Năm 1938, vở kịch sao Hỏa của Orson Welles 23 tuổi bị báo chí thổi bùng thành cơn hoảng loạn toàn quốc

Đúng 20 giờ miền Đông ngày 30 tháng 10 năm 1938, mạng phát thanh CBS Radio bắt đầu buổi phát sóng trực tiếp. Đứng ở vị trí trung tâm trong phòng thu là Orson Welles, chàng đạo diễn kiêm người dẫn chuyện của chương trình khi ấy mới 23 tuổi. Trước micro, anh trực tiếp chỉ huy toàn bộ nhịp điệu của buổi diễn đêm trước lễ Halloween, đưa thính giả bước vào câu chuyện kịch truyền thanh mà không ai ngờ sẽ sớm biến thành một tâm điểm chấn động. [1][3]

Khi buổi truyền thanh trực tiếp đang diễn ra, bức tường cách âm của phòng thu không còn ngăn được những biến động bất thường từ bên ngoài. Ban lãnh đạo CBS nhanh chóng nhận thấy phản ứng của công chúng bắt đầu tăng vọt ngay trong lúc chương trình vẫn đang được phát sóng. Từ bên ngoài, những tín hiệu báo động xuất hiện và sức ép đè nặng lên phòng thu, yêu cầu ê-kíp phải dừng chương trình ngay lập tức. [1]

Bất chấp áp lực buộc phải cắt sóng giữa chừng, chàng đạo diễn 23 tuổi cùng toàn bộ ê-kíp vẫn kiên quyết bám trụ phòng thu và tiếp tục buổi diễn cho đến tận phần kết đã định sẵn. [1][3]

28 nhát kéo phút chót của ban pháp lý

Trước thềm lễ hội, nhóm sản xuất quyết định mua bản quyền phát thanh tác phẩm The War of the Worlds của nhà văn H. G. Wells. Ngày 24 tháng 10, nhà biên kịch Howard Koch được giao nhiệm vụ chuyển thể cuốn tiểu thuyết năm 1898 này cho tập đặc biệt nhân dịp Halloween, cũng là chương trình thứ 17 của loạt The Mercury Theatre on the Air. Áp lực thời gian đè nặng lên bàn viết khi toàn bộ kịch bản phải hoàn thành để kịp lên sóng trực tiếp vào tối chủ nhật kế tiếp. [3][1]

Để câu chuyện gần gũi với người nghe, chương trình quyết định đưa toàn bộ biến cố từ nước Anh cuối thế kỷ 19 sang bối cảnh nước Mỹ đương đại. Nhận đề bài, Koch quyết định đổi địa điểm đáp xuống của con tàu sao Hỏa sang vùng nông thôn Grovers Mill thuộc bang New Jersey. Dù vậy, việc biến một tác phẩm viễn tưởng thành kịch bản phát thanh nhanh chóng khiến người viết rơi vào bế tắc. Khoảng 36 giờ trước khi bước vào buổi diễn tập, Koch gọi điện cho nhà sản xuất Houseman trong trạng thái mà ông Houseman mô tả là vô cùng khổ sở. Koch cho rằng ông không có cách nào làm cho The War of the Worlds trở nên thú vị hay đáng tin cậy dưới dạng một kịch bản radio. [3][1]

Bất chấp nỗi hoang mang tột độ, Koch vẫn hoàn tất bản nháp đầu tiên đúng lịch vào đêm 26 tháng 10. Thế nhưng sau khi nghe qua bản thảo này, Orson Welles lập tức muốn thay đổi hoàn toàn cách tiếp cận của vở kịch. Thay vì dựng một câu chuyện kịch nghệ thông thường, anh yêu cầu bổ sung liên tiếp các bản tin thời sự chen ngang chương trình cùng lời kể trực tiếp của những nhân chứng tại hiện trường. [1]

Sự cách tân táo bạo của Welles ngay lập tức vấp phải bức tường giám sát từ nhà đài. Khi thẩm định văn bản trước giờ phát sóng, bộ phận pháp lý của đài CBS đánh giá kịch bản này nghe quá đáng tin và buộc ê-kíp phải giảm bớt tính hiện thực của buổi diễn. Nhằm kiềm chế cảm giác chân thật đến mức nguy hiểm mà Welles vừa tạo ra, phía CBS đã yêu cầu khoảng 28 thay đổi về cách diễn đạt trước khi cho phép kịch bản được đưa vào phòng thu. [1]

