Sau canh bạc gạo mất trắng, Joshua Norton tự xưng Hoàng đế và được cả San Francisco chiều theo suốt 21 năm

Joshua Norton bước ra đường phố San Francisco trong bộ quân phục sờn vai và chiếc mũ lông chim công, đối mặt với những ánh nhìn tò mò của người dân. Nhưng vào năm 1867, chuyến tuần tra ấy bị chặn đứng khi viên cảnh sát đặc nhiệm Armand Barbier bắt giữ ông nhằm buộc ông phải đi điều trị tâm thần ngoài ý muốn. Hành động này ngay lập tức làm bùng lên sự phẫn nộ dữ dội khắp San Francisco. Người dân trong thành phố kịch liệt phản đối vụ bắt giữ, trong khi tờ báo Alta California gay gắt chỉ trích cảnh sát, bởi lẽ Norton chưa từng làm đổ máu, cướp bóc hay tàn phá bất kỳ ai. [1]

Trước làn sóng phản đối mạnh mẽ của công chúng, Cảnh sát trưởng Patrick Crowley đã lập tức thả tự do cho Norton, đồng thời thay mặt toàn bộ lực lượng cảnh sát đưa ra lời xin lỗi chính thức. Lời xin lỗi ấy mở ra một tiền lệ kỳ lạ trên đường phố: sau sự việc năm 1867, các sĩ quan cảnh sát tại San Francisco luôn đứng nghiêm và giơ tay chào tôn kính mỗi khi Hoàng đế Norton đi ngang qua. Giữa một đô thị đang quay cuồng vì những cơn sốt làm giàu, điều gì đã khiến một người đàn ông mang ảo tưởng vương quyền không bị coi là trò hề, mà trái lại còn được cả một thành phố đồng lòng dung dưỡng suốt hơn hai mươi năm? [1]

Canh bạc hạt gạo và cú ngã của thương nhân Norton

Từng có lời kể phổ biến cho rằng Joshua Norton chỉ rời Cape Town vào cuối năm 1848 hoặc đầu năm 1849 sau cái chết của cha. Nhưng tư liệu thực tế lại ghi nhận ông đã rời Nam Phi từ trước khi cha mẹ và hai anh em qua đời. Vào năm 1846, ông lên con tàu Sunbeam từ Liverpool và đặt chân đến Boston vào ngày 12 tháng 3 năm 1846. [6]

Norton mang theo 40.000 đô la đến California và nhanh chóng hòa mình vào nhịp sống thương mại sôi động. Đến cuối năm 1853, ông đã gây dựng được cơ nghiệp lên tới một phần tư triệu đô la. Cơ hội kiếm lợi nhuận khổng lồ tưởng như chắc chắn mở ra trước mắt khi giá gạo tại cảng chạm mức 36 xu một pound đối với những kiện hàng chưa dỡ. Ngay trong năm 1853, ông cùng một cộng sự tên Thorne và những người khác tiến hành kế hoạch thâu tóm toàn bộ thị trường gạo. [4]

Lợi nhuận đang được tính toán thì biến cố bất ngờ ập đến: hai chuyến tàu chở gạo ngoài dự liệu rẽ sóng cập bến. Nguồn hàng đột ngột đổ về khiến liên minh của Norton không thể kiểm soát nổi tình hình và giá gạo lập tức lao dốc. Thảm họa kinh doanh nhanh chóng biến thành cuộc chiến pháp lý gay gắt. Trong vụ kiện Ruiz Hermanos kiện Norton, ông từng thắng kiện ở tòa sơ thẩm nhưng bị Tòa án Tối cao đảo ngược bản án vào tháng 11 năm 1853. [4]

Đến tháng 10 năm 1854, Norton chính thức thất bại trong vụ tranh chấp hợp đồng gạo tại Tòa án Tối cao California. Để xử lý các khoản nợ nần bủa vây, ông buộc phải hy sinh phần lớn bất động sản sở hữu chủ yếu xung quanh khu vực North Beach. Tình trạng mất khách hàng cùng các đợt tịch thu bất động sản theo lệnh tòa đã buộc Norton phải tuyên bố phá sản vào tháng 8 năm 1856. Thất bại cay đắng trong nỗ lực thâu tóm thị trường gạo không chỉ khiến ông phá sản mà còn làm sụp đổ hoàn toàn lý trí của ông. [1][4][3]

