Từ Kafka đến “Lynchian”: nguồn gốc nỗi bất an trong điện ảnh David Lynch

Một thị trấn yên bình, những bãi cỏ được chăm chút và nhịp sống tưởng như không có gì bất thường. Rồi Jeffrey Beaumont tìm thấy một tai người bị cắt rời trên cánh đồng. Sự đối lập mở đầu Blue Velvet không chỉ tạo cú sốc cho câu chuyện: nó cho thấy con đường rõ nhất mà văn chương Franz Kafka đi vào điện ảnh David Lynch. Cái phi lý không xuất hiện ở một thế giới xa lạ, mà đột ngột trồi lên giữa đời thường và buộc nhân vật phải sống theo một logic ngày càng méo mó. [1]

Ảnh hưởng ấy không có nghĩa Lynch đưa nguyên cốt truyện Kafka lên màn ảnh. Nó nằm sâu hơn, trong cách ông đặt con người cô độc trước những tình huống khó hiểu, để cái quen thuộc và cái đáng sợ cùng tồn tại mà không triệt tiêu nhau. Nhìn từ Kafka, thuật ngữ “Lynchian” vì thế không chỉ mô tả hình ảnh kỳ quái; nó gọi tên một cảm giác bất an nảy sinh khi trật tự bề ngoài vẫn nguyên vẹn nhưng ý nghĩa bên trong đã rạn vỡ. [1]

“Lynchian” thực sự mô tả điều gì?

Theo định nghĩa được Oxford English Dictionary ghi nhận, “Lynchian” chỉ sự đặt cạnh nhau giữa các yếu tố siêu thực hoặc hiểm ác với môi trường bình thường hằng ngày. Blue Velvet, bộ phim giật gân ra mắt năm 1986, thể hiện đặc điểm này đặc biệt rõ. Jeffrey, một sinh viên trẻ, lần theo bí ẩn của chiếc tai và cùng Sandy bị cuốn vào thế giới của Frank Booth, Dorothy Vallens, ma túy, kiểm soát và bạo lực. [1]

Điểm đáng chú ý là bộ phim không thay thế thị trấn bình thường bằng một địa ngục bí mật. Hai thế giới được giữ lại đồng thời. Chính khoảng cách giữa vẻ ngoài thanh bình và những gì diễn ra bên dưới làm mỗi bên trở nên đáng ngờ hơn: sự tàn bạo có thể ẩn sau một con phố quen, còn nét tử tế có thể tồn tại rất gần hiểm nguy. Hiệu ứng “Lynchian” nằm trong sự va chạm ấy, chứ không chỉ ở từng hình ảnh gây sốc riêng lẻ. [1]

Vì sao Kafka là ảnh hưởng đặc biệt với Lynch?

Lynch từng gọi Kafka là ảnh hưởng lớn nhất và nói về nhà văn này như một nghệ sĩ gần gũi với mình đến mức có thể xem là người anh em tinh thần. Khi mới làm phim, ông đọc say mê The Metamorphosis. Ông còn viết kịch bản, dựng bảng phân cảnh cho một bản chuyển thể, nhưng dự án nhiều lần không thành và cuối cùng không được sản xuất. Trong Twin Peaks, chân dung Kafka cũng được giấu ở hậu cảnh một số khuôn hình. [1]

Những chi tiết đó cho thấy đây không phải một liên hệ do khán giả gán ghép về sau. Tuy nhiên, ảnh hưởng đáng kể nhất không nằm ở chân dung xuất hiện trên màn hình hay ở bộ phim chuyển thể còn dang dở. Lynch dường như tiếp nhận từ Kafka một phương pháp: bắt đầu bằng không gian có vẻ dễ nhận biết, đưa vào đó một biến cố không thể giải thích trọn vẹn, rồi quan sát nhân vật cố tìm quy luật trong hoàn cảnh không còn tuân theo lẽ thường. [1]

Blue Velvet mang chất Kafka ở đâu?