Điệu valse bị xé toạc ở Grovers Mill

Trước giờ lên sóng, từng chi tiết âm thanh phục vụ cho ảo giác chân thực đều được chuẩn bị kỹ lưỡng. Ngày 29 tháng 10, Stewart diễn tập riêng các cảnh đám đông hỗn loạn, tiếng đại bác vọng từ xa và tiếng còi tàu ở cảng New York. Để hóa thân trọn vẹn vào vai phóng viên Carl Phillips, diễn viên Frank Readick đã nghe đi nghe lại bản thu âm lời tường thuật thảm họa Hindenburg của Herbert Morrison, nắm bắt từng nhịp thở dồn dập và sự bàng hoàng của người tận mắt thấy thảm kịch. [1]

Tối hôm sau, buổi phát sóng mở đầu êm dịu bằng một bản tin thời tiết ngắn gọn, nối tiếp bởi những giai điệu nhạc khiêu vũ du dương của dàn nhạc Ramon Raquello and His Orchestra. Sự bình yên đó không kéo dài lâu khi bản tin thời sự bất ngờ chen ngang tiếng đàn, phát thanh viên đưa tin với giọng điệu tương đối bình tĩnh về những vụ nổ khí bất thường vừa được quan sát thấy trên sao Hỏa. [1]

Giai điệu khiêu vũ vừa trở lại thì nhịp sóng tiếp tục bị xé toạc bởi thông tin một vật thể lạ vừa rơi xuống một trang trại ở Grovers Mill, New Jersey. Từ hiện trường, phóng viên mô tả sinh vật kỳ dị bước ra từ một vật thể có vẻ là tàu vũ trụ ngoài hành tinh. Khi sinh vật này bất ngờ dùng tia nhiệt tấn công dữ dội vào lực lượng cảnh sát cùng đám đông hiếu kỳ, phóng viên chỉ kịp mô tả cuộc tập kích trong cơn hoảng loạn tột cùng trước khi âm thanh tại hiện trường đột ngột tắt lịm, bỏ lại một khoảng lặng nghẹt thở trên làn sóng. [1]

Phần đầu của buổi diễn được đẩy lên cao trào bằng bản tường thuật trực tiếp từ một mái nhà ở Manhattan, nơi phóng viên mô tả dòng người tháo chạy khỏi làn khói độc do các cỗ máy chiến tranh sao Hỏa phun ra. Suốt nửa đầu tác phẩm, đài phát thanh chỉ có lần ngắt quảng cáo đầu tiên vào khoảng 30 phút sau lời giới thiệu mở đầu của Welles. Dù CBS đã phát tổng cộng bốn thông báo xuyên suốt chương trình để nêu rõ đây là một vở kịch hư cấu, hai phần sau mới dần chuyển sang dạng kịch truyền thanh thông thường về một người sống sót sau cuộc xâm lược. [1][4]

Ở những phút cuối cùng, không khí căng thẳng nghẹt thở mới được chính vị đạo diễn trẻ tháo ngòi khi anh trực tiếp xuất hiện để hạ màn buổi phát thanh. Welles kết thúc chương trình bằng cách ví toàn bộ buổi diễn vừa qua chỉ như trò mặc một tấm ga trải giường, bất ngờ nhảy ra từ bụi rậm và cất tiếng dọa «boo» trong đêm lễ hội Halloween. [1]

Nỗi sợ có thật và 56 cent của vợ chồng Paultz

Lời giải thích về một trò đùa đêm Halloween của anh không thể đến tai những người đã vặn tắt máy thu thanh từ sớm hoặc chỉ kịp nghe những bản tin cắt ngang đầy kịch tính. Vào năm 1938, chiếc radio đã hiện diện ở gần 80 phần trăm gia đình Mỹ, trở thành nguồn cấp tin tức quen thuộc hàng ngày. Khi thông tin về quái vật sao Hỏa lan ra ngoài không gian phòng thu, hàng nghìn người, đặc biệt ở vùng duyên hải phía đông, đã cuống cuồng gọi điện đến các đồn cảnh sát để xác nhận sự việc. Các đường dây nhanh chóng rơi vào tình trạng quá tải; cảnh sát New York được ước tính phải nhận hơn 2.000 cuộc gọi chỉ trong một khoảng 15 phút. Cách đó không xa, tổng đài của tờ báo New York Times cũng ghi nhận tới 875 cuộc gọi dồn dập đổ về từ những thính giả hoang mang. [7][4]

