Irena Sendler và những chiếc lọ dưới gốc cây táo cứu sống 2.500 đứa trẻ Ghetto Warsaw

Khoảng 3 giờ sáng ngày 20 tháng 10 năm 1943, những tiếng đập cửa dồn dập xé toạc sự tĩnh lặng trong căn hộ của Irena Sendler khi lính Gestapo ập tới. Kế hoạch bà chuẩn bị sau nhiều đêm mất ngủ là đặt cuộn giấy danh sách ở ngay giữa bàn mỗi tối, để nếu Gestapo xông vào sẽ ném ngay qua cửa sổ xuống khu vườn bên dưới. [5]

Thế nhưng, khi lao ra cửa sổ định ném tài liệu, bà phát hiện có hai tên Gestapo đứng gác bên dưới vườn, khiến phương án chuẩn bị suốt 4 năm lập tức phá sản. Trong một cuộc phỏng vấn phim tài liệu sau này, Sendler nhớ lại khoảnh khắc nhìn ra ngoài và thấy hai tên lính Đức đứng gác bên dưới cùng một toán lính đang bước lên cầu thang. [5][4]

Mười một tên lính Gestapo bủa vây, dồn ép người phụ nữ vào chân tường cùng cuộn danh sách sinh tử chưa kịp phi tang. Đằng sau cánh cửa sắp bung chốt ấy là sự khởi đầu của một câu hỏi xuyên suốt: làm thế nào một nữ nhân viên cứu tế xã hội cùng mạng lưới phụ nữ Ba Lan tay không tấc sắt có thể bí mật giằng giật 2.500 đứa trẻ khỏi bàn tay phát xít Đức, và bảo tồn trọn vẹn danh tính cội nguồn của chúng cho đến ngày hòa bình? [5][4]

Tấm thẻ kiểm dịch sốt phát ban và nỗi sợ của quân chiếm đóng

Irena Sendler, tên khai sinh là Irena Stanisława Krzyżanowska và sau này mang mật danh Jolanta trong phong trào Kháng chiến ngầm chống phát xít, mang theo trọn vẹn di sản tinh thần từ người cha. Cha bà, bác sĩ Stanisław Krzyżanowski, từng thành lập viện điều dưỡng chống bệnh lao đầu tiên tại thị trấn Otwock và là một trong những người Ba Lan đầu tiên theo chủ nghĩa xã hội. Bệnh nhân tìm đến phòng khám của ông phần lớn là những người Do Thái nghèo khổ. Vào tháng 2 năm 1917, người thầy thuốc ấy qua đời vì lây nhiễm bệnh sốt phát ban từ chính những bệnh nhân bần hàn mà ông chữa trị miễn phí. Biến cố ấy khắc sâu vào tâm thức bà bài học được gia đình nuôi dưỡng từ thuở nhỏ: tôn giáo, quốc tịch hay chủng tộc đều không quan trọng, điều quan trọng duy nhất chính là con người. Suốt cuộc đời, bà coi việc phải cứu giúp người đang đuối nước, bất kể tôn giáo hay quốc tịch của họ là gì, làm nguyên tắc đạo đức cốt lõi không thể lay chuyển. [1][5][2][3]

Nguyên tắc sống ấy đối mặt với thử thách khắc nghiệt ngay khi quân Đức chiếm đóng Warsaw vào tháng 9 năm 1939. Chính quyền chiếm đóng lập tức loại bỏ người Do Thái khỏi biên chế Sở Phúc lợi Xã hội và ra lệnh cấm cơ quan này hỗ trợ các công dân Do Thái. Là một nhân viên xã hội kiêm y tá, bà cùng các đồng nghiệp tại sở phúc lợi kiên quyết không khoanh tay đứng nhìn. Họ bí mật làm giả hàng loạt cuộc phỏng vấn gia cảnh và sử dụng những tên giả để tiếp tục tuồn tiền bạc, thức ăn cùng quần áo đến tay các gia đình Do Thái bị tước đoạt sinh kế. [1][5]

