợp âm, trích từ Bản concerto cho piano số 1 của Tchaikovsky, nhà soạn nhạc người Nga. Trong dàn diễn viên toàn giọng hay, Frank Readick vào vai một phóng viên của Intercontinental Radio News, một hãng tin bịa ra cho vở kịch. Welles nhận vai một giáo sư đại học đang cố hiểu cho ra những tin tức về đoàn quân xâm lược đến từ vũ trụ. Còn người nghe trước hết chỉ thấy một phát thanh viên giới thiệu tiếng nhạc của một ban nhạc đang chơi tại khách sạn Park Plaza ở New York. [3]

Trong vở kịch, Giáo sư Farrell của Đài thiên văn Mount Jennings ở Chicago, bang Illinois, báo rằng lúc 7 giờ 40 tối theo giờ miền Trung nước Mỹ, ông quan sát thấy nhiều vụ nổ khí nóng rực xảy ra đều đặn trên Sao Hỏa. Giáo sư Pierson của Đài thiên văn Princeton tả hiện tượng ấy giống như một luồng lửa xanh phụt ra từ nòng súng. Từ Toronto, Giáo sư Morse của Đại học McGill, một trường đại học Canada, cũng báo đã thấy tổng cộng ba vụ nổ trên Sao Hỏa trong khoảng từ 7 giờ 45 đến 9 giờ 20 tối theo giờ miền Đông. [4]

Lúc 8 giờ 50 tối theo lời bản tin, một vật thể khổng lồ bốc lửa, được cho là thiên thạch, rơi xuống một trang trại ở New Jersey, cách thành phố Trenton khoảng 35 km. Pierson cùng Carl Phillips, một nhân vật khác trong vở kịch, vượt quãng đường khoảng 18 km từ Princeton tới trang trại Wilmuth chỉ trong mười phút. Đứng trước vật thể hình trụ nằm dưới hố, Pierson ước tính đường kính của nó vào khoảng 27 mét. [4]

Một bức điện của Tiến sĩ Lloyd Gray, trưởng ban thiên văn của National History Museum, một bảo tàng lịch sử ở New York, báo rằng lúc 9 giờ 15 tối theo giờ miền Đông, máy địa chấn ghi được một chấn động gần bằng cường độ động đất trong bán kính khoảng 32 km quanh Princeton. Quanh chiếc hố, tám tiểu đoàn bộ binh vây kín mọi phía, không có pháo hạng nặng nhưng được trang bị đủ súng trường và súng máy. Trên một cánh đồng phía đông ngôi làng gần đó, ít nhất 40 người đã chết, trong đó có sáu cảnh sát bang, thi thể cháy đến không còn nhận ra. Bốn đại đội dân quân bang được điều từ Trenton tới để giúp sơ tán các ngôi nhà nằm trong vùng tác chiến. Văn phòng giám đốc Hội Chữ thập đỏ Quốc gia ở Washington, D.C., tổ chức nhân đạo chuyên cứu trợ khẩn cấp, cũng báo đã cử mười đội cấp cứu tới sở chỉ huy của dân quân bang đóng ngoài làng. [4]

Chỉ trong bốn mươi phút đầu của chương trình, các diễn viên đã tả sống động cảnh người Sao Hỏa đổ bộ xuống New Jersey và tàn phá cả bang. Lúc 8 giờ 32, Houseman thấy Taylor rời phòng thu sang phòng điều khiển để nghe một cuộc điện thoại. Bốn phút sau, Taylor quay lại với gương mặt trắng bệch như người chết. [1][5]

Hơn hai nghìn cuộc gọi dồn về sở cảnh sát New York trong mười lăm phút

Đêm hôm ấy, đêm trước ngày 31 tháng 10 năm 1938, Mercury Theatre on the Air đã đưa lên sóng bản dựng mới của The War of the Worlds, cuốn tiểu thuyết H. G. Wells viết năm 1898. Ở Chicago, Esther L. Hoadley trở về sau một buổi lễ kinh chiều mà bà thấy rất dễ chịu và một bữa tối giá 62 xu ở Huylers, hãng bánh kẹo có mở cả nhà hàng. [2][3]

