P. G. T. Beauregard: từ Fort Sumter đến những tranh cãi hậu chiến

Lúc 4 giờ 30 sáng ngày 12 tháng 4 năm 1861, P. G. T. Beauregard ra lệnh nổ súng vào Fort Sumter. Quyết định ấy mở màn cuộc Nội chiến Mỹ và lập tức biến ông thành một trong những gương mặt nổi bật nhất của Liên minh miền Nam. Chỉ ba tháng sau, chiến thắng tại First Bull Run tiếp tục củng cố danh tiếng của vị tướng đến từ Louisiana. [1]

Nhưng sự nghiệp của Beauregard không đi theo một đường thẳng từ chiến thắng đến vinh quang. Những kế hoạch khó thực hiện, bất đồng với Tổng thống Jefferson Davis và các lựa chọn sau chiến tranh đã khiến hình ảnh của ông ngày càng phức tạp. Cuộc đời ấy cho thấy danh tiếng lịch sử không chỉ được quyết định trên chiến trường, mà còn bởi quan hệ quyền lực và cách các thế hệ sau lựa chọn điều cần ghi nhớ. [1]

Điều gì định hình cách cầm quân của Beauregard?

Beauregard sinh năm 1818 trong một gia đình Creole nói tiếng Pháp tại Louisiana. Sau thời gian học tiếng Anh ở New York, ông vào West Point và tốt nghiệp năm 1838, đứng thứ hai trong khóa. Chuyên môn công binh và pháo binh cho ông cách nhìn thiên về địa hình, công sự và sự phối hợp giữa nhiều lực lượng. Việc nghiên cứu các chiến dịch của Napoleon cũng ảnh hưởng rõ đến tư duy tác chiến của ông. [1]

Năng lực ấy đã bộc lộ trong chiến tranh Mexico-Mỹ. Tại Chapultepec, Beauregard phản đối phương án tấn công trực diện và đề xuất nghi binh kết hợp đánh vào pháo đài; Winfield Scott chấp thuận kế hoạch. Kinh nghiệm này giúp ông tin vào những phương án bao quát nhiều chuyển động cùng lúc. Tuy nhiên, ưu điểm trên bàn tính cũng có thể trở thành nhược điểm ngoài chiến trường: càng nhiều đơn vị phải phối hợp chính xác, kế hoạch càng dễ rối khi liên lạc chậm hoặc tình hình thay đổi. [1]

Vì sao Fort Sumter đưa ông lên hàng biểu tượng?

Sau khi Louisiana ly khai, Beauregard được bổ nhiệm làm chuẩn tướng của quân đội lâm thời Liên minh miền Nam ngày 1 tháng 3 năm 1861 và nhận nhiệm vụ bảo vệ Charleston. Ông yêu cầu lực lượng Liên bang do Robert Anderson chỉ huy đầu hàng Fort Sumter. Khi Anderson từ chối, Beauregard ra lệnh khai hỏa. Pháo đài đầu hàng sau cuộc bắn phá, còn đơn vị đồn trú được phép rút đi thay vì bị bắt làm tù binh. [1]

Fort Sumter khiến Beauregard gắn liền với thời điểm chiến tranh bắt đầu, nhưng First Bull Run mới đưa ông lên đỉnh cao danh tiếng. Ngày 21 tháng 7 năm 1861, ông cùng Joseph E. Johnston chỉ huy quân miền Nam trước lực lượng Liên bang. Sau khởi đầu bất lợi, quân miền Nam giành được pháo của đối phương và đẩy quân Liên bang rút chạy. Beauregard được thăng cấp đại tướng, trở thành một trong những người hùng quân sự đầu tiên của miền Nam. [1]

Bất đồng với Jefferson Davis đã đổi hướng sự nghiệp ra sao?

