Từ Sarnaki đến Motyl: hành trình bí mật đưa linh kiện V-2 khỏi Ba Lan

Mùa hè năm 1944, một chiếc Dakota của Không quân Hoàng gia Anh hạ cánh trong đêm xuống bãi đáp dã chiến mang mật danh Motyl ở miền nam Ba Lan. Hàng hóa được chuyển lên máy bay không chỉ gồm các bộ phận quan trọng của tên lửa V-2 mà còn có báo cáo khoa học do người Ba Lan chuẩn bị bí mật tại Warsaw. Chuyến bay là chặng cuối của một chiến dịch gồm nhiều mắt xích: phát hiện nơi thử tên lửa, thu hồi vật chứng trước quân Đức, phân tích cấu tạo và đưa kết quả ra khỏi vùng bị chiếm đóng. Chính chuỗi phối hợp ấy giúp Đồng minh hiểu rõ hơn vũ khí mà trước đó họ chủ yếu biết qua những báo cáo rời rạc. [1]

Vì sao các báo cáo ban đầu chưa đủ sức thuyết phục?

Trong những năm đầu chiến tranh, tình báo Anh nhận được thông tin về các cơ sở thử nghiệm khác thường tại Peenemünde trên bờ biển Baltic. Một số điệp viên đề cập tên lửa tầm xa, nhưng các báo cáo thiếu nhất quán khiến giới phân tích chưa thể biết đâu là dự án thực, đâu là tin phóng đại. Reginald Victor Jones, nhà khoa học đồng thời là sĩ quan tình báo, tin rằng Đức đang phát triển một tên lửa rất lớn. Lord Cherwell, cố vấn khoa học của Winston Churchill, lại hoài nghi nhận định này. [1]

Bất đồng đó phản ánh khó khăn của tình báo kỹ thuật: một thiết bị chưa từng xuất hiện thường khó đánh giá bằng tiêu chuẩn của những vũ khí đã biết. Tin tức từ nhiều điệp viên có thể chỉ ra một hướng điều tra, nhưng chưa cho thấy chính xác kích thước, nhiên liệu, hệ thống dẫn đường hay khả năng vận hành. Muốn chuyển từ nghi vấn sang hiểu biết có thể sử dụng trong quân sự, phía Anh cần vật chứng đủ rõ để đối chiếu với các báo cáo. [1]

Tại sao Ba Lan trở thành mắt xích quyết định?

Peenemünde là trung tâm phát triển V-2 dưới sự chỉ đạo của Wernher von Braun và Walter Dornberger. Sau cuộc ném bom của RAF vào tháng 8/1943, Đức phân tán một phần chương trình sang Ba Lan bị chiếm đóng. Các cuộc phóng thử quanh Blizna tạo ra một điểm yếu ngoài dự tính: tên lửa gặp trục trặc có thể rơi cách nơi phóng một quãng xa, để lại linh kiện mà người trên mặt đất có cơ hội tiếp cận. [1]

Quân đội Nội địa Ba Lan đã biến cơ hội đó thành một hoạt động có tổ chức. Người dân địa phương, liên lạc viên, điện đài viên, kỹ sư, nhà khoa học và các nhóm kháng chiến tham gia những khâu khác nhau, từ theo dõi vụ thử đến giấu và vận chuyển mảnh vỡ. Cấu trúc phân tán giúp một người không cần biết toàn bộ chiến dịch, nhưng cũng khiến công việc dễ đổ vỡ nếu một điểm cất giấu bị phát hiện hoặc một chuyến liên lạc bị chặn. Quân Đức biết linh kiện biến mất sau một số vụ rơi và đã tăng cường tìm kiếm. [1]

Quả tên lửa ở Sarnaki cung cấp điều gì mới?