Để tránh bị quân Đức kiểm tra, mạng lưới của bà đã dựng lên một bức bình phong bằng hồ sơ y tế. Các gia đình Do Thái nhận trợ cấp ngầm được ghi khống là đang mắc những căn bệnh truyền nhiễm nguy hiểm như lao phổi và sốt phát ban. Nỗi khiếp sợ mầm bệnh của quân chiếm đóng đã biến những cái tên bệnh tật trên giấy tờ thành tấm khiên che chắn, khiến lính Đức không dám bén mảng tới thanh tra thực địa. [5][2]

Chính căn bệnh từng cướp đi mạng sống của người cha lại trở thành chìa khóa để bà thâm nhập vào vùng phong tỏa. Bác sĩ Juliusz Majkowski, giám đốc Trạm Vệ sinh Thành phố, đã bí mật đưa tên bà cùng người cộng sự Irena Schultz vào danh sách nhân viên khử trùng để xin giấy phép hợp pháp. Nhận thấy quân Đức vô cùng khiếp sợ nguy cơ bệnh sốt phát ban bùng phát và lây lan ra ngoài ranh giới ghetto, bà và Schultz đã lợi dụng tấm giấy thông hành kiểm dịch này để đường hoàng bước qua trạm gác của quân chiếm đóng. [1][5]

Mỗi lần vượt qua cổng kiểm soát, người phụ nữ lại cài lên tay áo chiếc băng mang biểu tượng Ngôi sao David. Chiếc băng tay ấy vừa là biểu hiện của sự đoàn kết âm thầm với những nạn nhân đang bị giam hãm, vừa giúp bà hòa lẫn vào đám đông dân cư Do Thái để không thu hút ánh nhìn nghi ngại của quân thù. [5]

«Quả bom nổ chậm» Żegota và quyết định xé lòng của những người mẹ

Phía sau những bức tường rào, một thảm kịch nhân đạo diễn ra ở quy mô chưa từng có. Phát xít Đức chính thức phong tỏa Ghetto Warsaw vào tháng 11 năm 1940, dồn khoảng 400.000 người Do Thái vào một khu vực nhỏ của thành phố. Trong không gian chật hẹp và ngột ngạt ấy, mỗi tháng có khoảng 5.000 người chết mòn vì nạn đói và dịch bệnh hoành hành. [1][2]

Sự tàn khốc bên trong ghetto đi liền với những đạo luật thép bên ngoài. Từ tháng 10 năm 1941, việc cung cấp bất kỳ sự trợ giúp nào cho người Do Thái tại Ba Lan bị Đức phạt tử hình đối với cả người giúp và toàn bộ gia đình họ. Giáo sư Zbigniew Brzeziński nhắc lại rằng Ba Lan là quốc gia duy nhất ở châu Âu nơi hành vi che giấu người Do Thái bị Đức áp dụng mức án tử hình. Nhà kháng chiến Władysław Bartoszewski nhận định không công việc bí mật nào nguy hiểm bằng việc giấu người Do Thái, bởi điều đó như mang quả bom nổ chậm trong nhà. [1][8][4]

Đến mùa hè năm 1942, việc chuyển người Do Thái ra khỏi ghetto trở thành ưu tiên sống còn khẩn cấp khi phát xít Đức tiến hành «Đại Chiến dịch» diệt chủng. Đứng trước thảm cảnh ấy, Hội đồng Cứu trợ Người Do Thái Żegota bắt nguồn từ Ủy ban Lâm thời do nhà văn kháng chiến Zofia Kossak-Szczucka thành lập vào ngày 27 tháng 9 năm 1942. Đến ngày 4 tháng 12 năm 1942, Żegota chính thức được thành lập, mở rộng với sự tham gia của các đảng phái Do Thái và do Julian Grobelny làm chủ tịch. [1]

Sendler bắt đầu làm việc cho Żegota từ tháng 1 năm 1943 với vai trò điều phối viên mạng lưới Sở Phúc lợi để phân phối các khoản tài trợ tiền mặt cho người Do Thái đang lẩn trốn. Đến tháng 9 năm 1943, Aleksandra Dargiel từ nhiệm Trưởng ban Trẻ em Żegota và tiến cử Sendler thay thế bà từ tháng 10 năm 1943 dưới mật danh Jolanta. Trọng trách mới đòi hỏi sự gắn kết vô cùng chặt chẽ, bởi để giải cứu thành công một đứa trẻ Do Thái, mạng lưới cần có sự hợp tác bí mật của ít nhất mười người Ba Lan. [1][9]