Làn sóng hoảng hốt lan rộng sang các khu vực lân cận và đánh sập hệ thống điều hành tại chỗ. Quản lý thành phố Trenton cho biết chương trình phát thanh đã làm tê liệt hoàn toàn liên lạc của sở cảnh sát địa phương trong khoảng ba giờ. Nỗi sợ hãi ập đến bất ngờ cũng khiến nhiều gia đình lâm vào cảnh xáo trộn; Claude L. Stewart cho biết vợ ông và nhiều phụ nữ khác đã phải nằm liệt giường vì sốc và kích động thần kinh. [4]

Thay vì ngồi chờ bên máy thu thanh hay bốc máy gọi điện xác minh, một số người quyết định hành động ngay tức khắc. Tin rằng hiểm họa đang cận kề, họ vội vã đưa cả gia đình lên ô tô và nhấn ga lái khỏi những khu vực vừa được nhắc tên trong chương trình. [4]

Trong dòng người tháo chạy ấy có đôi vợ chồng John và Estelle Paultz. Họ chỉ tình cờ bật máy nghe chương trình sau 20 giờ 30, đúng vào lúc các bản tin mô tả thảm họa đang dồn dập, nên đinh ninh rằng một cuộc xâm lược thực sự đang xảy ra và vội vã chạy khỏi Manhattan. Nhớ lại quyết định bộc phát trong đêm, Estelle viết rằng nỗi sợ nguyên thủy đã cướp mất mọi lý trí của bà. [10]

Sau khi chi gần hết số tiền còn lại để mua hai vé tàu đi Hartford, vợ chồng Paultz bước xuống ga New Haven vào đêm muộn. Lúc này, trong túi hai người chỉ còn lại 56 cent cùng hai chiếc vé chuyển tuyến. Giữa đám đông hành khách đang bàn tán, khi có người tiến lại hỏi John Paultz về sự tình, ông chỉ quay sang nhìn vợ rồi hỏi: «Orson Welles là ai?». [10]

Đòn giáng của báo in và lời xin lỗi lúc rạng sáng

Sáng hôm sau, cái tên Orson Welles xuất hiện dày đặc khắp các sạp báo trên toàn nước Mỹ. Giới báo in lập tức chớp lấy câu chuyện đêm Halloween để tung ra những trang nhất báo động với khổ chữ lớn. Báo chí sau đó giật những dòng tít gây chấn động như «Mars Invasion in Radio Skit Terrifies U.S.». Không dừng lại ở việc mô tả sự sợ hãi, báo chí cũng đăng tít công kích trực diện như «Radio Fake Scares Nation». [4]

Những người hoài nghi đưa ra giả thuyết rằng báo in đã chủ động thổi phồng cơn hoảng loạn để làm mất uy tín của đối thủ radio. [10]

Hậu quả từ làn sóng đưa tin và phản ứng của thính giả nhanh chóng đổ dồn về các đầu mối tiếp nhận. Đã có 1.770 người viết thư gửi về đài CBS chính ở New York. Cùng thời điểm đó, có 1.450 người gửi thư cho nhân viên của đoàn kịch Mercury Theatre. Mối đe dọa pháp lý thực sự bắt đầu đè nặng lên nhà đài khi có hơn 600 người liên hệ với Ủy ban Truyền thông Liên bang (FCC) sau buổi phát sóng. [4]

Đứng trước nguy cơ bị cơ quan quản lý điều tra và sự vây ráp nghẹt thở của truyền thông, một cuộc họp báo được triệu tập gấp vào sáng hôm sau. Giữa căn phòng ngập ánh đèn flash của chính những tờ báo vừa giật tít tấn công mình, anh đã phải công khai nói lời xin lỗi. [1]

Sự thật sau con số một triệu nạn nhân

Sau lời xin lỗi công khai của anh trước làn sóng chỉ trích từ truyền thông, câu hỏi lớn vẫn bị bỏ ngỏ: rốt cuộc có bao nhiêu người thực sự rơi vào sợ hãi? Cơ quan Lưu trữ Quốc gia National Archives ước tính khoảng một triệu trong số 9 đến 12 triệu người nghe đã sợ sâu sắc và hành động theo nỗi sợ đó. Nhằm tìm kiếm câu trả lời có cơ sở khoa học, đúng một tuần sau buổi phát sóng, nhà nghiên cứu Hadley Cantril bắt đầu tiến hành nghiên cứu. [4]

Trong khoảng ba tuần, nhóm của Cantril đã phỏng vấn chi tiết 135 người. Trong số đó, 100 người được biết là đã buồn bã hoặc bị kích động bởi chương trình của anh. Đến năm 1940, Cantril công bố các phát hiện này trong cuốn sách The Invasion from Mars. [4]