Bước ngoặt xuất hiện khi một quả V-2 rơi xuống vùng đầm lầy tại Sarnaki, gần sông Bug, nhưng không nổ hoàn toàn. Một phần đáng kể của tên lửa còn lại, đem đến nhiều thông tin hơn những mẩu vật liệu rời rạc thu được trước đó. Vật chứng lúc này không tự giải đáp mọi câu hỏi, nhưng cho phép các nhà phân tích kiểm tra xem những giả thuyết về cấu tạo V-2 có phù hợp với phần cứng thực tế hay không. [1]

Các bộ phận thu hồi được chuyển về Warsaw, nơi Janusz Groszkowski, chuyên gia kỹ thuật vô tuyến, và nhà hóa học Marceli Struszyński tiến hành nghiên cứu. Họ không tìm cách lắp thành một tên lửa hoạt động, mà đo đạc, chụp ảnh và phác họa từng thành phần. Hệ thống dẫn đường, động cơ, bể nhiên liệu và kết cấu đều là những phần cần xem xét. Các báo cáo sau đó giúp giới khoa học Đồng minh có bức tranh cụ thể hơn về cách V-2 vận hành. [1]

Vì sao vật chứng phải rời Ba Lan bằng đường không?

Phân tích tại Warsaw mới giải quyết được một nửa vấn đề. Linh kiện và tài liệu còn phải đến tay các chuyên gia Anh trước khi bị quân Đức phát hiện hoặc trước khi việc chuyển giao trở nên quá muộn đối với hoạt động quân sự. Những tuyến liên lạc viên xuyên qua châu Âu bị đánh giá là chậm và dễ bị chặn. Một chuyến bay vào lãnh thổ bị chiếm đóng có rủi ro lớn, nhưng có thể đưa cùng lúc vật chứng, báo cáo và những người nắm rõ quá trình thu thập ra ngoài. [1]

Chiếc Dakota bay từ Italy trong đêm, còn Quân đội Nội địa Ba Lan bảo vệ bãi Motyl và hướng dẫn máy bay xuống đường băng thô sơ. Phi hành đoàn phải tìm đúng địa điểm, nhận hàng và cất cánh trước khi lực lượng Đức can thiệp. Các bộ phận tên lửa đi cùng báo cáo khoa học được biên soạn tại Warsaw và những nhân vật quan trọng của lực lượng ngầm. Nhờ vậy, phía tiếp nhận không chỉ có những vật thể rời rạc mà còn có phần giải thích về nguồn gốc và ý nghĩa kỹ thuật của chúng. [1]

Chiến dịch cho thấy điều gì về V-2 và chiến tranh?

V-2 là tên lửa đạn đạo đầu tiên trên thế giới và lao xuống mục tiêu ở tốc độ siêu thanh. Khác với bom bay V-1, tiếng động của V-2 đến sau vụ nổ, khiến người dưới mặt đất không có dấu hiệu âm thanh để kịp phản ứng. Tên lửa gây thương vong cho hàng nghìn người tại London và Antwerp, nhưng xuất hiện khi Đức đã không còn khả năng đảo ngược cục diện chiến tranh. Sự tiên tiến về kỹ thuật vì thế không đồng nghĩa với hiệu quả chiến lược quyết định. [1]

Công nghệ ấy cũng gắn với hệ thống cưỡng bức lao động tại nhà máy ngầm Mittelwerk ở miền trung nước Đức, nơi tù nhân trại tập trung bị buộc sản xuất tên lửa trong điều kiện chết chóc. Về sau, kỹ thuật V-2 ảnh hưởng đến cả tên lửa đạn đạo và các chương trình không gian. Tuy nhiên, hành trình từ đầm lầy Sarnaki tới chiếc Dakota tại Motyl cho thấy một mặt khác của lịch sử công nghệ: bí mật quân sự có thể bị phá vỡ không phải bởi một phát hiện đơn lẻ, mà bởi sự phối hợp giữa quan sát tại chỗ, phân tích khoa học và vận chuyển bí mật. [1]