Percy Julian và cái giá của quyền bình đẳng trong khoa học

Ngày 3/2/1956, nhà hóa học người Mỹ da đen Percy Julian viết thư cho John Warner, chủ tịch Hội Hóa học Mỹ, phản đối việc hội phát danh sách khách sạn dành riêng cho “người da màu” trước một hội nghị ở Dallas. Người lên tiếng không phải một nhân vật đứng ngoài giới nghiên cứu: Julian đã có những đóng góp quan trọng cho hóa học tổng hợp và công nghiệp dược phẩm. Chính nghịch lý ấy trả lời sớm câu hỏi trung tâm về cuộc đời ông: thành tựu có thể đem lại danh tiếng, nhưng không tự động đem lại quyền được đối xử bình đẳng. [1]

Câu chuyện của Julian vì thế không chỉ là hành trình một thiên tài vượt khó. Nó cho thấy phân biệt chủng tộc hoạt động qua nhiều tầng: cản đường học tập, thu hẹp cơ hội nghề nghiệp, gây bất lợi trong cuộc tranh luận về công lao và xâm phạm phẩm giá ngay tại các sinh hoạt chuyên môn. Muốn hiểu vì sao ông vẫn phải đấu tranh sau khi đã thành công, cần nhìn cả những cánh cửa ông mở được lẫn hệ thống đã buộc ông phải gõ cửa nhiều lần hơn người khác. [1]

Lá thư năm 1956 phơi bày điều gì?

Danh sách khách sạn phân biệt chủng tộc mang một thông điệp rõ ràng: các nhà hóa học có thể cùng dự một hội nghị nhưng không được hưởng cùng điều kiện lưu trú. Julian chỉ trích việc cộng đồng khoa học chấp nhận sự sắp đặt ấy và kêu gọi các thành viên tẩy chay cuộc họp. Ông đặt vấn đề không ở sự bất tiện cá nhân mà ở phẩm giá của những đồng nghiệp bị phân loại theo màu da. [1]

Chi tiết này cho thấy một tổ chức chuyên môn không đứng ngoài xã hội chỉ vì công việc của nó liên quan đến tri thức. Khi hội nghị làm theo quy tắc phân biệt đối xử, chính hoạt động khoa học cũng bị chia thành những vị trí không ngang hàng. Một người có thể được công nhận là đủ năng lực trình bày nghiên cứu, nhưng vẫn bị đối xử như không đủ tư cách bước vào cùng khách sạn với đồng nghiệp. [1]

Physostigmine đã thay đổi vị thế của Julian ra sao?

Năm 1935, Julian và cộng sự tổng hợp được physostigmine, chất dùng trong điều trị tăng nhãn áp mà trước đó phải lấy từ đậu Calabar. Công việc kéo dài ba năm và được thực hiện khi những phương pháp phân tích hiện đại như khối phổ chưa sẵn có. Thành quả này đưa một nhà nghiên cứu còn ít tên tuổi vào vị trí đáng chú ý trong hóa học tổng hợp. [1]

Tuy nhiên, làm ra kết quả và được ghi nhận đúng mức là hai việc khác nhau. Julian phải chỉ ra sai sót của Robert Robinson, một nhà hóa học Anh có uy tín lớn. Trong môi trường mà vị thế nghề nghiệp không cân bằng, phản bác người nổi tiếng mang rủi ro đặc biệt: nếu lập luận không vững, người ít quyền lực hơn có thể phải trả giá nặng hơn cho cùng một sai lầm chuyên môn. [1]

Tranh luận khoa học về nguyên tắc được giải quyết bằng phương pháp, kết quả và khả năng kiểm tra. Nhưng con người bước vào cuộc tranh luận với danh tiếng, quan hệ và định kiến đã có sẵn. Trường hợp physostigmine đáng nhớ không chỉ vì một phân tử được tổng hợp, mà còn vì Julian phải bảo vệ quyền để bằng chứng của mình được cân nhắc độc lập với màu da và địa vị. [1]

Thành công công nghiệp có xóa được rào cản không?