Tờ tuyên ngôn trên bàn báo và sự khai sinh một triều đại

Vào tháng 8 năm 1858, Norton đăng một mẩu quảng cáo trên báo tuyên bố việc ông ra tranh cử vào Quốc hội Hoa Kỳ. Gần một năm sau, vào tháng 7 năm 1859, ông tiếp tục trả tiền để đăng một bản tuyên ngôn ngắn gửi tới «Công dân Liên bang» trên tờ San Francisco Daily Evening Bulletin. [1]

Ngày 17 tháng 9 năm 1859, Norton đích thân đem bức thư tự xưng là Hoàng đế Hoa Kỳ tới văn phòng tòa soạn báo Bulletin. Tổng biên tập George Fitch của báo Bulletin đã cho đăng bức thông cáo tự xưng hoàng đế của Norton trong một thoáng ngẫu hứng để tạo tiếng cười. Trong bản tuyên ngôn lên ngôi, Norton ra lệnh cho đại biểu các bang họp mặt tại Musical Hall ở San Francisco vào ngày 1 tháng 2 năm sau. Theo giai thoại, Norton từng nói rằng theo một đạo luật của cơ quan lập pháp California vào năm 1853, ông đã được tôn làm Hoàng đế của bang California. [1][7][4]

Sau khi xuất hiện trên mặt báo, vị hoàng đế tự phong liên tiếp ban hành các chỉ dụ nhắm thẳng vào thể chế chính trị hiện hành. Ngày 12 tháng 10 năm 1859, Norton ban hành một sắc lệnh tuyên bố chính thức giải tán Quốc hội Hoa Kỳ. Đến tháng 1 năm 1860, ông ra sắc lệnh điều động Thiếu tướng Scott dẫn quân đội tiến vào giải tán các phòng họp của Quốc hội Hoa Kỳ. Tiếp đó, một sắc lệnh vào tháng 7 năm 1860 của Norton đã ra lệnh giải thể chế độ cộng hòa để thay thế bằng nền quân chủ tạm thời. [1]

Những sắc lệnh của Norton tiếp tục va chạm với đời sống thực tế. Vào tháng 2 năm 1860, khi bị công ty tàu thủy từ chối chở đi Sacramento, ông đã ra lệnh cho chỉ huy tàu tuần duyên phong tỏa sông Sacramento. Đến năm 1862, Norton ban sắc lệnh yêu cầu cả giáo hội Công giáo lẫn Tin Lành phải công khai tấn phong ông làm Hoàng đế để giải quyết Nội chiến. Trong tuyên bố đăng trên tờ San Francisco Daily Herald ngày 12 tháng 8 năm 1869, ông tuyên bố xóa bỏ cả Đảng Dân chủ lẫn Đảng Cộng hòa. [4][1]

Vương phục sờn vai và cuộc sống trong căn phòng 50 xu

Từ năm 1865 cho đến khi qua đời, Norton ngụ tại một căn phòng nhỏ của khu nhà trọ Eureka Lodgings ở số 624 phố Commercial. «Hoàng cung» của ông thực chất chỉ là một căn phòng trọ nhỏ đơn sơ với giá thuê 50 xu một đêm. [1][7]

Mỗi ngày bước ra khỏi nơi ở chật hẹp, Norton khoác lên mình bộ quân phục màu xanh có cầu vai mạ vàng do các sĩ quan quân đội Hoa Kỳ tại đồn Presidio tặng lại. Đến khi bộ trang phục được vị tướng ở đồn Presidio trao tặng bị sờn rách, các giám sát viên thành phố đã xuất quỹ mua cho ông bộ mới. Ông tô điểm thêm diện mạo hoàng gia bằng chiếc mũ lông hải ly đính lông chim công hoặc đà điểu, gậy đi bộ và một chiếc ô. [1][7]

Trong bộ lễ phục ấy, Norton đều đặn rảo bước tuần tra đường phố. Trên từng tuyến đường đi qua, ông ghi nhận tình trạng vỉa hè, xe cáp, sự bảo trì công sản và tác phong của các sĩ quan cảnh sát. [1]

