Huy động 10.000 người soi ảnh vệ tinh, vì sao lăng mộ Thành Cát Tư Hãn vẫn bặt tăm suốt 800 năm

Tháng 1 năm 2015, Albert Yu-Min Lin khởi động một dự án kêu gọi công chúng đánh dấu các địa điểm tiềm năng qua ảnh chụp từ không gian. Hơn 10.000 tình nguyện viên đã đóng góp 30.000 giờ làm việc để rà soát diện tích 6.000 kilômét vuông. Những tấm ảnh vệ tinh có độ phân giải 0,5 mét mỗi pixel được chia nhỏ thành 84.183 ô ảnh chồng lấn một phần, cho phép người tham gia quan sát cặn kẽ từng vệt đất bất thường trên thảo nguyên Mông Cổ. [1][4]

Sau 2,3 triệu lượt phân loại đặc điểm từ cộng đồng, các nhà nghiên cứu phải dựa vào sự đồng thuận của đám đông vì không có bất kỳ hình mẫu nào sẵn có để đối chiếu và nhận dạng ngôi mộ. Bài nghiên cứu trên PLOS One chỉ rõ rằng không hề có hồ sơ lịch sử hay khảo cổ nào từng mô tả hình dáng vật lý của nơi chôn cất. Dự án ảnh vệ tinh công bố 55 địa điểm khảo cổ có thể là nơi an nghỉ cuối cùng, và đoàn National Geographic sau đó đã xác nhận 55 địa điểm khảo cổ này trên thực địa từ tấm bản đồ do cộng đồng cùng tạo nên. [4][6][1]

Nhà chinh phục thảo nguyên qua đời vào tháng 8 năm 1227, nhưng vị trí mộ của ông hoàn toàn bặt tăm suốt gần tám trăm năm qua. Làm thế nào mà nơi an nghỉ cuối cùng của một hoàng đế từng làm rung chuyển cả lục địa Á – Âu lại có thể biến mất không để lại dấu tích, đánh bại cả những ống kính vệ tinh tối tân nhất từ quỹ đạo? [6][1]

Những trang sử câm lặng và lời kể muộn màng của Marco Polo

Khi các nhà nghiên cứu tìm kiếm tung tích một lăng mộ hoàng gia, nguồn tư liệu đầu tiên luôn là những văn bản cổ xưa do chính người đương thời ghi lại. Nhưng cuốn *Bí sử Mông Cổ*—bộ tư liệu lịch sử then chốt của thảo nguyên—chỉ ghi nhận năm Thành Cát Tư Hãn qua đời là 1227 mà tuyệt nhiên không cung cấp thông tin nào về việc chôn cất ông. Tác phẩm ghi chép tỉ mỉ từng trận đánh, từng biến cố phả hệ hoàng tộc lại hoàn toàn câm lặng trước nơi hạ huyệt của người sáng lập đế chế. [1]

Những ghi chép hiếm hoi từ bên ngoài xuất hiện rất muộn và cũng không xua tan được màn sương mù bao phủ sự kiện này. Marco Polo chỉ viết về Mông Cổ nhiều thập niên sau cái chết của Thành Cát Tư Hãn. Trong các trang ký sự, thương nhân thành Venice kể rằng các đại hãn và những thủ lĩnh thuộc dòng dõi Thành Cát Tư Hãn đều được đưa về núi Altai để an táng. Dù vậy, Marco Polo ghi nhận rằng đến tận cuối thế kỷ XIII, ngay cả người Mông Cổ cũng không hề biết vị trí ngôi mộ nằm ở đâu. [6][1]

Những tư liệu thời sau của triều đại do con cháu ông thiết lập cũng chỉ để lại những manh mối mơ hồ. Truyền thống của triều Nguyên ghi lại rằng các vị đại hãn Mông Cổ đều được chôn cất xung quanh khu mộ của Thành Cát Tư Hãn. Tên tiếng Trung của khu vực an táng ấy được ghi là thung lũng Qinian, nhưng các tài liệu lịch sử không hề nêu vị trí cụ thể của thung lũng này. [1]

