Trinity không vắng người: Những gia đình bị bỏ lại dưới đám mây phóng xạ

Trước khi mặt trời mọc ngày 16 tháng 7 năm 1945, miền nam New Mexico bừng sáng bởi vụ nổ Trinity, cuộc thử bom nguyên tử đầu tiên. Câu chuyện quen thuộc thường đặt quả bom giữa một sa mạc không có cư dân. Nhưng quanh khu vực ấy vẫn có các gia đình nông dân và chăn nuôi, nhiều người là Hispanic hoặc Indigenous, đang sống nhờ đất đai, nước mưa, vườn rau và đàn gia súc. Câu hỏi quan trọng vì thế không chỉ là Trinity đã mở đầu thời đại nguyên tử ra sao, mà còn là ai đã phải sống tiếp sau ánh chớp ấy. [1]

Theo bài viết của Science History Institute, cuộc thử đã để lại một khoảng cách lớn giữa người biết nguy cơ và người hứng chịu nguy cơ. Các nhà khoa học, bác sĩ và chuyên viên khí tượng từng lo ngại fallout, tức bụi và vật chất phóng xạ phát tán sau vụ nổ, nhưng cư dân gần đó không được cảnh báo rõ ràng. Nhiều gia đình chỉ biết một vụ nổ lớn đã xảy ra, chứ không biết những ngày sau đó có thể ảnh hưởng đến nước uống và thực phẩm của họ. [1]

Trinity có thật sự nằm giữa nơi không có ai?

Không. Điều tra dân số năm 1940 ghi nhận 121 người sống trong vòng 20 dặm quanh địa điểm thử; trong phạm vi 50 dặm có hơn 13.000 người, gồm cư dân Carrizozo, Tularosa, một phần Alamogordo và khu vực Mescalero Apache Reservation. Những con số này không mô tả chính xác từng hộ gia đình, nhưng đủ phá vỡ hình ảnh về một khoảng đất hoàn toàn vô chủ. [1]

Quân đội đã khoanh vùng, dựng boong-ke và trưng dụng đất. Gia đình McDonald bị buộc rời trang trại; ngôi nhà của họ sau đó được dùng để lắp ráp Gadget, tên mã của quả bom plutonium. Vì vậy, chính vật còn lại tại địa điểm thử lại cho thấy nơi ấy từng là không gian dân sự: có nhà ở, đất canh tác và những người phụ thuộc vào mùa màng cùng đàn vật nuôi. [1]

Fallout đi vào bữa ăn và nguồn nước thế nào?

Sau vụ nổ, gió phát tán đám mây chứa bụi và vật chất phóng xạ trên miền nam New Mexico. Cát bị hóa lỏng nguội đi tạo thành những mảnh thủy tinh màu xanh; thép bốc hơi và plutonium góp phần tạo nên đám mây hình nấm. Mưa lớn sau đó có thể cuốn vật chất lắng đọng vào bể chứa, ao hoặc mương. Với các gia đình nông thôn không có nước máy, đây không phải những nguồn phụ: đó có thể là nước uống, nước nấu ăn và nước dùng cho gia súc. [1]

Rủi ro vì thế không kết thúc khi ánh sáng biến mất. Một mái nhà phủ bụi, một bể chứa nhận nước mưa, hoặc một vườn rau tiếp tục cung cấp thực phẩm đều có thể trở thành những điểm tiếp xúc mà mắt thường không nhận ra. Đây là ví dụ để hình dung đường phơi nhiễm, không phải phép tính liều phóng xạ cho từng gia đình. Điều đáng chú ý là cư dân không được khuyên tránh các nguồn này trong những tuần sau vụ thử. [1]

Vì sao cảnh báo không biến thành hành động?

Các bác sĩ và chuyên viên khí tượng đã lo thời tiết có thể đưa fallout đến khu dân cư, nhưng cuộc thử vẫn diễn ra. Sau khi phát hiện mức phóng xạ cao tại một trang trại cách Trinity khoảng 12 dặm, việc sơ tán không được thực hiện. Bí mật quân sự và áp lực tiến độ khiến việc bảo vệ dân sự bị đặt trong thế yếu, dù một số người trong dự án đã nhận ra nguy cơ. [1]

Việc theo dõi sau đó cũng rất thiếu hiệu quả. Huy hiệu đo phóng xạ được gửi đến các bưu điện gần khu vực, nhưng người nhận không có hướng dẫn đủ rõ nên dùng sai hoặc bỏ qua. Một số nhóm giám sát thiếu thiết bị liên lạc đường dài; mẫu bụi được thu bằng máy hút bụi gia dụng rồi thất lạc hoặc bị tiêu hủy. Khi dữ liệu ban đầu đã rời rạc, việc đánh giá hậu quả nhiều thập kỷ sau trở nên khó khăn hơn. [1]

Ký ức của người sống ở phía hạ gió khác gì?

Những người quan sát tại bãi thử để lại nhiều lời kể về quả cầu lửa và tiếng nổ. Ký ức của cư dân gần đó lại gắn với ngôi nhà rung chuyển, bầu trời đổi màu, bụi rơi trên mái, vườn và chuồng trại. Henry Herrera, khi ấy sống ở Tularosa, nhớ đám mây di chuyển về phía vùng dân cư. Những chi tiết ấy đưa Trinity ra khỏi khung cảnh khoa học và quân sự, trở về với các sinh hoạt rất bình thường của một cộng đồng nông thôn. [1]

Từ “downwinders” dùng để chỉ những người không ở tâm nổ nhưng sống trên đường phát tán fallout. Nhiều người trong số họ về sau kể lại các trường hợp ung thư hoặc bệnh tuyến giáp trong gia đình. Những câu chuyện cá nhân không tự xác định được nguyên nhân y khoa của từng bệnh, nhưng cho thấy vì sao cộng đồng tiếp tục đòi được ghi nhận. Năm 2005, Tina Cordova và Fred Tyler thành lập Tularosa Basin Downwinders Consortium để thúc đẩy yêu cầu đó. [1]

Điều gì còn chắc chắn và điều gì vẫn bỏ ngỏ?

Có thể nói chắc rằng cư dân đã sống gần địa điểm thử, không được cảnh báo đầy đủ, và một số nguồn nước cùng thực phẩm của họ có thể đã tiếp xúc với fallout. Cũng có thể nói việc ghi chép, đo đạc ban đầu không đủ tốt để tái dựng mọi đường phơi nhiễm. Báo cáo của National Cancer Institute công bố năm 2020 nhấn mạnh sự bất định lớn khi ước tính liều phóng xạ và số ca ung thư có thể liên quan đến Trinity. [1]

Hai điều đó không mâu thuẫn. Một hồ sơ thiếu không biến trải nghiệm của cư dân thành chuyện không có thật; nó chỉ giới hạn khả năng xác định nguyên nhân y khoa của từng trường hợp. Radiation Exposure Compensation Act, ban hành năm 1990, đã hỗ trợ một số nhóm chịu ảnh hưởng từ các vụ thử hạt nhân và ngành uranium, nhưng theo bài viết, cư dân quanh Trinity không thuộc phạm vi được bồi thường. Vì thế, địa điểm có vẻ vắng người ngày nay vẫn che khuất một lịch sử dân cư từng hiện diện ở đó. [1]