Cộng đồng xung quanh đáp lại sự nghiêm cẩn ấy bằng những đặc quyền hiếm thấy. Norton tự do dùng bữa ở bất kỳ nhà hàng nào ông chọn tại San Francisco mà không bao giờ phải nhận hóa đơn thanh toán tiền. Các ghế ngồi đẹp nhất tại các rạp hát luôn được dành riêng để Hoàng đế Norton thưởng thức biểu diễn nghệ thuật. Ông còn được mời đi tàu thủy miễn phí với tư cách khách danh dự và luôn ngồi hàng ghế đầu trong các phiên họp lập pháp ở Sacramento. [7][3]

Chứng kiến sự bảo bọc khác thường mà thị dân dành cho ông suốt nhiều năm, nhà văn Robert Louis Stevenson đã ngợi ca tấm lòng của San Francisco khi cưng chiều và khuyến khích một người điên vô hại tự xưng đế. [7]

Tờ bạc hoàng gia và nghề nghiệp được điều tra dân số công nhận

Sự chiều chuộng của thị dân nhanh chóng biến thành một nền kinh tế thu nhỏ vận hành quanh Hoàng đế. Norton tự phát hành tiền giấy hoặc giấy hẹn nợ với mệnh giá từ 50 xu đến 10 đô la, và một số quán ăn ông hay ghé lui tới đều vui vẻ chấp nhận. Người dân San Francisco cũng sẵn lòng nhận các tờ tiền giấy hoàng gia có ghi lãi suất 7% cùng lời hứa sẽ thanh toán vào năm 1880. Những tờ tiền giấy hoàng gia còn sót lại ngày nay được các nhà sưu tập mua lại với giá hơn 10.000 đô la tại các buổi đấu giá. [1][3]

Không chỉ các hàng quán, hệ thống tài chính cũng bước vào thỏa ước ngầm này. Các ngân hàng địa phương sẵn sàng chi tiền mặt để đổi lấy các tấm séc nhỏ vô giá trị do Norton tự tay ký phát. Ông còn đặt ra lệ thu thuế, thường là mức 50 xu, và cho in các trái phiếu chính phủ tại các nhà in danh tiếng của thành phố. [3][7]

Sự thừa nhận không dừng lại ở các giao dịch trên phố mà xuất hiện ngay trong giấy tờ hành chính đô thị. Danh bạ thành phố San Francisco năm 1862 ghi tên Joshua Norton với nghề nghiệp là Hoàng đế và nơi ở là Khách sạn Metropolitan. [4]

Đến cuộc thống kê dân số Hoa Kỳ năm 1870, hồ sơ nhà nước ghi nhận Joshua Norton 50 tuổi, cư ngụ tại số 624 Commercial, nghề nghiệp là Hoàng đế và kèm theo chú thích bị điên. Lời chú thích này khớp với thực tế hành chính thời bấy giờ, khi hướng dẫn điều tra dân số quy định tình trạng mất trí được xác định dựa vào sự đồng thuận của láng giềng hơn là thước đo khoa học. [1]

Lời đồn về hai chú chó hoang và sự dũng cảm trước đám đông bạo lực

Bên cạnh sự dung dưỡng của người dân, tên tuổi Joshua Norton dần bị bủa vây bởi vô số giai thoại thêu dệt. Họa sĩ Edward Jump từng vẽ nhiều bức tranh biếm họa mô tả ông rảo bước cùng hai chú chó hoang Bummer và Lazarus, khiến dư luận đồn rằng đó là chó của Hoàng đế. Truyền thuyết dân gian do tạp chí TIME ghi nhận còn kể rằng các nhà hàng thượng hạng sẵn sàng thết đãi bữa ăn miễn phí cho cả ông lẫn hai chú chó. [1][3]

Một huyền thoại đô thị nổi danh khác là sắc lệnh năm 1872 cấm mọi người sử dụng từ «Frisco», đi kèm hình phạt 25 đô la nộp vào kho bạc hoàng gia nếu vi phạm. Tuy nhiên, các bằng chứng lịch sử hiện nay vẫn chưa xác thực được tác giả, ngày ban hành hoặc nguồn gốc của sắc lệnh phạt từ này. [1]