Trước khi đưa được một sinh mạng nhỏ bé qua trạm gác, Sendler phải trải qua những cuộc thuyết phục cha mẹ Do Thái trao con diễn ra xé lòng. Trong nỗi giằng xé cùng cực, các bậc phụ huynh luôn hỏi bà lấy gì để bảo đảm đứa trẻ sẽ sống sót. Đối diện những ánh mắt tuyệt vọng ấy, Sendler chỉ có thể trả lời rằng bà không bảo đảm được ngay cả việc mình có sống sót rời ghetto hôm nay hay không. [4]

Những chuyến vượt ngục nghẹt thở qua thùng đồ nghề và nhà thờ hai cửa

Ngay sau những cuộc chia ly trong nước mắt, Sendler cùng các cộng sự bắt đầu mở những ngả đường đào thoát không tưởng. Bà và mạng lưới tuồn trẻ em Do Thái ra khỏi ghetto bằng cách giấu các em trên xe cứu thương. Các tình nguyện viên giấu những đứa trẻ sơ sinh trên các chuyến xe điện hoặc xe chở rác, đồng thời dẫn những trẻ lớn hơn thoát qua các lối đi bí mật và hệ thống cống ngầm của Warsaw. Nhiều đứa trẻ khác được vận chuyển lén lút bằng cách giấu trong các vali hoặc thùng gỗ đặt trên xe kéo đẩy thẳng qua cổng trạm gác. [2][4][3]

Mọi khoảng trống đều có thể trở thành nơi ẩn náu: nhiều em bé được đưa ra ngoài trong bao tải súng, vùi dưới các lớp hàng hóa, giấu trong hộp dụng cụ cơ khí, hoặc đặt lọt thỏm trong bao tải khoai tây. Bé gái Elżbieta Ficowska được mạng lưới của Sendler đưa ra khỏi ghetto khi mới 5 tháng tuổi bằng cách giấu trong thùng đồ nghề trên một chiếc xe tải. Một ngả thoát hiểm đặc biệt khác là ngôi nhà thờ nằm ngay ranh giới ghetto, nơi có một lối thông vào ghetto và một lối trổ sang khu Aryan, giúp các em bước vào như người Do Thái và bước ra như tín đồ Cơ đốc giáo. Ranh giới giữa sự sống và cái chết luôn mong manh trong gang tấc; cộng sự Magda Rusinek từng kể lại cuộc đào thoát nghẹt thở khi đường phố bị phong tỏa, bà kẹp đứa bé dưới nách chạy thục mạng qua các cánh cổng mở và lọt vào căn hộ chỉ trước vài giây. [2][3][4]

Thoát ra khỏi bức tường ghetto chỉ là bước khởi đầu, bởi việc giữ mạng sống cho các em giữa lòng thành phố đòi hỏi một sự biến đổi thân phận nghiệt ngã. Sendler luôn rèn luyện tâm lý cho các em nhỏ bằng câu khẩu quyết: «Con không phải Rachel mà là Roma. Con không phải Isaac mà là Jacek. Hãy lặp lại mười lần, một trăm lần, thậm chí một nghìn lần». Để đối phó khi bị lính Đức bất ngờ chặn đường tra hỏi, Magda Rusinek thường đánh thức các em dậy giữa đêm để dạy đọc làu làu các bài kinh tiếng Ba Lan. [4]

Thân phận mới của các em được che chở bằng giấy khai sinh và căn cước Công giáo giả mạo, do các linh mục cùng các quan chức cấp cao của Sở Dịch vụ Xã hội bí mật ký tên xác nhận. Sau khi hoàn tất giấy tờ, mạng lưới của Sendler đã sắp xếp gửi khoảng 25% số trẻ em vào các gia đình người Ba Lan và 75% vào các tu viện, cô nhi viện cùng các cơ sở nuôi dưỡng. Trong nỗ lực che chở khổng lồ đó, Mẹ Bề trên Giám tỉnh Matylda Getter của Dòng Nữ tu Phanxicô Gia đình Maria đã quả cảm cam kết tiếp nhận mọi đứa trẻ Do Thái do mạng lưới tuồn ra từ ghetto. [4][1][6]