Ở New York, trong một quãng mười lăm phút, trụ sở cảnh sát thành phố nhận được ước tính hơn hai nghìn cuộc gọi. Có người gọi thẳng tới các tòa báo, và riêng tổng đài của The New York Times, nhật báo xuất bản ở thành phố New York, đếm được 875 cuộc. Trên mặt báo, The New York Times chạy tít rằng thính giả radio hoảng loạn vì tưởng vở kịch chiến tranh là chuyện thật. [3][5]

Ở Trenton, bang New Jersey, đường dây không chỉ bận mà tắc hẳn. Viên quản lý thành phố báo lên Ủy ban Truyền thông Liên bang, gọi tắt là FCC, cơ quan liên bang quản lý liên lạc giữa các bang và với nước ngoài, rằng tình huống ấy đã làm tê liệt hoàn toàn hệ thống liên lạc của Sở Cảnh sát Trenton trong khoảng ba giờ. Ông đề nghị ủy ban ra tay để một tình huống nghiêm trọng như thế không lặp lại. [5]

Từ Meadville, bang Pennsylvania, Claude L. Stewart cũng đánh điện tín tới ủy ban, lời lẽ cộc lốc đúng kiểu điện báo: «Mercury Theatre trên sóng không chỉ khiếm nhã mà còn nguy hiểm chấm vợ tôi và vài phụ nữ khác phải nằm liệt giường vì sốc và kích động.» [5]

Ngày 31 tháng 10 năm 1938, Welles xuất hiện trước một cuộc họp báo để giải thích trò đùa của chính anh. Buổi họp báo ấy được triệu tập vội vào sáng hôm sau đêm phát sóng, và tại đó anh xin lỗi. Không có biện pháp trừng phạt nào được đưa ra. [1][3]

Lời đồn khán giả bỏ Charlie McCarthy giữa chừng và lời cải chính bị ép thêm

Tối Chủ nhật ngày 30 tháng 10 năm 1938, dịch vụ Crosley, một hãng chuyên ước tính số người nghe các chương trình phát thanh ở Mỹ, cho rằng có ba mươi hai triệu người đang nghe radio. Vậy mà lúc 8 giờ tối hôm ấy, trong hàng chục triệu người Mỹ đang vặn radio, chỉ rất ít người bắt đúng sóng The War of the Worlds. Đám đông đêm đó dồn về Edgar Bergen và con rối gỗ của ông trong The Chase and Sanborn Hour, một chương trình tạp kỹ trên sóng phát thanh. [2][4]

Từ đó, theo lời kể, một phần thính giả đang nghe Edgar Bergen trên NBC, mạng phát thanh thương mại đã phát chương trình được ưa chuộng hơn hẳn ấy, đã vặn sang The War of the Worlds trong lúc bên kia chơi một đoạn nhạc. Nghe thì hợp lý, nhưng các nghiên cứu hiện đại cho thấy chuyện chuyển sóng từ NBC sang chương trình của Welles chỉ xảy ra trong những trường hợp hiếm hoi. CBS và American Institute of Public Opinion đã thực hiện hai trong số những cuộc khảo sát lớn nhất. Hai cuộc tìm hiểu ấy cho thấy từ 40 đến 50% thính giả đã bật radio khi chương trình đã bắt đầu. [1][5]

Theo lời kể, lời cải chính ấy được thêm vào vội vàng theo yêu cầu của các lãnh đạo CBS, nhằm dập cơn hoảng loạn mà chương trình được cho là đã gây ra. Ngày 28 tháng 10, kịch bản đã được gửi tới Davidson Taylor, nhà sản xuất điều hành của CBS, cùng bộ phận pháp lý của hãng. Lời cải chính quả thật được viết vào phút chót, nhưng chính Welles mới là người gắn nó vào để khép lại chương trình, bất chấp sự phản đối của Taylor. Taylor lo rằng đọc lời ấy trên sóng sẽ khiến hãng phát thanh phải chịu trách nhiệm pháp lý. [1]

