Paracelsus: Người mở đường cho thuốc đặc hiệu nhưng không rời bỏ ma thuật

Paracelsus thường được nhớ đến như người sớm chủ trương dùng thuốc tác động vào một căn bệnh cụ thể, thay vì chỉ tìm cách cân bằng các thể dịch trong cơ thể. Tuy nhiên, ông không đi từ mê tín sang khoa học theo một đường thẳng. Với vị thầy thuốc thế kỷ 16 này, hóa chất, thần học, giả kim thuật và ma thuật cùng thuộc về một trật tự duy nhất. Chính cách nhìn thống nhất ấy vừa giúp ông chất vấn y học kinh viện, vừa khiến nhiều phương thuốc của ông trở nên xa lạ với y học hiện đại. [1]

Ông đã chống lại điều gì trong y học đương thời?

Tên thật của Paracelsus là Theophrastus von Hohenheim. Ông sinh khoảng năm 1493 tại Einsiedeln, nói tiếng Đức và có cha làm nghề y. Sau nhiều năm dịch chuyển, ông hành nghề tại Strasbourg rồi được mời làm thầy thuốc thành phố Basel vào khoảng năm 1527. Chức vụ này đi kèm vị trí giảng dạy tại trường y, nơi học thuyết thể dịch của Galen vẫn giữ vai trò trung tâm. [1]

Theo học thuyết ấy, bệnh tật thường được giải thích bằng sự mất cân bằng giữa bốn thể dịch, còn những biện pháp như gây xổ hoặc trích máu nhằm khôi phục trạng thái cân bằng. Paracelsus cho rằng việc dựa quá nhiều vào uy tín của sách cổ khiến y học bỏ qua những gì có thể học trực tiếp từ tự nhiên, cơ thể và việc chữa bệnh. Xung đột không chỉ nằm ở một phương thuốc cụ thể, mà ở câu hỏi ai có quyền tạo ra tri thức: tác giả cổ đại hay người quan sát thế giới đang sống. [1]

Ông còn thách thức văn hóa học thuật bằng cách giảng bằng tiếng Đức thông dụng thay vì tiếng Latin. Khi không được bố trí nơi giảng tại Basel, ông vẫn thu nhận học trò ở những địa điểm khác. Cách hành xử này góp phần tạo nên hình ảnh một nhân vật chống đối, nhưng cũng khiến quan hệ giữa ông với giới y khoa địa phương nhanh chóng xấu đi. [1]

“Thuốc nhắm vào bệnh” mới ở điểm nào?

Paracelsus không xem mọi căn bệnh là những phiên bản khác nhau của cùng một trạng thái mất cân bằng bên trong. Ông cho rằng bệnh có thể bắt nguồn từ vật chất hoặc tác nhân bên ngoài và ảnh hưởng đến những vùng cụ thể. Vì thế, cách chữa cũng cần hướng vào căn bệnh cùng vị trí bị tổn thương, thay vì chỉ điều chỉnh toàn bộ cơ thể theo một công thức chung. [1]

Có thể hình dung sự khác biệt bằng một ví dụ: nếu mái nhà dột ở một chỗ, một cách xử lý là cố thay đổi “trạng thái chung” của cả ngôi nhà; cách kia là tìm điểm nước lọt vào rồi tác động ngay tại đó. So sánh này không mô tả chính xác y học của Paracelsus, nhưng cho thấy bước chuyển trong cách đặt câu hỏi: từ “cơ thể đang mất cân bằng ra sao?” sang “thứ gì gây bệnh và có thể đối trị nó bằng chất nào?”.

Ông thử dùng cả những chất bị xem là nguy hiểm, với niềm tin rằng giả kim thuật có thể biến đổi hoặc hoàn thiện vật chất để phục vụ chữa bệnh. Một ví dụ là việc ông đề xuất chế phẩm từ antimon, vốn được biết đến là chất độc, để điều trị bệnh phong. Hướng suy nghĩ này có ý nghĩa đối với lịch sử dược học và độc chất học, nhưng không đồng nghĩa các chế phẩm của ông đáp ứng tiêu chuẩn về hiệu quả, liều lượng và độ an toàn ngày nay. [1]

Vì sao cơ thể lại là một “tiểu vũ trụ”?

