Thảm họa Hamel: Khi sông băng trả lại dấu tích sau 40 năm

Tháng 8 năm 1861, tại chân Mont Blanc, người hướng dẫn Joseph-Marie Couttet, khi ấy 72 tuổi, nhận ra cánh tay còn gắn với một bàn tay của người đồng đội mất tích bốn thập kỷ trước. Dấu tích ấy không xuất hiện từ một ngôi mộ hay cuộc tìm kiếm có tổ chức, mà được sông băng Bossons đưa dần tới phần cuối dòng băng. Câu chuyện giải thích vì sao một tai nạn xảy ra năm 1820 vẫn có thể được nhìn thấy lại vào năm 1861, đồng thời cho thấy Joseph Hamel đã sống thế nào dưới cái bóng của thảm họa mang tên mình. [1]

Câu hỏi trung tâm không chỉ là vì sao thi thể xuất hiện muộn. Đó còn là chuyện một con người bị ghi nhớ trước hết bởi một biến cố, dù phần đời còn lại của ông gắn với y học, công nghiệp, địa lý và những nỗ lực kết nối khoa học giữa nhiều quốc gia. [1]

Một chuyến đi kết thúc trong tuyết lở

Năm 1820, Joseph Hamel dẫn một đoàn thám hiểm khoa học lên vùng Mont Blanc. Toàn bộ đoàn bị cuốn vào một trận tuyết lở và rơi xuống khoảng 1.200 feet, tương đương hơn 365 mét. Sau cú rơi, ba người hướng dẫn địa phương bị cuốn vào một khe nứt và mất tích. Tai nạn về sau được xem là tai nạn leo núi khét tiếng đầu tiên ở dãy Alps và được gọi là Thảm họa Hamel. [1]

Điểm đáng chú ý là những người mất tích không đơn giản biến mất khỏi cảnh quan. Họ bị chôn trong một hệ thống băng luôn chuyển động. Với người đứng trên núi, mặt băng có vẻ bất động; nhưng trong thời gian dài, băng có thể đưa vật chất mắc kẹt bên trong đi xuống theo hướng của dòng sông băng. Vì vậy, nơi một người biến mất và nơi dấu tích xuất hiện sau này không nhất thiết trùng nhau. [1]

Bốn mươi năm chờ đợi dưới dòng băng

Tháng 8 năm 1861, phần cuối của Glacier des Bossons, dưới chân Mont Blanc, lộ ra hài cốt của hai người leo núi. Việc nhận diện không dựa vào một câu chuyện truyền miệng mơ hồ: hai hướng dẫn viên từng sống sót sau tai nạn vẫn còn sống, và Joseph-Marie Couttet đã xác định được những gì được tìm thấy. Ông nhận ra một bàn tay cùng phần cánh tay còn gắn với nó là của người đồng đội Balmat. [1]

Sự trở lại ấy cho thấy thời gian trong sông băng không vận hành giống thời gian trên mặt đất. Một vật thể bị vùi có thể nằm ngoài tầm mắt rất lâu, rồi xuất hiện khi dòng băng đưa nó tới vùng thấp hơn hoặc khi phần băng bao quanh tan và giải phóng nó. Đây là cách hiểu về quá trình vận chuyển; nó không biến vụ tai nạn thành một hiện tượng siêu nhiên, nhưng vẫn đủ bất thường để gây chấn động vào thế kỷ 19. [1]

Dự đoán của James David Forbes

Nhà băng hà học James David Forbes từng dự đoán rằng hài cốt của những người mất tích sẽ có ngày được dòng sông băng đưa xuống. Khi các phần thi thể xuất hiện sau 40 năm, dự đoán ấy được xem là chính xác một cách đáng chú ý. Điều quan trọng nằm ở việc ông nhìn sông băng như một dòng vật chất chuyển động, thay vì một khối băng đứng yên chỉ có thể tan tại chỗ. [1]