Trên toàn mạng CBS, đêm ấy chương trình được thông báo là vở kịch dựng từ một tác phẩm hư cấu tới bốn lần: ở đầu buổi, trước giờ nghỉ giữa chương trình, sau giờ nghỉ và ở cuối buổi. Riêng giờ nghỉ giữa chương trình còn bị lùi lại 10 phút để nhường chỗ cho phần kịch. Cùng tối hôm đó, một thông báo khác được phát lại trên toàn mạng CBS lúc 22 giờ 30, 23 giờ 30 và nửa đêm. Dù CBS đã bốn lần nói rõ đó chỉ là kịch, trong số ước tính từ chín đến mười hai triệu người Mỹ đã nghe chương trình, ít nhất một triệu người vẫn bị cú hù ấy dọa sợ thật sự, sợ đến mức phải làm một điều gì đó. [1][5]

Cậu bé ở Rockford viết thư tay cho FCC: cháu rất thích

Có người gọi tới một hay vài trong số 92 đài đã phát vở kịch. Hơn 600 người khác tìm tới FCC, tức Ủy ban Truyền thông Liên bang, một cơ quan mới thành lập. Ủy ban này ra đời chỉ bốn năm trước đó, theo Đạo luật Truyền thông năm 1934, để quản lý thông tin liên lạc giữa các bang và với nước ngoài. [5]

Giữa những lá thư gửi về FCC có một mẩu viết tay của Clifford Sickles, cậu bé 12 tuổi ở Rockford, bang Illinois. [5]

«Cháu rất thích chương trình của ông Wells [sic]… Cháu nghe được khoảng một nửa nhưng mẹ và người chị em gái của cháu sợ quá nên cháu phải tắt đi.» [5]

Cậu cũng không đơn độc: khoảng 40% số thư gửi tới FCC lên tiếng ủng hộ chương trình. [5]

Ở phía nhà đài, 1.770 người viết thư cho WABC ở New York, đài chính của mạng CBS, và 1.086 người trong số đó viết lời khen. Với ê-kíp Mercury Theatre, 91% số thư họ nhận được mang ý tích cực. [5]

Một tuần sau buổi phát, Hadley Cantril, nhà tâm lý học của Đại học Princeton ở bang New Jersey, bắt đầu nghiên cứu cơn hoảng loạn mà chương trình gây ra. Trong khoảng ba tuần, Cantril và nhóm nghiên cứu phỏng vấn kỹ 135 người, trong đó 100 người được biết là đã bị vở kịch làm cho bất an. Năm 1940, ông công bố kết quả trong cuốn sách mang tên The Invasion from Mars: A Study in the Psychology of Panic. [5]

Từ «kẻ bịp» 23 tuổi đến chương trình phát thanh nổi tiếng nhất lịch sử

Vở The War of the Worlds của Orson Welles gây ra một cơn phẫn nộ và hỗn loạn mà chưa từng có chương trình phát thanh nào trước đó gây ra. Có tới hơn một triệu người, dù chỉ trong chốc lát, đã tin rằng nước Mỹ đang bị những kẻ xâm lược ngoài hành tinh tàn phá. Buổi phát cùng làn sóng tin tức dồn dập sau đó đưa Welles, khi ấy mới 23 tuổi, đến với đông đảo công chúng. Từ đó, anh mang tiếng là một người kể chuyện đầy sáng tạo, và cũng là một kẻ bịp. [1][2]

Năm 2009, Marguerite Rippy, giáo sư tại Đại học Marymount, một trường đại học tư ở Mỹ, viết về The War of the Worlds trong một cuốn sách về Orson Welles. [3]

Dưới bàn tay đạo diễn xuất sắc của Welles, The War of the Worlds cuối cùng trở thành chương trình phát thanh nổi tiếng nhất lịch sử. Từ đó về sau, người ta gọi nó bằng một cái tên khác: Panic Broadcast, buổi phát thanh gây hoảng loạn. [2]

Nguồn

1. The War of the Worlds (1938 radio drama) — Wikipedia (en.wikipedia.org, bách khoa)
2. War of the Worlds | American Experience | PBS (www.pbs.org, bài viết)
3. The Fake News of Orson Welles: The War of the Worlds at 80 (www.neh.gov, nguồn gốc)
4. The War of the Worlds - The Script (sacred-texts.com, bài viết)
5. “Jitterbugs” and “Crack-pots” (www.archives.gov, nguồn gốc)

Ảnh bìa: The U.S. National Archives, giấy phép Public domain, qua Wikimedia Commons; ảnh được cắt và thêm chữ.