Tướng Anopheles: Vì sao muỗi có thể làm đổi hướng chiến tranh?

Trong một cuốn sách về lịch sử nhân loại, nhà sử học Timothy Winegard hình dung Anopheles như “Tướng Anopheles”, một vị tướng không có quân phục nhưng để lại những chiến trường đầy người bệnh. Hình ảnh ấy không biến con muỗi thành nhân vật siêu nhiên; nó nhấn mạnh một điều cụ thể hơn: trong nhiều cuộc chiến, bệnh do muỗi truyền đã làm suy yếu quân đội với quy mô vượt xa những gì diễn ra trên chiến tuyến. [1]

Câu hỏi trung tâm vì thế không phải là muỗi có thể thắng một trận đánh theo nghĩa thông thường hay không, mà là nó đã làm thay đổi điều kiện của chiến tranh như thế nào. Câu trả lời nằm ở ba mắt xích: côn trùng truyền mầm bệnh, địa hình tạo môi trường sinh sản, còn quân đội phải thay đổi kế hoạch để đối phó với một đối thủ không thể nhìn thấy. [1]

Vì sao một côn trùng nhỏ lại tác động lớn?

Muỗi không trực tiếp chiếm thành, pháo đài hay kho lương. Tác động của nó đến từ việc biến môi trường thành một phần của cuộc chiến. Một vùng đầm lầy, bờ sông hoặc khu đất ngập nước có thể làm chậm bước tiến, khiến binh lính mắc bệnh, sốt cao và kéo dài thời gian một chiến dịch. Khi số người đủ sức chiến đấu giảm, kế hoạch quân sự phải chịu sức ép ngay cả khi đối phương chưa giành được ưu thế trên chiến trường. [1]

Nguồn kể lại một số trường hợp cho thấy sự chênh lệch ấy rất rõ: trong Chiến tranh Tây Ban Nha–Mỹ, số quân nhân Mỹ chết vì giao tranh thấp hơn nhiều so với số chết vì bệnh do muỗi truyền. Những con số này không có nghĩa mọi cuộc chiến đều diễn ra theo cùng một quy luật, nhưng chúng cho thấy “tổn thất” trong lịch sử quân sự không chỉ được tính bằng người chết vì đạn pháo. [1]

Không phải mọi loài muỗi đều truyền cùng bệnh

Điểm quan trọng thường bị bỏ qua là “muỗi” không phải một đối thủ duy nhất. Trong số rất nhiều chi muỗi, chỉ ba chi được nguồn nhắc đến như những nhóm truyền bệnh cho người: Anopheles, Culex và Aedes. Anopheles gắn với sốt rét; Culex có thể truyền viêm não, giun chỉ và virus West Nile; còn Aedes liên quan đến sốt vàng, sốt xuất huyết và viêm não. [1]

Vai trò truyền bệnh cũng gắn với giới tính của côn trùng. Muỗi cái cần hút máu để phát triển trứng, vì vậy chúng mới là nhóm đốt người; muỗi đực sống nhờ mật hoa. Chi tiết này giải thích vì sao hình ảnh “Tướng Anopheles” trong cuốn sách được nhân cách hóa ở dạng giống cái: đó là cách kể dựa trên sinh học, không phải một tuyên bố rằng mọi con muỗi đều nguy hiểm như nhau. [1]

Đầm lầy từng là một lớp phòng thủ tự nhiên

Lịch sử Rome cho thấy địa hình và bệnh tật có thể kết hợp thành một bức tường vô hình. Những vùng đầm lầy Campagna quanh thành phố từng là nơi muỗi phát triển, đồng thời gây khó khăn cho các đạo quân tiến vào. Theo cách diễn giải được giới thiệu trong cuốn sách, nhiều đoàn quân xâm lược bị suy yếu bởi bệnh trước khi có thể tạo ra một cuộc vây hãm quyết định; người La Mã cũng không đứng ngoài nguy cơ này. [1]

Nhiều nhà cầm quyền từng tìm cách cải tạo vùng đất ngập nước, nhưng các nỗ lực kéo dài qua nhiều thế kỷ. Chỉ đến một dự án tiêu thoát nước quy mô lớn dưới thời Benito Mussolini, mối đe dọa từ vùng đầm lầy mới giảm mạnh. Điều đáng chú ý là khi hạ tầng thay đổi, giá trị quân sự của địa hình cũng thay đổi theo: nơi từng cản bước quân đội lại trở thành vùng cần được bảo vệ và kiểm soát bằng các biện pháp y tế. [1]

Chiến tranh thế giới thứ hai cho thấy mặt trái của việc cải tạo đất

Năm 1943, khi quân Đồng minh tiến qua Italy, vùng đầm lầy quanh Rome đã không còn nguyên trạng như trước. Bài viết giới thiệu cuốn sách cho biết lực lượng Đức được cho là đã tìm cách đảo ngược hệ thống bơm và mở đê, làm nước mặn quay trở lại khu vực từng được tháo khô. Các biện pháp khác gồm thu giữ quinine và màn chống muỗi, với mục tiêu làm tăng nguy cơ bệnh cho cả binh lính lẫn dân thường. [1]

Kết quả được mô tả là hỗn hợp. Quân Đồng minh đã dùng thuốc chống sốt rét nên phần lớn binh lính sống sót qua nguy cơ này, trong khi số ca sốt rét được báo cáo ở dân cư địa phương tăng mạnh trong năm sau đó. Cách diễn giải về chủ ý của phía Đức vẫn được gắn với lời kể của Timothy Winegard và tài liệu mà ông sử dụng; còn tác động lên dân thường là phần được bài viết trình bày như một hậu quả nghiêm trọng của việc khôi phục môi trường sinh bệnh. [1]

Muỗi đã thay đổi tổ chức chiến tranh ra sao?

Khi bệnh trở thành một lực lượng có thể làm tan rã đơn vị, quân đội phải coi y tế là một phần của chiến lược. Màn chống muỗi, thuốc chống sốt rét, kiểm soát nước đọng và việc lựa chọn tuyến hành quân không còn là chuyện hậu cần phụ. Chúng quyết định binh lính có thể ở lại một khu vực bao lâu và một chiến dịch có giữ được nhịp độ hay không. [1]

Từ góc nhìn rộng hơn, lịch sử quân sự không chỉ được tạo nên bởi vũ khí hoặc quyết định của các tướng lĩnh. Nó còn bị định hình bởi những điều kiện nhỏ bé của môi trường: một vùng nước tù, một quần thể côn trùng và một mầm bệnh có thể làm thay đổi cán cân giữa tiến công với phòng thủ. Con muỗi không tự viết lịch sử, nhưng nó buộc con người phải tính đến sinh học trong những kế hoạch vốn thường được kể bằng bản đồ và binh lực. [1]