Tỏi, ngoại tình và hành trình giải oan cho đá nam châm
Một nhánh tỏi từng bị cho là đủ sức làm la bàn mất tác dụng. Còn một hòn đá nam châm đặt dưới gối, theo lời lưu truyền thời trung đại, có thể khiến người vợ ngoại tình rời khỏi giường. Hai quan niệm kỳ lạ ấy không xuất phát từ những đặc tính đã được chứng minh của tỏi hay khả năng phán xét đạo đức của đá. Chúng hình thành quanh một vật thể có biểu hiện khó giải thích đối với người xưa: lodestone, tức đá nam châm tự nhiên. [1]
Câu trả lời ngắn gọn cho bí ẩn này là: hiện tượng từ tính có thật, nhưng những công dụng gắn với tỏi và ngoại tình là phần diễn giải được bồi thêm. Khi Giambattista della Porta thử tác động của tỏi lên đá nam châm, rồi William Gilbert xem xét từ tính như một hiện tượng riêng có thể nghiên cứu, ranh giới giữa điều quan sát được và lời đồn dần hiện rõ. [1]
Điều gì ở đá nam châm khiến người xưa kinh ngạc?
Đá nam châm có thể hút sắt, kể cả khi giữa chúng có giấy hoặc gỗ. Nó cũng có thể hút hoặc đẩy một đá nam châm khác hay một kim đã được từ hóa. Với người chưa có khái niệm về từ trường, đây là một kiểu tác động lạ: hòn đá không cần chạm vào vật mà vẫn khiến vật chuyển động. Chính khoảng cách vô hình ấy mở ra chỗ trống cho nhiều cách giải thích khác nhau. [1]
Một hiện tượng càng khó nhìn thấy cơ chế, nó càng dễ được kể bằng tính cách hoặc ý định. Có thể hình dung một cánh cửa tự mở vì luồng gió: người biết nguyên nhân sẽ tìm khe cửa và hướng gió, còn người chỉ thấy cánh cửa chuyển động có thể gán cho nó một sức mạnh bí ẩn. Đá nam châm cũng dễ bị nhân cách hóa như vậy, dù điều quan sát được ban đầu chỉ là lực hút và lực đẩy. [1]
Tỏi đã bước vào câu chuyện về la bàn như thế nào?
Plutarch và nhà thiên văn Ptolemy từng nhắc tới quan niệm rằng tỏi có thể vô hiệu hóa sức hút của đá nam châm. Về sau, ý tưởng ấy phát triển thành lời đồn rằng thủy thủ bị cấm ăn tỏi hoặc hành vì hơi hay thức ăn này có thể làm la bàn ngừng hoạt động. Chi tiết về một loại thực phẩm quen thuộc khiến lời kể dễ nhớ hơn, nhưng tính dễ nhớ không nói lên tính chính xác. [1]
Lời đồn này ghép hai điều có thật thành một quan hệ chưa được chứng minh: tỏi có mùi mạnh, còn kim la bàn chịu tác động của từ tính. Từ cảm giác rằng tỏi có thể lấn át nhiều thứ, người ta đi thêm một bước và cho rằng nó cũng lấn át được sức hút của đá nam châm. Vấn đề nằm ở bước nối ấy. Hai hiện tượng cùng gây ấn tượng mạnh không có nghĩa một hiện tượng là nguyên nhân của hiện tượng kia. [1]
Vì sao đá nam châm bị gắn với chuyện ngoại tình?