Ống tay áo của Janina, ngục tối Pawiak và ba lô tiền chuộc tử tù

Đêm lính Gestapo ập vào, trong nhà bà chỉ có người mẹ đang ốm liệt giường, người dì và cô giao liên Janina Grabowska, người buộc phải ngủ lại vì lỡ giờ giới nghiêm. Ngay trong khoảnh khắc cánh cửa sắp sửa bị phá tung, Sendler ném vội cuộn danh sách cho Janina và dặn đây là danh sách trẻ em, phải bảo vệ bằng mọi giá. Janina lúc đó đang mặc chiếc áo choàng tắm dài tay của bà, đã nhanh trí giấu trọn cuộn giấy vào trong ống tay áo suốt thời gian quân Đức khám xét. Một toán gồm 11 tên lính Gestapo cùng người gác cổng xông thẳng vào nhà, lật tung mọi đồ đạc để lùng sục tài liệu. [5]

Khi lính Đức dùng dao rạch tung đệm nằm, chiếc giường ọp ẹp bất ngờ sập xuống, vô tình đè chặt lên chiếc túi xách chứa tài liệu mật khiến chính quân thù tự tay che giấu thứ nguy hiểm nhất của bà. Trong suốt những ngày tháng Sendler bị giam cầm đằng đẵng sau đó, Janina Grabowska đã cất giữ an toàn cuộn danh sách ghi tên từng đứa trẻ Do Thái. [5]

Sendler bị đưa về giam giữ tại nhà tù khét tiếng Pawiak. Quân Đức tra tấn dã man đến mức làm gãy cả chân và bàn chân của bà, nhưng bà kiên quyết không hé răng khai báo bất cứ điều gì. Là người duy nhất nắm rõ toàn bộ thông tin về tên tuổi và địa chỉ của các gia đình đang che giấu những đứa trẻ Do Thái, bà quyết không phản bội mạng lưới. Trong chuỗi ngày ngục tối lạnh lẽo, bà nhận được các mẩu thư mật từ tổ chức Żegota gửi vào qua đường dây ngầm, giúp củng cố tinh thần để đứng vững trước đòn thù. Không thể moi được tin tức sau các đợt thẩm vấn tàn bạo, chính quyền phát xít Đức quyết định tuyên án tử hình đối với bà. [2][5][6]

Vào buổi sáng định mệnh, khoảng 30 đến 40 tù nhân bị chất lên các xe tải chuyên dụng để chở từ Pawiak sang trụ sở Gestapo tại đại lộ Szucha. Khi danh sách tử tù bắt đầu được xướng lên, một tên lính Đức bất ngờ bước ra, ra lệnh cho riêng Sendler bước sang hàng bên trái rồi kéo bà vào phòng riêng. Vụ giải cứu sinh tử này được thực hiện nhờ công lao tổ chức của bà Maria Palester thuộc ban lãnh đạo Żegota. Đổi lại việc phóng thích bà là một chiếc ba lô chứa đầy tiền đô la mà tổ chức ngầm đã chi ra để mua chuộc tên lính Đức. [5][3]

Tên lính Gestapo dẫn bà bước ra ngoài dưới danh nghĩa đưa đi thẩm vấn bổ sung, nhưng khi vừa ra đến lòng đường, hắn liền vung tay đấm đẫm máu vào mặt bà rồi quay ngoắt bỏ đi giữa phố. Nằm choáng váng giữa đường, Sendler may mắn được bà chủ một hiệu thuốc gần đó hỗ trợ đưa vào chăm sóc. Người phụ nữ tốt bụng đã trao cho bà một chiếc áo khoác cùng tiền lộ phí để bà kịp bước lên chuyến xe điện trốn thoát. [5]