Vương quyền tưởng tượng của Norton thậm chí còn vượt ra ngoài biên giới. Trước tình hình bất ổn tại Mexico, ông đã mở rộng tước hiệu thành «Hoàng đế của Hoa Kỳ và Mexico» vào năm 1861. Đến đầu năm 1866, nhằm phản đối cuộc can thiệp của Pháp tại quốc gia láng giềng, ông đổi tước hiệu sang «Người bảo hộ Mexico». Tạp chí TIME viết rằng Norton đã bỏ tước hiệu này sau triều đại ngắn ngủi của Maximilian với nhận xét không thể bảo hộ một nước quá bất ổn. Cũng vì chiếc ngai vàng phương nam ấy, khi D. Stellifer Moulton tự tuyên bố thiết lập nền quân chủ và xưng danh Stellifer Đệ nhất, Người giám hộ Mexico vào năm 1865, Norton đã vô cùng căm phẫn trước kẻ tiếm quyền và ban sắc lệnh ngày 6 tháng 11 năm 1865 đòi trảm quyết cũng như giải Stellifer về San Francisco. [1][3][4]

Trái ngược với những bản tuyên ngôn kỳ quặc trên giấy tờ, người đàn ông ấy lại có những hành động can thiệp đầy dũng cảm trước xung đột đời thực. Đối với các bài diễn thuyết bài trừ người Hoa của Denis Kearney, Hoàng đế chủ trương cần phải đưa ra xét xử và trừng trị nhanh chóng. Ngày 28 tháng 4 năm 1878, giữa lúc bầu không khí thù hằn sắc tộc đang sục sôi, Norton đã đứng lên một chiếc hộp trước đám đông biểu tình bài người Hoa và trực tiếp yêu cầu Denis Kearney cùng mọi người giải tán. [4][1]

Sắc lệnh xây cầu vượt biển và tầm nhìn đi trước nửa thế kỷ

Song hành cùng những lần can thiệp vào đời sống chính trị, Norton luôn duy trì niềm tin tuyệt đối vào vị thế nguyên thủ của mình. Khi khám xét túi của Norton lúc ông qua đời, người ta tìm thấy những bức điện tín từ các vị vua chúa châu Âu và châu Á, gồm cả Sa hoàng Nga. Tại San Francisco, ông không chỉ dừng lại ở thư từ bang giao mà còn hướng sự quan tâm đến những công trình giao thông quy mô lớn khi từng ban hành nhiều sắc lệnh kêu gọi xây dựng một cây cầu treo hoặc đường hầm nối liền Oakland và San Francisco. [8][1]

Quyết tâm kết nối hai bờ vịnh được ông cụ thể hóa bằng một văn bản chính thức vào mùa thu năm 1872. Ngày 17 tháng 9 năm 1872, Norton ra sắc lệnh lệnh cho công dân hai thành phố cấp ngân sách khảo sát xây cầu treo từ Oakland Point qua Đảo Goat. Nhận thấy giới chức đương thời vẫn giữ thái độ thờ ơ, trong chính sắc lệnh ngày 17 tháng 9 năm 1872, Norton đe dọa sẽ điều quân đội bắt giữ các lãnh đạo thành phố nếu họ tiếp tục phớt lờ sắc lệnh. [8]

Vào thời điểm đó, ý tưởng vắt ngang một cây cầu hay đào hầm dưới đáy vịnh biển bị nhiều người coi là ảo tưởng viển vông. Dẫu vậy, rất lâu sau khi Hoàng đế Norton qua đời, cây Cầu Vịnh San Francisco–Oakland và Hầm Transbay đã được hiện thực hóa theo ý tưởng tương tự. Nhìn lại những bản đề xuất vượt trước thời đại ấy, nhà văn John Lumea ca ngợi Norton là người có tầm nhìn sớm về kinh tế khu vực Vùng Vịnh cũng như thúc đẩy các giá trị tiến bộ xã hội. [1][9]

Ý tưởng vinh danh vị hoàng đế tự xưng trên chính công trình này tiếp tục bước vào các cuộc tranh luận lập pháp ở thế kỷ 21. Năm 2004, Hội đồng Giám sát San Francisco đã bỏ phiếu thông qua một nghị quyết với tỉ lệ 8-2 tán thành ý tưởng đổi tên Cầu Vịnh theo tên Norton. Dù vậy, vào năm 2013, các nghị sĩ bang California lại đề xuất một nghị quyết đặt tên nhịp tây Cầu Vịnh theo tên cựu Thị trưởng Willie Brown thay vì Norton. [8][9]