Sau physostigmine, Julian phát triển những phương pháp có giá trị thương mại để sản xuất progesterone và các hormone sinh dục khác. Ông tiếp tục tổng hợp cortisone và hydrocortisone, những steroid được dùng trong điều trị viêm khớp dạng thấp cùng nhiều bệnh khác. Năng lực của ông vì thế trải rộng từ giải quyết bài toán hóa học đến biến quy trình thành hoạt động sản xuất hữu ích. [1]

Thành công ấy làm suy yếu mọi lý lẽ cho rằng ông thiếu năng lực, nhưng không thể tự xóa bỏ quy tắc xã hội đang phân biệt người da đen. Lá thư năm 1956 xuất hiện sau các thành tựu lớn là bằng chứng rõ nhất: Julian đã đạt vị thế mà nhiều nhà khoa học mong muốn, song vẫn phải yêu cầu tổ chức nghề nghiệp bảo vệ một quyền cơ bản. Danh tiếng giúp tiếng nói của ông vang xa hơn; nó không khiến sự bất công tự biến mất. [1]

Những cơ hội nào đã bị chặn từ trước?

Rào cản đã xuất hiện từ thời Julian còn đi học. Ông lớn lên ở Montgomery, Alabama, nơi trường trung học dành cho ông không được công nhận đầy đủ. Khi vào DePauw University năm 1916, ông khó tìm chỗ ăn ở, sống trên gác mái một nhà hội sinh viên và phải học đồng thời kiến thức trung học còn thiếu với chương trình đại học. Dù tốt nghiệp thủ khoa năm 1920, ông vẫn gặp hàng loạt thư từ chối khi tìm nơi học cao học. [1]

Cuối cùng, Julian giảng dạy tại Fisk University, lấy bằng thạc sĩ ở Harvard nhưng bị chặn con đường tiến sĩ tại đó; ông phải sang University of Vienna để hoàn thành học vị. Những chặng này không thể giản lược thành thử thách giúp rèn ý chí. Mỗi lần bị từ chối là thời gian, công sức và cơ hội nghiên cứu bị lấy khỏi một nhà khoa học đủ năng lực. [1]

Có thể hình dung cơ hội khoa học như quyền bước vào một xưởng chung. Tài năng quyết định người nghiên cứu làm được gì bên trong, nhưng tuyển sinh, phòng thí nghiệm, thư viện, kinh phí và mạng lưới đồng nghiệp quyết định ai được bước qua cửa. Nếu một nhóm liên tục bị chặn ở lối vào, việc vài cá nhân vượt qua không chứng minh rằng cánh cửa vốn công bằng. [1]

Vì sao câu chuyện “thiên tài vượt khó” là chưa đủ?

Trong bài luận năm 1969, Julian nhìn nhà khoa học da đen như người vừa theo đuổi chuyên môn, vừa buộc phải quan tâm đến những vấn đề xã hội do đời sống phân biệt đặt ra. Ông nhắc đến St. Elmo Brady, người da đen đầu tiên nhận bằng tiến sĩ hóa học: thành tựu của Brady từng truyền cảm hứng cho Julian, nhưng học vị vẫn không bảo đảm cho Brady công việc, phòng thí nghiệm và cộng đồng học thuật tương xứng. [1]

Mẫu chuyện người hùng đơn độc thường tập trung vào ý chí của cá nhân và dừng lại ở chiến thắng cuối cùng. Cách kể đó dễ bỏ qua những người có năng lực nhưng không tìm được một khe hẹp để đi tiếp. Nó cũng chuyển trách nhiệm một cách âm thầm: thay vì hỏi vì sao cơ sở đào tạo và tổ chức nghề nghiệp dựng rào cản, người ta hỏi vì sao từng cá nhân không cố gắng vượt qua chúng. [1]

Julian không phủ nhận sức mạnh của nỗ lực cá nhân; chính cuộc đời ông thể hiện sức mạnh ấy. Điều ông phản đối là quan niệm một người phải trở nên xuất chúng mới xứng đáng nhận sự tôn trọng vốn phải dành cho mọi thành viên của cộng đồng khoa học. Nhìn lại lá thư năm 1956 theo cách đó, đây không chỉ là khoảnh khắc can đảm của một danh nhân. Đó là yêu cầu các thể chế phải ngừng coi phẩm giá bình đẳng như phần thưởng dành cho số ít người vượt qua được mọi trở ngại. [1]