Nhiều thế kỷ tiếp theo, các bộ biên niên sử thảo nguyên lại xuất hiện thêm những chi tiết kỳ lạ về dấu tích của nhà chinh phục. Tác phẩm *Altan Tobchi* năm 1604 cho biết tại khu lăng ở Ordos, người ta thực chất chỉ chôn áo, lều và ủng của Thành Cát Tư Hãn. Đến năm 1662, cuốn *Erdeni Tobchi* thậm chí ghi lại rằng chiếc quan tài đưa Thành Cát Tư Hãn về Mông Cổ có thể đã trống rỗng ngay từ khi tới nơi. [1]

Rừng truyền thuyết: Ngựa giẫm phẳng mộ, đổi dòng sông và lạc đà con

Theo truyền thuyết, sau khi qua đời, thi thể Thành Cát Tư Hãn được đưa về vùng đất nay là Mông Cổ. Trước đó, ông đã yêu cầu các con phải che giấu nơi chôn cất của mình. Nguyện vọng của ông là được an táng không có bia mộ, không để lại bất kỳ dấu hiệu nào cho biết đó là nơi chôn cất. [1]

Từ khoảng trống không dấu tích ấy, dân gian bắt đầu thêu dệt nên những câu chuyện thảm sát đẫm máu để giữ kín bí mật. Phiên bản được kể lại thường xuyên nhất khẳng định có tới 2.000 nô lệ dự tang bị giết hại. Một truyền thuyết khác kể rằng toàn bộ nô lệ xây mộ bị lính canh giết sau khi hoàn tất công việc. Cùng truyền thuyết đó mô tả nhóm lính canh tiếp tục giết những người biết chuyện rồi tự sát để xóa sạch mọi manh mối. [1]

Trí tưởng tượng dân gian còn tạo ra những cách thức phi thường để biến đổi cảnh quan tự nhiên. Một truyền thuyết kể rằng cả một dòng sông đã được chuyển hướng chảy qua mộ nhằm khiến việc tìm kiếm trở nên bất khả thi. Các câu chuyện khác lại kể về những hàng đàn ngựa được lùa giẫm nát phẳng lì khắp khu vực, cây cối được trồng phủ lên trên và lớp băng vĩnh cửu che giấu hoàn toàn nơi chôn cất. [1]

Dù mặt đất đã bị san phẳng, một truyền thuyết khác lại cho rằng nơi chôn cất đã được tìm lại vào 30 năm sau khi ông qua đời. Theo câu chuyện này, một con lạc đà con đã bị chôn cùng vị hãn, để rồi sau đó lạc đà mẹ đã tìm thấy đúng nơi ấy. Chi tiết kỳ lạ này không chỉ tồn tại qua lời truyền miệng thảo nguyên; nhà khảo cổ Nhật Shinpei Kato từng kể lại chuyện lạc đà con như đã được ghi trong ít nhất một văn bản Trung Hoa cổ. [1]

Ikh Khorig: Đại Cấm địa 800 năm được bảo vệ bằng án tử hình

Với độ cao 2.362 mét cùng dáng dấp uốn cong như một chiếc lưỡi liềm, ngọn núi này giữ vị trí tối thượng trong tâm thức của Thành Cát Tư Hãn. Cuốn *Bí sử Mông Cổ* mô tả địa danh này vô cùng chi tiết và nhắc đến nó tới 27 lần. Chính tại sườn núi Burkhan Khaldun, ông từng phủ phục cầu nguyện thần trời Tengri trước khi bước vào cuộc chiến thống nhất các bộ tộc thảo nguyên. Bộ sử còn ghi lại lời thề của chính vị đại hãn, rằng ông sẽ dâng lễ mỗi sáng và thành kính cầu nguyện mỗi ngày hướng về ngọn núi thiêng. [1][2]