Tuy nhiên, dự đoán về hướng di chuyển không có nghĩa là có thể biết chính xác ngày, vị trí hay tình trạng của hài cốt khi chúng lộ ra. Sông băng chịu ảnh hưởng của địa hình và quá trình tan băng, còn các vật thể bên trong không nhất thiết di chuyển đồng đều. Vì thế, điều câu chuyện chứng minh rõ nhất là khả năng giải thích dài hạn của địa chất băng, chứ không phải một phép tính có thể cho ra lịch trình hoàn toàn chính xác. [1]

Joseph Hamel sau thảm họa

Joseph Hamel vẫn còn sống khi hài cốt được tìm thấy. Ông sinh năm 1788 tại Sarept, một thuộc địa của người Đức thuộc Giáo hội Moravian, đồng thời là người gốc Đức và thần dân Nga. Hamel được đào tạo để trở thành bác sĩ, sau đó tham gia bộ phận kỹ thuật của Viện Hàn lâm Khoa học Đế quốc Nga. [1]

Tai nạn không biến mất khỏi danh tiếng của ông. Hamel phải sống cùng mối liên hệ dai dẳng với thảm họa, đến mức câu chuyện còn được Mark Twain nhắc lại. Nhưng nếu chỉ nhớ ông như người đứng đầu chuyến đi năm 1820, người đọc sẽ bỏ qua một sự nghiệp rộng hơn nhiều. [1]

Một đời đi qua khoa học và công nghiệp

Ngay sau khi hoàn tất bằng cấp y khoa ở Saint Petersburg, Hamel thực hiện chuyến đi nước ngoài đầu tiên vào năm 1813. Ông tới Anh để tiếp xúc với giới khoa học đương thời và mang theo bản luận án về cấu tạo nẹp chỉnh hình để tặng Humphry Davy. Bản luận án có lời đề tặng bằng tiếng Latin và về sau được một thư viện chuyên ngành tại Hoa Kỳ lưu giữ. [1]

Hamel cũng dành nhiều năm ở Anh, tham gia hoạt động của một hội địa lý và sưu tầm hàng chục nghìn bằng sáng chế của Anh, với mục đích hỗ trợ phát triển công nghiệp Nga. Ông tới Hoa Kỳ vì lý do tương tự, từng ghé Triển lãm Công nghiệp của Tất cả các Quốc gia tại New York năm 1854. Tại Nga, ông viết về nhà máy sản xuất vũ khí Tula của hoàng gia và lịch sử luyện sắt. [1]

Nhìn từ cuối đời, Hamel hiện lên như một học giả lưu động của thế kỷ 19: được đào tạo trong y khoa nhưng làm việc giữa kỹ thuật, công nghiệp, địa lý và thư tịch khoa học. Sông băng khiến tên ông gắn với một thảm họa, còn những chuyến đi và công việc sau đó cho thấy ông không bị giới hạn bởi một vai trò duy nhất. [1]

Điều còn lại sau một cái tên

Thảm họa Hamel có hai lớp ký ức. Lớp thứ nhất là khoảnh khắc kinh hoàng khi cả đoàn rơi xuống cùng trận tuyết lở, khiến ba hướng dẫn viên biến mất trong khe nứt. Lớp thứ hai kéo dài âm thầm hơn: dòng băng vận chuyển dấu tích qua nhiều thập kỷ, để một người sống sót có thể nhận ra bàn tay của đồng đội. [1]

Nhưng câu chuyện không dừng ở sự kỳ lạ của hài cốt. Nó cũng nhắc rằng lịch sử khoa học thường được nhớ qua một biến cố dễ kể, trong khi đời sống thật của nhân vật lại rộng hơn: Hamel vừa mang theo ký ức về một chuyến thám hiểm thất bại, vừa tiếp tục xây dựng mạng lưới kiến thức giữa Nga, Anh và Hoa Kỳ. Nhờ vậy, cái tên Hamel không chỉ thuộc về một vụ tai nạn trên núi, mà còn thuộc về một thời kỳ khoa học đang mở rộng bằng những chuyến đi, bản luận án và các bằng sáng chế. [1]