Những chiếc lọ dưới gốc cây táo đối diện doanh trại Đức

Sau khi thoát khỏi nanh vuốt của Gestapo, Sendler lập tức tìm cách bảo đảm an toàn cho các bản ghi danh tính duy nhất của 2.500 đứa trẻ. Toàn bộ thông tin gồm tên thật, tên mới theo giấy khai sinh Công giáo và địa chỉ che giấu hiện tại đều được bà cẩn thận chép trên các dải giấy vấn thuốc lá mỏng (bibułka) rồi sao làm hai bản. Bà thu nhận lại danh sách, niêm phong trong những chiếc lọ thủy tinh rồi đem chôn dưới gốc cây táo trong vườn nhà người giao liên Jadwiga Piotrowska ở số 9 phố Lekarska, nằm đối diện ngay tầm mắt của một doanh trại quân đội Đức. Do bị phát xít Đức lùng sục ráo riết sau vụ vượt ngục, bà phải ẩn náu dưới tên giả Klara Dąbrowska và thậm chí không thể có mặt tại đám tang của mẹ mình. Đến cuộc Khởi nghĩa Warsaw năm 1944, dưới danh nghĩa y tá Chữ thập đỏ tại trạm xá số 51/53 phố Łowicka, bà tiếp tục che giấu ba người lớn Do Thái cùng hai trẻ em, trong đó có Pesa Rosenholc 20 tuổi. [5][3][2][9]

Chiến tranh kết thúc, Sendler đào những chiếc lọ lên và chuyển giao danh sách cho ông Adolf Berman, người sau này là Chủ tịch Ủy ban Trung ương Người Do Thái tại Ba Lan. Ông Berman đã mang các tài liệu sang Israel để sao chép lại, trong khi những mẩu giấy mỏng nguyên bản cho tới nay hoàn toàn bặt tăm. Những nỗ lực chắp nối gia đình sau đó chìm trong đau thương khi phần lớn phụ huynh Do Thái đều đã bị sát hại trong các trại tập trung. Giông bão vẫn chưa buông tha người phụ nữ cứu tế trong thời bình. Năm 1949, Bộ Công an Ba Lan tiến hành thẩm vấn bạo lực vì nghi ngờ bà che giấu thành viên của quân đội ngầm AK, khiến đứa con sinh non và qua đời. Bà thoát khỏi nguy cơ bị xử tử thời Stalin nhờ sự can thiệp của một phụ nữ từng được bà cứu sống, lúc đó là vợ của viên đại tá đứng đầu cơ quan an ninh Warsaw. [5][3][9]

Ký ức về mạng lưới giải cứu phi thường chỉ thực sự bước ra ánh sáng thế giới vào năm 1999, khi bốn nữ sinh trường trung học Uniontown ở bang Kansas viết vở kịch «Life in a Jar» và đoạt giải cuộc thi lịch sử. Ngày 12 tháng 5 năm 2008, Sendler qua đời tại một bệnh viện trên phố Płocka ở Warsaw ở tuổi 98. Nơi góc vườn số 9 phố Lekarska đối diện doanh trại quân thù năm xưa, cây táo từng che chở cho những chiếc lọ chứa danh tính của hàng nghìn sinh mạng vẫn sống và vươn cành cho đến tận ngày nay. [6][2]

Nguồn

1. Irena Sendler (Wikipedia) (en.wikipedia.org, bách khoa)
2. Irena Sendler | Jewish Virtual Library (www.jewishvirtuallibrary.org, nguồn gốc)
3. I'm no hero, says woman who saved 2,500 ghetto children | World news | The Guardian (www.theguardian.com, bài viết)
4. Irena Sendler: In the Name of Their Mothers | PBS (web.archive.org, bài viết)
5. Polscy Sprawiedliwi - Przywracanie Pamięci (web.archive.org, bài viết)
6. Biografia Ireny Sendlerowej | TAK (web.archive.org, bài viết)
7. Kielce: To by�a matka ca�ego �wiata - c�rka Ireny Sendler opowiedzia�a nam o swojej mamie - 9 grudnia 2012 (web.archive.org, bài viết)
8. The Association of "Children of the Holocaust" in Poland (web.archive.org, bài viết)
9. Opis konkursu | Centrum Edukacji Obywatelskiej (web.archive.org, bài viết)

Ảnh bìa: Unknown author Unknown author · Public domain · Wikimedia Commons. Bố cục và chữ do Trải Nghiệm Sống thực hiện.