Sau khi đế quốc Mông Cổ trỗi dậy, cả một vùng đất rộng lớn quanh Burkhan Khaldun lập tức bị phong tỏa hoàn toàn dưới tên gọi Ikh Khorig, tức Đại Cấm địa. Một vành đai bảo vệ có tổng diện tích 240 kilômét vuông được thiết lập với kỷ luật tàn khốc: bất kỳ kẻ nào xâm nhập trái phép đều phải chịu án tử hình. Bên ngoài hoàng tộc Mông Cổ—những người mang dòng máu "gia đình vàng"—tuyệt đối không một ai được phép đặt chân vào thung lũng cấm. [1]

Để canh giữ ranh giới bất khả xâm phạm này qua nhiều thế kỷ, triều đình đã giao phó trọng trách cho bộ tộc Darkhad, một nhánh thuộc tộc Uriankhai. Đổi lại nghĩa vụ tuần tra nghiêm ngặt truyền từ đời này sang đời khác, người Darkhad được hưởng đặc ân miễn trừ mọi khoản thuế khóa lẫn nghĩa vụ quân sự. Sự hiện diện có tổ chức của những người lính bảo vệ lăng mộ hoàng gia qua nhiều thế hệ cũng làm suy yếu câu chuyện dân gian bấy lâu, vốn kể rằng toàn bộ binh lính chứng kiến tang lễ đều bị hành quyết để giữ kín vị trí chôn cất. [1]

Bức màn phong tỏa vây quanh Burkhan Khaldun kéo dài qua nhiều thế kỷ và vượt qua cả sự sụp đổ của các triều đại. Ngay trong thời kỳ Xô viết, khu vực cấm địa này vẫn tiếp tục bị hạn chế tiếp cận nghiêm ngặt do chính quyền lo ngại ngọn núi có thể trở thành nơi hành hương hoặc biến thành biểu tượng khơi dậy bản sắc dân tộc Mông Cổ. [1]

Khi những chiếc xẻng khảo cổ vấp phải sự giận dữ của công chúng

Năm 1990, cánh cửa thảo nguyên mở ra với giới nghiên cứu quốc tế qua dự án hợp tác Nhật–Mông mang tên Gurvan Gol, tập trung rà soát nơi sinh của Thành Cát Tư Hãn tại tỉnh Khentii. Các nhà khoa học mở rộng phạm vi khảo sát dọc theo lưu vực ba con sông Onon, Kherlen và Tuul. Tuy nhiên, hoạt động này nhanh chóng thổi bùng lên làn sóng biểu tình gay gắt từ công chúng. Đến năm 1993, các nhà khảo cổ Nhật Bản quyết định chấm dứt hoàn toàn công việc tìm kiếm sau khi một cuộc thăm dò dư luận tại Ulaanbaatar cho thấy dự án không được người dân hoan nghênh. [5][7]

Trong thập niên 1990, một đoàn khảo cổ Nhật Bản từng tìm đến một địa điểm gần Batshireet nhưng phải dừng bước trước nỗi lo ngại rằng các nhà khoa học sẽ khai quật hài cốt. Đến năm 2001, một đoàn thám hiểm Mỹ–Mông do ông Maury Kravitz tổ chức đã phát hiện một khu mai táng có tường bao quanh gần Batshireet. Bên trong khu vực này có ít nhất 20 ngôi mộ chưa từng bị mở nắp, thuộc về những nhân vật có địa vị cao. [1]

Giáo sư John Woods cho biết đoàn của ông Kravitz đã tìm thấy một địa điểm chứa các hiện vật thuộc thời đại Thành Cát Tư Hãn, nhưng các nhà nghiên cứu không thể xác định đó có phải là nơi an nghỉ thực sự hay không. Dù vậy, công việc khảo sát không thể kéo dài. Năm 2002, đoàn thám hiểm do Mỹ tài trợ này phải dừng hoạt động sau những cáo buộc về việc xúc phạm mộ phần của các thủ lĩnh truyền thống. [9][7]