Cơn mưa trên phố California và cuộc tiễn đưa của mười ngàn người

Cho đến những ngày cuối đời, Norton vẫn một mực khẳng định rằng có một công ty lớn có tiếng còn nợ ông số tiền 60.000 đô la. Joshua Abraham Norton sinh ngày 4 tháng 2 năm 1818 và mất ngày 8 tháng 1 năm 1880, được biết đến với tên gọi Hoàng đế Norton. Trước khi qua đời ở tuổi 61, ông đã gục xuống vào một đêm mưa tháng 1 năm 1880 ngay phía trước Nhà thờ Cổ St. Mary trên đường California. Cáo phó trên tờ Chronicle ghi nhận Norton ngã quỵ vào khoảng 8 giờ 15 phút tối ngày 7 tháng 1 năm 1880 tại góc phố California và Dupont ở độ tuổi ước tính là 65. [4][1][7][8]

Sau khi vị hoàng đế tự xưng qua đời, Câu lạc bộ Pacific Club đã đứng ra đài thọ tang lễ cho ông với chi phí ước tính 10.000 đô la, thu hút mười ngàn người dân San Francisco đến tiễn đưa. Khi thi hài Norton được đưa đi an táng tại Nghĩa trang Masonic cũ, đoàn xe tang dài tới 2 dặm. Về sau, khi các tu sĩ Dòng Tên mua lại nghĩa trang cũ, hàng trăm người dân lại tề tựu để tham dự lễ cải táng Norton tại Nghĩa trang Tưởng niệm Woodlawn ở Quận San Mateo. Hằng năm vào tháng 1, các thành viên hội E Clampus Vitus đều tổ chức cuộc hành hương viếng mộ phần của ông. Cây gậy đi bộ của Norton trở thành một trong số ít những kỷ vật sống sót qua thời gian và hiện thuộc quyền sở hữu của Hiệp hội Lịch sử California. Cuộc đời của ông cũng trở thành chất liệu để các nhà văn như Mark Twain, Robert Louis Stevenson và Neil Gaiman sáng tạo nên các nhân vật hư cấu. [3][7][1]

Từ góc phố nơi lực lượng cảnh sát từng phải đứng nghiêm giơ tay chào người đàn ông mặc quân phục sờn rách, San Francisco đã dành cho kẻ vỡ nợ một sự che chở trọn vẹn suốt hơn hai thập kỷ. Đô thị cuồng loạn vì vàng ấy đã không xua đuổi một tâm trí tổn thương, mà tự nguyện cùng ông duy trì một ảo tưởng ngập tràn lòng trắc ẩn. Đêm mưa trên đường California đã khép lại bước chân của vị hoàng đế nghèo, nhưng câu chuyện về sự tử tế của thành phố vẫn còn nguyên vẹn qua thời gian.

Nguồn

1. Emperor Norton (Wikipedia) (en.wikipedia.org, bách khoa)
2. Browse Catalog - Digital Archives of Hawaiʻi (digitalarchives.hawaii.gov, nguồn gốc)
3. HEROES: Emperor Reburied - TIME (content.time.com, bài viết)
4. Norton I, Emperor of the United States and Protector of Mexico (web.archive.org, bài viết)
5. Joshua Norton, Auctioneer | The Emperor Norton Trust (emperornortontrust.org, bài viết)
6. Joshua Norton First Set Foot in the United States in Boston — in 1846 | The Emperor Norton Trust (emperornortontrust.org, bài viết)
7. Emperor Norton, zaniest S.F. street character (web.archive.org, bài viết)
8. Emperor Norton's name may yet span the bay / S.F. board endorses plan to rename Bay Bridge after 19th century eccentric (web.archive.org, bài viết)
9. Petition to name Bay Bridge after Emperor Norton gains 1,000 signatures | SF Politics (web.archive.org, bài viết)

Ảnh bìa: minh họa do AI tạo, kèm chữ; không phải ảnh tư liệu, không mô tả khuôn mặt người thật.