Vasa chìm sau khoảng 1.300 mét: cảnh báo bị bỏ qua và cuộc điều tra không ai bị phạt

Ngày 10 tháng 8 năm 1628, Vasa rời bến Stockholm trước đám đông chứng kiến chuyến hải hành đầu tiên. Bốn trong mười cánh buồm mở ra, đón làn gió nhẹ lúc khởi hành. Rồi thân tàu nghiêng sang trái. Vasa tự lấy lại thăng bằng trong chốc lát rồi lại nghiêng sang mạn trái. Chuyến đi vừa bắt đầu đã đặt thuyền trưởng Söfring Hansson trước tình thế phải lập tức xử lý: những cửa pháo vẫn đang mở, và nước tràn qua đó vào tàu. [1][7]

Ông ra lệnh đóng các cửa pháo, nhưng nước đã tràn vào tàu trước khi lệnh đóng cửa kịp ngăn dòng nước. Sau làn gió nhẹ lúc rời bến, Vasa còn gặp một luồng gió mạnh hơn rồi chìm chỉ vài phút sau. Từ bến xuất phát đến nơi chìm, con tàu mới đi được khoảng 1.300 mét. Khoảng 30 người thiệt mạng trong chuyến hải hành đầu tiên ấy. [7][1]

Hansson đã ra lệnh đóng cửa pháo ngay khi tàu gặp nguy hiểm. Vậy trách nhiệm của ông nằm ở đâu? Thuyền trưởng đã làm gì sai trong chuyến đi ngắn ngủi ấy, hay cần đặt câu hỏi từ trước đó, ngay ở quyết định cho Vasa rời bến? [7][1]

Một chiến hạm để đổi thế cờ

Chiến hạm trong tay ông là một phần tham vọng quân sự của vua Gustavus Adolphus. Nhà vua ra lệnh đặt hàng Vasa trong bối cảnh Thụy Điển mở rộng quân sự và chiến tranh với Ba Lan–Litva. Nhưng tham vọng ấy đi cùng nhu cầu bù đắp những tổn thất: trong thập niên 1620, hải quân Thụy Điển đã chịu nhiều thất bại nghiêm trọng. [1]

Năm 1625, một cơn bão ở vịnh Riga khiến mười tàu mắc cạn và bị phá hủy. Đến trận Oliwa năm 1627, lực lượng Thụy Điển lại bị phía Ba Lan áp đảo và mất hai tàu lớn. [1]

Gustavus Adolphus say mê pháo binh và nhận thấy tàu chiến có thể làm nơi đặt đại bác để khai hỏa. Bắt đầu từ Vasa, ông ra lệnh đóng một loạt tàu có hai boong pháo hoàn chỉnh: tham vọng ấy sẽ thành hình qua cách bố trí vũ khí trên chiến hạm. [1]

Con tàu được trang trí xa hoa, làm biểu tượng cho nhà vua và Thụy Điển; vũ khí chủ yếu là những đại bác đồng đúc riêng tại Stockholm. Khi hoàn tất, Vasa đứng trong hàng ngũ những chiến hạm được vũ trang mạnh nhất thế giới. [1]

Hai boong pháo, một bài toán trọng lượng

Ngày 16 tháng 1 năm 1625, Henrik Hybertsson và Arendt de Groote ký hợp đồng đóng bốn tàu. Hai tàu có sống tàu dài khoảng 41 mét, hai tàu nhỏ có sống tàu dài khoảng 33 mét. Sống tàu là phần kết cấu chạy dọc đáy thân tàu; những kích thước trong hợp đồng mới đặt ra quy mô công việc, còn việc mang hai boong pháo ra biển đòi hỏi giải quyết bài toán trọng lượng. [1]

Hybertsson bị bệnh vào cuối năm 1625. Đến mùa hè năm 1626, ông giao việc giám sát cho Henrik Jacobsson, để công việc đóng tàu tiếp tục dưới sự trông coi của người khác. Hybertsson qua đời vào mùa xuân năm 1627, có thể vào khoảng thời gian Vasa được hạ thủy. [1]