Marbodus, Giám mục Rennes, kể rằng một đá nam châm đặt dưới gối sẽ đẩy người phụ nữ ngoại tình khỏi giường. Lời kể không nêu tác dụng tương ứng đối với người đàn ông ngoại tình. Chi tiết bất cân xứng này cho thấy câu chuyện phản ánh quan niệm xã hội về giới và đạo đức nhiều hơn là mô tả nhất quán về một lực tự nhiên. [1]
Đá nam châm hút hoặc đẩy những vật nhất định, nên các động từ ấy rất dễ được chuyển thành ẩn dụ: hút người trung thành, đẩy người có lỗi, hoặc buộc điều che giấu phải lộ ra. Tuy nhiên, phép ví von không tự biến thành cơ chế. Muốn hòn đá nhận ra ngoại tình, nó phải phản ứng với một đặc điểm liên quan đến hành vi con người; câu chuyện không đưa ra đặc điểm nào như vậy. [1]
Điều đáng chú ý không phải là người xưa thiếu khả năng quan sát. Trái lại, họ đã nhận ra một hiệu ứng tự nhiên rất đặc biệt. Sai lệch xuất hiện khi thuộc tính vật lý của hòn đá được kéo sang lĩnh vực đạo đức. Sức đẩy giữa các nam châm trở thành hình ảnh về sự xua đuổi, rồi hình ảnh ấy được kể như một công dụng thật. [1]
Della Porta đã thử lời đồn về tỏi ra sao?
Trong Natural Magick, xuất bản năm 1558, Giambattista della Porta ghi lại nhiều thử nghiệm với nam châm. Với lời đồn về tỏi, ông chọn một phép thử trực tiếp: thở hơi có mùi tỏi lên đá nam châm và theo dõi xem nó còn hoạt động hay không. Ông không nhận thấy tỏi làm mất tác dụng của hòn đá. [1]
Della Porta còn hỏi những người đi biển về chuyện phải kiêng hành và tỏi để bảo vệ la bàn. Theo lời họ, đó chỉ là chuyện vô lý; thủy thủ không hề sẵn lòng từ bỏ hai loại thực phẩm này. Việc hỏi người sử dụng la bàn không thay thế phép thử vật lý, nhưng giúp kiểm tra một phần rất cụ thể của lời đồn: lệnh cấm ấy có thực sự chi phối đời sống trên tàu hay không. [1]
Cách làm này cho thấy một lời đồn có thể chứa nhiều mệnh đề cần tách riêng. Tỏi có làm đá nam châm yếu đi là một câu hỏi về vật lý. Thủy thủ có kiêng tỏi hay không là câu hỏi về tập quán. Nếu gộp hai câu hỏi, một giai thoại về thủy thủ có thể bị hiểu nhầm thành bằng chứng về từ tính. Tách chúng ra khiến từng phần trở nên dễ kiểm tra hơn. [1]
William Gilbert đã thay đổi câu hỏi như thế nào?
Cuối thế kỷ XVI, thợ chế tạo dụng cụ Robert Norman nhận thấy đầu bắc của kim la bàn hạ xuống sau khi kim được từ hóa. Ông nghiên cứu hiện tượng thay vì chỉ chỉnh kim cho cân bằng. William Gilbert sau đó giải thích đúng hướng rằng Trái Đất tự nó là một nam châm hình cầu khổng lồ; kim la bàn sắp theo trường từ của Trái Đất, không chỉ quay theo hướng bắc – nam mà còn có thể nghiêng theo phương thẳng đứng. [1]
Trong De magnete, xuất bản năm 1600, Gilbert khảo sát từ tính một cách có hệ thống và phân biệt lực hút điện tĩnh với lực hút từ. Sự phân biệt này quan trọng vì những vật cùng có vẻ hút nhau chưa chắc hoạt động theo cùng một cơ chế. Thay vì xếp mọi tác động không tiếp xúc vào một nhóm bí ẩn, ông đặt tên và khảo sát từng loại hiện tượng. [1]
Gilbert bác bỏ thẳng câu chuyện đá nam châm phát hiện người vợ ngoại tình. Điểm chuyển biến không chỉ nằm ở việc thay một câu trả lời sai bằng câu trả lời đúng. Quan trọng hơn, câu hỏi đã đổi: từ việc hòn đá mang quyền năng gì sang việc nó tác động lên vật nào, trong điều kiện nào và theo hướng nào. Khi những câu hỏi trở nên cụ thể, tỏi trở lại là tỏi, chuyện ngoại tình trở lại là một lời kể đạo đức, còn đá nam châm trở thành đối tượng của khoa học. [1]