Chiếc tai bị cắt rời là vật thể cụ thể, nhưng nó hoạt động như một vết nứt trong nhận thức của Jeffrey. Trước khi nhìn thấy nó, cậu có thể coi thị trấn là một chỉnh thể bình thường. Sau phát hiện ấy, mọi cảnh quen thuộc đều có khả năng che giấu một tầng khác. Câu hỏi ban đầu tưởng đơn giản, chiếc tai thuộc về ai, dần mở thành vấn đề lớn hơn: Jeffrey đang sống trong loại thế giới nào, và vì sao vẻ bình yên có thể đứng cạnh sự tàn nhẫn đến vậy? [1]

Đây là điểm Blue Velvet gần với kiểu bất an trong tác phẩm Kafka. Nhân vật không nhất thiết bước qua một cánh cửa để sang thế giới kỳ ảo; chính đời sống quen thuộc bỗng vận hành theo quy tắc mà họ không hiểu hết. Một ví dụ để hình dung: nếu đồ vật trong căn phòng vẫn ở đúng chỗ nhưng mọi người xung quanh đột nhiên cư xử như thể một luật vô hình đã được ban hành, cảm giác đáng sợ sẽ đến từ việc không biết luật ấy, chứ không cần căn phòng biến dạng.

Nhân vật cô lập và logic méo mó gặp nhau ra sao?

Các nhân vật Kafka được mô tả là vừa xa lánh thế giới đời thường vừa phải tiếp tục hoạt động trong đó. Họ tìm kiếm sự thật, căn tính hoặc mục đích giữa một trật tự không thể hiểu đầy đủ; một số bị dẫn dắt bởi logic riêng lệch lạc, rơi vào những tầng tối tăm và những cơn bạo lực khó đoán. Lynch đưa cấu trúc tâm lý tương tự vào phim bằng những nhân vật càng truy tìm lời giải càng bị kéo sâu vào vùng nguy hiểm. [1]

Trong cấu trúc ấy, cô lập không đơn thuần là ở một mình. Đó là tình trạng nhân vật nhìn thấy điều khiến thế giới cũ không còn đáng tin, trong khi những người khác vẫn có thể tiếp tục sinh hoạt như bình thường. Jeffrey bị hấp dẫn bởi bí mật mà cậu phát hiện, nhưng sự tò mò ấy cũng khiến cậu bước xa khỏi vị trí quan sát an toàn. Logic của hành trình vì vậy vừa dễ hiểu vừa bất ổn: muốn biết sự thật là động cơ quen thuộc, song mỗi bước tiến lại làm ranh giới giữa điều tra, ám ảnh và đồng lõa trở nên khó phân biệt. [1]

Quái dị giữa đời thường tạo sức hút thế nào?

Trong The Metamorphosis, Gregor Samsa tỉnh dậy và thấy mình đã biến thành một côn trùng khổng lồ. Sự quái dị được đặt ngay trên giường ngủ, giữa một buổi sáng vốn thuộc về sinh hoạt quen thuộc. Chi tiết đó gợi ra nguyên tắc mà điện ảnh Lynch khai thác hiệu quả: điều phi lý càng ở gần thói quen hằng ngày, nó càng khó bị đẩy sang phạm vi của một cơn ác mộng xa xôi. [1]

Bởi vậy, vẻ đẹp và sự yên ổn trong Blue Velvet không chỉ làm phông nền tương phản với bạo lực. Chúng giữ người xem ở trạng thái phân vân: nên tin vào bề mặt bình thường hay vào vùng tối vừa lộ ra? Bộ phim không cần xóa bỏ một phía để xác nhận phía còn lại. Cả hai cùng tồn tại, khiến cảm giác bất an kéo dài sau khi bí ẩn cụ thể đã được nhận diện. [1]

Di sản Kafka trong phong cách Lynch có thể được hiểu rõ nhất ở chính trạng thái lưỡng lự này. Cái kỳ quái không phá hủy hoàn toàn đời thường; nó làm đời thường trở nên không còn vô tội. Và nhân vật, dù cố tìm một câu trả lời, vẫn phải hành động bên trong thế giới mà câu trả lời ấy chưa chắc giúp họ hiểu thấu. “Lynchian” vì thế là cách nhìn vào mặt dưới của cái quen thuộc, nơi một chi tiết sai chỗ có thể làm toàn bộ thực tại đổi nghĩa. [1]