Ngày 5 tháng 8 năm 1626, nhà vua ra lệnh đặt cho Vasa 72 khẩu pháo bắn đạn nặng 24 pound. Một boong pháo duy nhất không đủ chỗ lắp số pháo ấy. Phương án cuối cùng là trang bị 56 khẩu loại này, phân bố trên hai boong. [1]

Vasa được đóng khi các nguyên lý lý thuyết về đóng tàu còn chưa được hiểu rõ. Bài toán vượt ra ngoài chuyện tìm đủ chỗ cho đại bác: trọng lượng phân bố trong thân tàu khiến phần trên quá nặng, ảnh hưởng đến khả năng giữ vững con tàu. [1]

Khi Vasa ra khơi, một số bệ pháo vẫn còn trống vì đại bác chưa được giao đủ. Thêm chấn lưu — vật nặng đặt thấp để giúp tàu ổn định — không đương nhiên khắc phục được lỗi phân bố trọng lượng. Để khắc phục tình trạng thiếu ổn định, người đóng tàu có thể phải sửa đổi đáng kể thiết kế, chứ không chỉ thêm vật nặng xuống đáy tàu. [1]

Ba lượt chạy đã đủ để dừng

Söfring Hansson đã sắp xếp một cuộc thử để kiểm tra độ ổn định của Vasa vào mùa hè năm 1628, trước Phó đô đốc Klas Fleming. Trên boong trên, 30 người chạy qua chạy lại để làm con tàu lắc. [1]

Fleming dừng cuộc thử sau đúng ba lượt vì sợ tàu lật. [1]

Gustavus Adolphus từng thăm xưởng tàu vào tháng 1 năm 1628; có thể đó là lần duy nhất nhà vua lên tàu. Trong chuyến đi đầu tiên của Vasa, ông đang chỉ huy quân đội tại Ba Lan. Theo lời khai của thợ cả Göran Mattson, Fleming đã nói rằng ông ước nhà vua đang ở nhà. [1]

Từ phía nhà vua, yêu cầu vẫn là đưa Vasa ra biển càng sớm càng tốt. Những lá thư thúc giục liên tục được gửi tới, bởi Gustavus Adolphus nóng lòng muốn chiến hạm đến Älvsnabben, giữ vị trí soái hạm của hải đội dự bị. [1]

Các thuộc cấp của nhà vua không đủ can đảm về mặt chính trị để công khai bàn về vấn đề của con tàu hoặc hoãn chuyến đi đầu tiên. [1]

Sự thật và lời đồn: ai làm tàu chìm?

Trách nhiệm của Söfring Hansson tiếp tục được xem xét trong cuộc điều tra do Hội đồng Cơ mật Thụy Điển tổ chức để tìm người chịu trách nhiệm về thảm họa. Nhưng khi cuộc điều tra kết thúc, không ai bị trừng phạt. [1]

Một số điều tra viên cho rằng đại bác không được buộc chặt đã lăn sang một bên, khiến tàu lật. Nhưng phiên bản đại bác lăn gây lật tàu đã bị bác bỏ. [7]

Lời quy trách nhiệm cho sự cẩu thả của thuyền trưởng cũng xuất hiện. Phiên bản này cũng bị bác bỏ: ông không cẩu thả. [7]

Một giả thuyết phổ biến khác chuyển sang quá trình đóng tàu: Vasa bị kéo dài hoặc được thêm boong pháo thứ hai giữa chừng. Bằng chứng không ủng hộ giả thuyết này: các phép đo laser trong giai đoạn 2007–2011 không cho thấy những thay đổi lớn trong quá trình thi công sau khi đặt sống tàu. Fred Hocker cũng nhận định rằng các phép đo mới không ủng hộ cách giải thích nhà vua can thiệp vào kích thước khi việc đóng tàu đã bắt đầu. [1][8]