Ngay sau First Bull Run, tranh cãi đã nảy sinh quanh việc quân miền Nam không truy kích đối phương về phía Washington. Beauregard cho rằng Davis cản trở kế hoạch, trong khi Davis nói chính các tướng lĩnh đã làm chậm việc truy kích. Tình trạng hỗn loạn của quân miền Nam và trận mưa lớn sau đó cũng được nêu như những nguyên nhân thực tế. Bất kể trách nhiệm thuộc về ai, cuộc tranh luận đã làm quan hệ giữa vị tướng và tổng thống xấu đi. [1]

Mâu thuẫn trở nên nghiêm trọng hơn tại Shiloh năm 1862. Sau khi Albert Sidney Johnston tử trận, Beauregard tiếp quản quyền chỉ huy và cho dừng tấn công vào cuối ngày đầu tiên vì tin rằng quân của Ulysses S. Grant đã gần thất bại. Sáng hôm sau, lực lượng Liên bang phản công với quân tiếp viện của Don Carlos Buell, buộc quân miền Nam rút lui. Không lâu sau, Beauregard tự nghỉ vì kiệt sức mà chưa có chấp thuận chính thức; Davis thay ông bằng Braxton Bragg và không chấp nhận lời phản đối. [1]

Những nhiệm vụ sau đó cho thấy điều gì?

Rời vị trí chỉ huy ở miền Tây không đồng nghĩa Beauregard hết vai trò. Tại Charleston, ông tổ chức phòng thủ trước các cuộc tấn công của quân Liên bang trong năm 1863. Ông cũng giám sát những thử nghiệm nhằm phá vòng phong tỏa cảng, bao gồm tàu ngầm H. L. Hunley. Tháng 2 năm 1864, con tàu đánh chìm USS Housatonic rồi cũng chìm. Sự kiện cho thấy Beauregard sẵn sàng xem xét công nghệ mới, dù kết quả đi kèm tổn thất lớn. [1]

Năm 1864, ông tham gia bảo vệ Petersburg trước sức ép của Grant. Đây được xem là một trong những nhiệm vụ chỉ huy nổi bật nhất của Beauregard vào cuối chiến tranh. Tuy nhiên, những chiến công phòng thủ không tạo ra sức vang như Fort Sumter hoặc First Bull Run. Việc nhiều lần bị điều chuyển và đứng ngoài các vị trí trung tâm khiến tên tuổi ông khó duy trì vị thế từng có trong những tháng đầu cuộc chiến. [1]

Lập trường hậu chiến làm chân dung ông phức tạp thế nào?

Sau khi Liên minh miền Nam thất bại, Beauregard trở về New Orleans, tuyên thệ trung thành với Hoa Kỳ và sau đó được ân xá. Ông làm việc trong ngành đường sắt, nhận bằng sáng chế liên quan đến hệ thống xe điện đường phố kéo bằng cáp năm 1869 và tham gia đời sống dân sự. Đáng chú ý hơn, ông công khai ủng hộ quyền bầu cử của người da đen, giáo dục bình đẳng, quyền sở hữu tài sản, trường học hội nhập và chấm dứt phân biệt tại nơi công cộng và trên các phương tiện giao thông công cộng. [1]

Động cơ của Beauregard trong bước chuyển này vẫn được giải thích theo nhiều hướng. Một cách hiểu liên hệ lập trường của ông với môi trường Creole thời thơ ấu; cách khác xem đó là tính toán chính trị nhằm chống phe Cộng hòa Cấp tiến mà vẫn duy trì ảnh hưởng của người da trắng. Do không thể tách chắc chắn hai khả năng ấy, điều có thể xác nhận là ông đã công khai theo đuổi một chương trình khác đáng kể với trật tự phân biệt chủng tộc đang hình thành tại miền Nam hậu chiến. [1]

Bởi vậy, Beauregard không dễ nằm gọn trong một hình ảnh duy nhất. Ông là sĩ quan đã ra lệnh khai hỏa tại Fort Sumter và phục vụ Liên minh miền Nam, đồng thời về sau ủng hộ một số quyền dân sự mà nhiều người cùng thời phản đối. Tượng cưỡi ngựa của ông tại New Orleans bị dỡ bỏ năm 2017 cho thấy ký ức công cộng vẫn chủ yếu đối diện ông qua di sản Liên minh miền Nam. Trường hợp Beauregard nhắc rằng một nhân vật lịch sử có thể để lại nhiều lớp di sản mâu thuẫn, nhưng lớp nào được nhớ đến còn phụ thuộc vào những câu hỏi của từng thời đại. [1]