Ngày 6 tháng 10 năm 2004, dấu tích một cung điện của Thành Cát Tư Hãn được phát hiện ở vị trí cách Ulaanbaatar 150 dặm về phía đông. Nhà khảo cổ học Shinpei Kato đưa ra giả thuyết rằng lăng mộ có thể nằm gần cung điện này, xuất phát từ việc các quan lại xưa từng di chuyển từ lăng tẩm tới nơi chôn cất để làm nghi lễ. Tuy nhiên, ông Kato khẳng định đoàn nghiên cứu của ông không chủ định tìm kiếm ngôi mộ, dẫu việc phát hiện được nơi an nghỉ cuối cùng sẽ giúp giải đáp bí mật quyền lực của Thành Cát Tư Hãn. [7]

Gò đất bí ẩn trên đỉnh núi và cánh cửa khép kín của UNESCO

Mọi sự chú ý của giới tầm mộ cuối cùng đều dồn về ngọn núi Burkhan Khaldun, nơi tồn tại niềm tin chưa được xác nhận rằng Thành Cát Tư Hãn sinh ra và được chôn ở đâu đó trong vùng núi này. Tại đây, một đoàn khảo sát của Pháp đã ủng hộ giả thuyết về một gò đất dài 250 mét trên đỉnh núi có nguồn gốc nhân tạo. Họ cho rằng gò đất này có thể được xây theo kiểu các lăng mộ hoàng đế Trung Hoa ở Tây An. Khi tiếp cận hiện trường, đoàn khảo sát nhận thấy gò đất này từ lâu vẫn là nơi diễn ra các nghi lễ tôn giáo và hành hương của cư dân quanh vùng. [2][1]

Tuy nhiên, đã không có bất kỳ công bố khoa học nào của Pierre-Henri Giscard về phát hiện trên đỉnh núi. Nguyên nhân là do đoàn khảo sát tiến hành công việc khi chưa được cấp phép và hoàn toàn không thông báo cho chính quyền địa phương. [1]

Những tranh cãi học thuật về ngọn núi thiêng cũng khiến việc tìm kiếm dấu tích lăng mộ thêm mơ hồ. Một giáo sư sử học Mông Cổ cảnh báo rằng núi thiêng không đồng nghĩa với việc Thành Cát Tư Hãn được chôn tại đó. Ngay cả vị trí chính xác của địa danh cũng có nhiều tầng lớp lịch sử, khi nhà dân tộc học S. Badamkhatan xác định từng có năm ngọn núi mang tên Burkhan Khaldun, dù ông cho rằng ngọn núi hiện nay có lẽ là đúng. Cùng với những khoảng mờ địa lý, các quy ước cổ xưa vẫn được người bản địa duy trì nghiêm ngặt, trong đó phụ nữ không được chào đón trên Burkhan Khaldun theo bài tường thuật của đài BBC. [5]

Ngay từ năm 1992, Khu bảo tồn nghiêm ngặt Khan Khentii rộng 12.000 kilômét vuông đã được thành lập. Đến năm 1995, một sắc lệnh tổng thống chính thức hóa việc thờ phụng Burkhan Khaldun và tuyên bố ngọn núi là di tích quốc gia. Ngày 4 tháng 7 năm 2015, UNESCO chính thức ghi danh Burkhan Khaldun là Di sản Thế giới. Kể từ sau dấu mốc được UNESCO công nhận, Burkhan Khaldun chính thức bị cấm đối với các nhà nghiên cứu. [2][5]