Hocker kết luận thiết kế Vasa vốn đã có lỗi ngay từ đầu. Ông cho rằng Hybertsson chưa từng đóng tàu có hai boong pháo hoặc mang nhiều đại bác như vậy. [8][7][1]

Điều ít ai biết: bốn chiếc thước khác chuẩn

Bốn chiếc thước Hocker tìm thấy khiến người ta đặt câu hỏi về cả những dụng cụ đo gỗ dùng khi đóng tàu. Chúng cùng thuộc quá trình đóng Vasa, nhưng không cùng một chuẩn. [8]

Hai chiếc theo chuẩn foot Thụy Điển, mỗi foot chia thành 12 inch. Hai chiếc còn lại theo chuẩn foot Amsterdam, mỗi foot chia thành 11 inch. [8]

Hocker cho rằng mỗi thợ mộc dùng hệ đo riêng, nên kích thước gỗ có thể khác nhau. [8]

Ở quy mô thân tàu, Hocker còn nhận thấy Vasa không đối xứng: mạn trái có nhiều kết cấu hơn mạn phải. [8]

Hocker cho rằng khi chưa chứa chấn lưu, Vasa có thể đã nghiêng về mạn trái. [8]

Mảnh gỗ sồi đen trong móc kéo

Năm 1663, Albrecht von Treileben dùng chuông lặn để trục vớt hơn 50 khẩu đại bác đồng đắt giá. Những khẩu pháo lên khỏi mặt nước, còn thân gỗ nằm lại. Sau cuộc trục vớt, vị trí con tàu bị quên lãng trong khoảng 300 năm. [7]

Năm 1920, hai anh em xin phép tìm Vasa với một mục đích khác: lấy gỗ sồi làm đồ nội thất Art Deco. Đơn xin bị từ chối; dự định biến gỗ của chiến hạm thành đồ dùng nội thất dừng ở đó. [7]

Anders Franzén dành năm năm tìm kiếm xác tàu ngoài giờ làm việc tại Cục Quản lý Hải quân Thụy Điển. Trong cuộc tìm kiếm, móc kéo của Franzén mắc vào một vật lớn ngày 25 tháng 8 năm 1956. [7]

Vật lớn nằm sâu 100 feet dưới mặt nước. Bằng thiết bị lấy lõi mẫu, Franzén kéo lên một mảnh gỗ sồi đen, ẩm và sũng nước. [7]

Trong vùng nước tối đen, thợ lặn Per Edvin Fälting nhận ra một mạn tàu. Trên mạn ấy có hai hàng cửa pháo. Từ hai hàng cửa pháo ấy, Fälting kết luận con tàu hẳn là Vasa. [7]

Nổi lên chưa phải đã được cứu

Khi bàn cách đưa Vasa lên, có những ý tưởng kỳ quặc: đóng băng con tàu trong một khối băng khổng lồ rồi kéo khối băng lên mặt nước, hoặc lấp đầy thân tàu bằng bóng bàn để nó tự nổi. Cách được chọn đơn giản hơn nhiều. Từ năm 1957, các thợ lặn đào sáu đường hầm bên dưới xác tàu trong bóng tối hoàn toàn. Sáu đường hầm là bước đầu của cuộc trục vớt kéo dài qua nhiều lần dịch chuyển. [7]

Từ tháng 8 năm 1959, các đội nâng tàu lên, di chuyển rồi hạ xuống để đưa Vasa vào vùng nước nông hơn. Họ lặp lại trình tự ấy ít nhất 18 lần. [7]

Ngày 24 tháng 4 năm 1961, ba máy bơm nước lớn bắt đầu hút nước khỏi bên trong Vasa. Con tàu nổi lên ánh mặt trời. Nhưng thân gỗ vừa ra khỏi biển vẫn chứa khoảng 800 tấn nước. Nước trong lòng tàu có thể được máy bơm hút ra; lượng nước ngấm trong gỗ đặt các nhà bảo tồn trước một công việc khác: giữ cho thân tàu khỏi co lại và nứt. [7]