Khi tiếp xúc với nhóm nghiên cứu, người nghe nói họ sợ vì chương trình không giống một vở kịch. Người Mỹ lúc bấy giờ vừa quen với các bản tin chen ngang về cuộc gặp Munich của Neville Chamberlain với Adolf Hitler. Mặt khác, một số người sợ hãi vì các nhân vật giả tưởng trên làn sóng phát thanh mang uy tín của giáo sư, nhà thiên văn và quan chức quân sự. [4]

Yếu tố tiếp nhận thực tế cũng khiến sự hiểu lầm lan rộng: khảo sát của CBS và Viện Thăm dò Ý kiến Công chúng Mỹ American Institute of Public Opinion cho thấy 40 đến 50 phần trăm người nghe bắt đầu nghe muộn. [4]

Những phân tích thực chứng phản bác cả huyền thoại hoảng loạn đại chúng lẫn huyền thoại cho rằng chẳng ai sợ. [10]

Những bức thư khen ngợi và tấm vé đến Hollywood

Khi những lá thư từ khắp nơi gửi về sau đêm diễn, phản ứng thực tế của công chúng hoàn toàn trái ngược với những dòng tít giận dữ trên mặt báo. Trong 1.770 thư gửi đài CBS chính, có 1.086 thư khen chương trình. Có 91 phần trăm thư gửi Mercury Theatre mang nội dung tích cực. Ngay cả ở Ủy ban Truyền thông Liên bang (FCC), khoảng 40 phần trăm thư gửi tới cũng ủng hộ chương trình. Khi phân tích 1.400 thư và điện tín gửi Welles cùng hơn 600 thư gửi FCC, các nhà nghiên cứu nhận thấy khi gộp hai bộ thư, chỉ khoảng 27 phần trăm mô tả người gửi sợ hãi hoặc hoảng loạn. Ngay cả trong số người sợ, phần lớn vẫn ngồi gần radio và nghe chăm chú đến nửa giờ. Nỗi sợ thường lan qua điện thoại, hàng xóm và người thân thay vì trực tiếp từ radio. Cantril về sau gọi hiệu ứng cộng hưởng đó là một dạng phòng vang. [4][10]

Cơn bão dư luận cuối cùng cũng tan biến khi không có biện pháp trừng phạt nào được áp dụng sau vụ phát sóng. Sự ồn ào ấy thậm chí còn trở thành đòn bẩy thương mại lớn cho cả nhóm kịch lẫn sự nghiệp của người đứng đầu. Sau vụ phát sóng, Mercury Theatre nhận tài trợ doanh nghiệp của Campbell Soup Company. Cánh cửa tại kinh đô điện ảnh cũng chính thức mở toang khi Orson Welles nhận hợp đồng làm nhiều phim với RKO Pictures. [1][4]

John Landis nói Welles từng gọi vụ này là chuyện bị thổi phồng nhưng là một câu chuyện hay. Đêm ấy, người đạo diễn trẻ đã kiên quyết không lùi bước trong phòng thu đài CBS giữa sức ép đòi dừng chương trình bủa vây từ bên ngoài. [3]

Nguồn

1. The War of the Worlds (1938 radio drama) (Wikipedia) (en.wikipedia.org, bách khoa)
2. Hadley Cantril (Wikipedia) (en.wikipedia.org, bách khoa)
3. The Fake News of Orson Welles: The War of the Worlds at 80 | National Endowment for the Humanities (www.neh.gov, nguồn gốc)
4. “Jitterbugs” and “Crack-pots” | National Archives (www.archives.gov, nguồn gốc)
5. The Night America Trembled 1957 - H.G. Wells' War of the Worlds | Ghostarchive (ghostarchive.org, nguồn gốc)
6. PBS Fall Season Offers an Array of New Series, Specials and Returning Favorites : PBS (web.archive.org, bài viết)
7. Watch War of the Worlds | American Experience | Official Site | PBS (www.pbs.org, bài viết)
8. Copyright 2014, J. David Goldin (web.archive.org, bài viết)
9. Obituary: Stefan Schnabel | The Independent | The Independent (www.independent.co.uk, bài viết)
10. The Night Radio’s War of the Worlds Created Broadcast Hysteria | Vanity Fair (www.vanityfair.com, bài viết)

Ảnh bìa: Carl Van Vechten · Public domain · Wikimedia Commons. Bố cục và chữ do Trải Nghiệm Sống thực hiện.