Cấu trúc địa táng Hung Nô và sự lựa chọn để linh hồn yên nghỉ

Bên cạnh hướng tìm kiếm trên núi cao, một số nhà nghiên cứu từng chuyển tầm mắt sang những vùng đất khác. Nhà sử học Frank McLynn đưa ra khả năng thi hài Thành Cát Tư Hãn nằm tại vùng Ordos, bởi ông qua đời khi đang đánh dẹp người Tangut ở tây bắc Trung Quốc, cách biên giới Mông Cổ ngày nay khoảng 500 kilômét và thi thể có thể không kịp đưa về quê hương. Dẫu vậy, công trình lăng Thành Cát Tư Hãn tại Nội Mông hiện đại vốn không phải nơi chôn cất ông. Ngay trên đất Mông Cổ, một quốc gia rộng gấp bảy lần Vương quốc Anh nhưng chỉ có 2% đường sá, lời giải cho sự biến mất của lăng mộ còn nằm ở kỹ thuật địa táng thảo nguyên có từ thời người Hung Nô. Nhà khảo cổ Diimaajav Erdenebaatar từng mất tới mười mùa hè khai quật ngôi mộ vua Hung Nô đầu tiên, một cấu trúc buồng gỗ nằm sâu hơn 20 mét dưới lòng đất và chỉ đánh dấu trên bề mặt bằng một khung đá vuông vức. Giữa bình nguyên mênh mông, chỉ cần dỡ bỏ các phiến đá đánh dấu ấy, một ngôi mộ sâu 20 mét sẽ hoàn toàn vô hình trước mắt hậu thế. [6][1][5]

Sự im lặng của lòng đất còn được che chắn bằng bức tường văn hóa bền bỉ của người Mông Cổ, nơi ngôi mộ mang ý nghĩa thiêng liêng gần như tôn giáo theo nhận định của nhà nghiên cứu William Honeychurch. Truyền thông phương Tây thường lãng mạn hóa sự phản đối của người dân bản địa thành lời đồn về một lời nguyền rằng thế giới sẽ tận diệt nếu lăng mộ bị phát hiện. Trên thực tế, quan niệm truyền đời của người Mông Cổ chỉ đơn giản cho rằng việc xâm phạm mộ tổ tiên sẽ phá hủy linh hồn bảo hộ của họ. Người phiên dịch Uelun từng chia sẻ rằng việc đào xới lăng mộ sẽ vi phạm chính mong muốn được giữ kín của vị khả hãn. Cô tin rằng nếu Thành Cát Tư Hãn thực sự muốn người đời sau tìm thấy nơi chôn cất, ông đã để lại một dấu hiệu. [6][5][7]

Dù Albert Yu-Min Lin cùng hàng vạn người có miệt mài soi rọi từng tấc đất từ không gian, nơi an nghỉ ấy vẫn nằm ngoài tầm với của các ống kính vệ tinh hiện đại. Người Mông Cổ không cần một tọa độ cụ thể để tôn kính cội nguồn. Giữa đất trời bao la không một vết tích, vị khả hãn vĩ đại tiếp tục yên nghỉ đúng như cách ông từng chọn lựa khi khép lại cuộc đời.

Nguồn

1. Burial place of Genghis Khan (Wikipedia) (en.wikipedia.org, bách khoa)
2. Burkhan Khaldun (Wikipedia) (en.wikipedia.org, bách khoa)
3. Genghis Khan and the making of the modern world : Weatherford, J. McIver : Free Download, Borrow, and Streaming : Internet Archive (archive.org, nguồn gốc)
4. Crowdsourcing the Unknown: The Satellite Search for Genghis Khan - PMC (www.ncbi.nlm.nih.gov, nguồn gốc)
5. Why Genghis Khan’s tomb can’t be found (www.bbc.com, bài viết)
6. Where is the tomb of Genghis Khan? | Live Science (www.livescience.com, bài viết)
7. Remains of Genghis Khan palace unearthed (www.nbcnews.com, bài viết)
8. Genghis Khan’s Tomb: The mysterious and gruesome story behind infamous leader’s ‘missing’ grave - Yahoo News Canada (ca.yahoo.com, bài viết)
9. Maury Kravitz: 1932-2012 – Chicago Tribune (www.chicagotribune.com, bài viết)
10. Côte-d'Or - archéologie. Dijon : des drones pour résoudre une énigme vieille de huit siècles (www.bienpublic.com, bài viết)

Ảnh bìa: minh họa do AI tạo, kèm chữ; không phải ảnh tư liệu, không mô tả khuôn mặt người thật.