Nền tảng tư tưởng của Paracelsus là quan niệm con người như một tiểu vũ trụ, tức phiên bản cô đọng của toàn bộ vũ trụ. Theo đó, cơ thể không phải cỗ máy tách biệt khỏi thế giới. Những gì xảy ra trong con người có sự tương ứng với tự nhiên, các chất, bầu trời và cả cõi siêu nhiên. Tìm hiểu bệnh tật vì thế cũng là tìm hiểu trật tự rộng lớn của tạo vật. [1]

Ông còn hình dung cơ thể có một “nhà giả kim” bên trong, làm nhiệm vụ phân tách thứ hữu ích khỏi thứ có hại trong những gì con người hấp thụ. Đây không phải mô tả về một cơ quan theo giải phẫu học hiện đại. Nó là mô hình giải thích bằng ngôn ngữ giả kim: cơ thể được hiểu thông qua các quá trình phân tách, chuyển hóa và tinh lọc mà người làm giả kim quan sát trong xưởng của họ. [1]

Quan niệm tiểu vũ trụ cũng giải thích vì sao Paracelsus không thấy mâu thuẫn khi đặt kinh nghiệm chữa bệnh cạnh thần học. Nếu mọi phần của tạo vật liên hệ với nhau, kiến thức về khoáng chất, cơ thể và tinh thần không thuộc ba thế giới riêng. Chúng là những lối tiếp cận khác nhau tới cùng một trật tự. Sự thống nhất này khác căn bản với cách khoa học hiện đại phân chia và kiểm tra từng lĩnh vực. [1]

Ma thuật giữ vai trò gì trong việc chữa bệnh?

Đối với Paracelsus, ma thuật không đơn giản là phần mê tín còn sót lại bên cạnh các thử nghiệm với hóa chất. Ông coi nó là một dạng hiểu biết do Thượng đế khởi nguồn nhưng có thể bị sử dụng sai. Người thầy thuốc, theo cách nhìn ấy, cần giành lại hiểu biết này để chữa lành và an ủi con người. Ma thuật vì vậy mang cả ý nghĩa thực hành lẫn bổn phận Kitô giáo. [1]

Cách ông bàn về chứng múa giật không kiểm soát, về sau được gọi là múa giật Sydenham, cho thấy sự pha trộn này. Paracelsus xem đó là một dạng bệnh liên quan đến tưởng tượng và đề xuất nhiều biện pháp, từ kiêng khem, nhịn ăn đến phá hủy hình nhân mang dáng người bệnh. Trong hệ thống của ông, tác động lên biểu tượng có thể chạm đến căn nguyên bệnh giống như một chế phẩm hóa học tác động lên cơ thể. [1]

Ngày nay, hai loại can thiệp ấy nằm ở những phạm vi bằng chứng rất khác nhau. Nhưng nếu chỉ giữ lại hóa chất và xóa phần ma thuật, chân dung Paracelsus sẽ bị bóp méo. Chính niềm tin vào các mối tương ứng vô hình đã định hướng câu hỏi ông đặt ra, những tác nhân ông tìm kiếm và cả giới hạn trong cách ông đánh giá một phương thuốc. [1]

Vì sao không thể gọi ông là nhà khoa học hiện đại sinh nhầm thời?

Một số ý tưởng của Paracelsus nghe rất gần gũi với hiện tại: quan sát tự nhiên, phản đối quyền uy giáo điều, dùng chất hóa học làm thuốc và điều trị theo bệnh cụ thể. Tuy nhiên, sự giống nhau ở kết quả hoặc từ ngữ không chứng minh hai hệ tư duy giống nhau. Khoa học hiện đại đòi hỏi giả thuyết có thể kiểm tra, phương pháp minh bạch và bằng chứng có thể được người khác đánh giá; thế giới quan của ông còn dựa vào những tương ứng thần học và siêu nhiên không được tách khỏi việc chữa bệnh. [1]

Ngay tiểu sử của ông cũng cần được đọc thận trọng. Chuyện Paracelsus từng học tại Ferrara không có hồ sơ xác nhận, còn một số cuộc phiêu lưu trong thời gian lang bạt xuất phát từ lời tự kể. Tác phẩm Seven Defenses, xuất bản sau khi ông qua đời, cho thấy ông chủ động xây dựng hình ảnh một thầy thuốc độc lập, học từ bà đỡ, thợ thủ công, người hành nghề phẫu thuật và nhiều kinh nghiệm ngoài trường đại học. [1]

Di sản đáng chú ý nhất của Paracelsus vì thế không phải câu chuyện một nhà hóa học hiện đại bị mắc kẹt trong thế kỷ 16. Ông là nhân vật của chính thời đại mình: dám thay đổi đối tượng và công cụ của y học, nhưng làm điều đó bằng một hệ thống trong đó vật chất, đức tin và ma thuật chưa chia lìa. Nhìn nhận đầy đủ nghịch lý ấy giúp lịch sử khoa học hiện ra như quá trình biến đổi của cả phương pháp lẫn cách con người hình dung thế giới. [1]