Các nhà bảo tồn phun hỗn hợp nước và polyethylene glycol suốt ngày đêm để giữ cho gỗ khỏi co lại và nứt. Polyethylene glycol là chất dùng cùng nước nhằm bảo vệ gỗ ngậm nước trước nguy cơ co và nứt. Quá trình phun kéo dài 17 năm, với 500 vòi phun tự động. [7]

Trong quá trình khảo cổ, hơn 30.000 hiện vật được tìm thấy. Quần áo và đồ dùng cá nhân đưa đời sống con người trở lại bên cạnh thân gỗ; tiền xu và thịt đóng thùng bổ sung những dấu vết cụ thể khác. [7]

Vasa hôm nay vẫn cần được giữ vững

Bảo tàng Vasa hiện nay chính thức mở cửa ngày 15 tháng 6 năm 1990, trở thành nơi trưng bày mới của con tàu. Đến đầu năm 2025, hơn 45 triệu người đã xem con tàu tại Wasavarvet và Bảo tàng Vasa. Nhưng hành trình từ đáy biển đến trước mắt khách tham quan vẫn đi cùng công việc giữ vững thân tàu: năm 2018, dự án thay 5.000 bu-lông sắt gỉ giúp Vasa nhẹ đi khoảng 8 tấn. Những bu-lông mới được ước tính có thể sử dụng trong 150 năm; đó là tuổi thọ dự kiến của bộ phận thay thế, trong khi thân gỗ vẫn phải đối mặt với những nguy cơ khác. [2][4][3][6]

Giám đốc dự án Magnus Olofsson cho biết gỗ của Vasa đã bắt đầu nứt và cảnh báo rằng cuối cùng con tàu có thể sụp đổ. Áp lực từ giá đỡ bằng thép lên thân tàu đang gây nguy cơ nứt và sụp đổ: chính kết cấu nâng đỡ cũng đặt sức ép lên phần gỗ cần giữ gìn. Một yếu tố gây hư hại khác nằm trong gỗ: các chất ô nhiễm mà gỗ đã hấp thụ suốt thời gian dưới biển tiếp tục làm hỏng vật liệu ấy. Vasa từng nằm dưới đáy biển 333 năm trước khi được trục vớt năm 1961; giờ đây, người bảo tồn tàu phải xử lý cả sức ép từ hệ đỡ lẫn những tác động còn lại từ thời gian tàu ngập nước. [6][1]

Năm 1628, Fleming dừng cuộc thử sau ba lượt chạy vì sợ tàu lật, nhưng Vasa vẫn rời bến. Gần bốn thế kỷ sau, lại có người lên tiếng cảnh báo về con tàu ấy: gỗ của Vasa đang nứt. [1][6]

Nguồn

1. Vasa (ship) (Wikipedia) (en.wikipedia.org, bách khoa)
2. Vasa Museum (Wikipedia) (en.wikipedia.org, bách khoa)
3. New bolts on Vasa (www.vasamuseet.se, nguồn gốc)
4. Vasamuseet ökade antalet besök med 9 procent år 2024 och slog besöksrekord i februari, mars och december (www.vasamuseet.se, nguồn gốc)
5. Swedish archaeologists find 17th-century warship | Sweden | The Guardian (www.theguardian.com, bài viết)
6. ‘We have a lot of cracks’: Swedes seek to save Vasa warship – again | Sweden | The Guardian (www.theguardian.com, bài viết)
7. The Quest to Find—and Save—the World's Most Famous Shipwreck (getpocket.com, bài viết)
8. New Clues Emerge in Centuries-Old Swedish Shipwreck | Public Radio International (web.archive.org, bài viết)
9. GUPEA: Regalskeppet Vasa (web.archive.org, bài viết)
10. KTH räddar Vasa från att kantra - NyTeknik (web.archive.org, bài viết)

Ảnh minh họa do AI tạo, không phải ảnh tư liệu; không mô tả khuôn mặt người thật.