Hưu chiến Giáng sinh 1914: Khi lính Anh và Đức buông súng bước ra vùng đất không người

Đêm 24 tháng 12 năm 1914, sau nhiều tuần thời tiết ẩm ướt kéo dài, một đợt sương giá dữ dội đột ngột bao trùm mặt trận, tạo ra lớp băng và tuyết đông cứng dọc theo chiến tuyến. Giữa bóng tối buốt lạnh, lính Anh ngỡ ngàng nhìn sang bờ phòng tuyến đối diện khi thấy quân Đức thắp nến đặt dọc theo chiến hào và trên những cây Giáng sinh, rồi tiếp tục kỷ niệm bằng cách cất tiếng hát những bài thánh ca Giáng sinh. [1][4][8]

Đúng 20 giờ 30 phút đêm Giáng sinh hôm ấy, một sĩ quan của Trung đoàn Royal Irish Rifles báo cáo về sở chỉ huy: «Quân Đức đã thắp sáng chiến hào của họ, đang hát những bài ca và chúc chúng tôi một Giáng sinh vui vẻ». Liền sau đó, giọng nói của quân Đức cất lên từ phía chiến tuyến bên kia vọng qua bãi đất trống. Trong bức thư gửi về nhà, binh nhì Frederick Heath kể lại rằng tiếng gọi vang tới: «Bước ra đây, người lính Anh; bước ra đây với chúng tôi», dù ban đầu các sĩ quan Anh lập tức ra lệnh cho binh lính phải giữ im lặng vì sợ bẫy. [4]

Lời cầu xin bị cự tuyệt và những vết nứt dưới chiến hào

Cuộc hưu chiến Giáng sinh diễn ra khi cuộc xung đột mới bước sang tháng thứ năm. Sau thế bế tắc của cuộc Chạy đua ra Biển (Race to the Sea) và kết quả không quyết định của Trận Ypres lần thứ nhất, giai đoạn chiến tranh vận động hoàn toàn khép lại. Đến tháng 11 năm 1914, quân đội các bên đã đào những chiến tuyến liên tục trải dài từ bờ Biển Bắc xuống tận biên giới Thụy Sĩ. [1]

Chris Baker, cựu chủ tịch Hiệp hội Mặt trận phía Tây, mô tả hệ thống chiến hào ở giai đoạn đầu cuộc chiến chỉ như «những vết cào trên mặt đất», có những nơi hai làn chiến tuyến đối mặt nhau cách chưa đầy 100 yard. Chính sự cận kề trong bùn lầy đã mở đường cho các cuộc đình chiến cục bộ giữa các đơn vị Anh và Đức xuất hiện từ đầu tháng 11 năm 1914, ngay khi các đoàn quân chôn chân dưới lòng đất. [1][5]

Ở cấp cao nhất, cơ hội hòa hoãn nhanh chóng bị dập tắt. Ngày 7 tháng 12 năm 1914, Giáo hoàng Benedict XV cầu xin một cuộc đình chiến chính thức giữa chính phủ các nước tham chiến. Giáo hoàng tha thiết kêu gọi «tiếng súng có thể im lặng ít nhất là trong đêm thiên thần ca hát», nhưng cả hai phía cầm quyền đều thẳng thừng từ chối lời khẩn cầu ấy. [1]

Dưới đáy chiến hào, những người lính lại tự tìm cách thỏa hiệp riêng. Ngày 1 tháng 12 năm 1914, một binh sĩ Anh ghi lại sự việc một hạ sĩ quan Đức tạt sang thăm hỏi thân thiện vào buổi sáng để «xem tình hình chúng tôi ra sao». Đến đầu tháng 12, một phẫu thuật viên người Đức cũng ghi nhận việc hai bên thực hiện đình chiến nửa giờ mỗi buổi tối để thu hồi xác lính tử trận; trong khoảng thời gian đó, binh sĩ Pháp và Đức thậm chí còn trao đổi báo chí cho nhau. [1]

Chris Baker cũng chỉ ra rằng binh sĩ Tiểu đoàn 2 thuộc Trung đoàn Essex đã gặp quân Đức ngay tại vùng đất không người vào ngày 11 tháng 12, sớm hơn rất nhiều so với đêm Giáng sinh. [5]

Những ngọn nến trên bờ đất và khúc ca trong đêm sương giá

Sau những tuần mưa dầm ẩm ướt của tháng 12, đợt rét đậm tràn về vào ngày 23 tháng 12 khiến mặt đất bùn lầy nhanh chóng đóng băng, tạo nên bối cảnh tuyết phủ quen thuộc trong các ghi chép về cuộc đình chiến. Bước sang Ngày Giáng sinh, chỉ riêng tại khu vực tiền tuyến của quân Anh, các binh sĩ ngỡ ngàng nhận ra quân Đức đã đặt những cây thông Noel nhỏ dọc theo bờ chiến hào đối diện. [5][4]

Ngay đầu tháng 12, Đại úy Sir Edward Hulse thuộc Trung đoàn Scots Guards từng viết rằng ông lên kế hoạch tổ chức một buổi hòa nhạc vào Ngày Giáng sinh để «mang đến cho đối phương mọi hình thức hòa ca có thể hình dung được». Khi quân Anh cất tiếng hát bài thánh ca «O Come, All Ye Faithful», lính Đức lập tức hòa giọng bằng lời tiếng Latinh «Adeste Fideles». Một cựu binh xúc động nhớ lại: «Tôi nghĩ đây là điều phi thường nhất—hai quốc gia cùng hát chung một bài thánh ca ngay giữa cuộc chiến». Hulse mô tả buổi ca hát kết thúc bằng bài «Auld Lang Syne» với sự đồng thanh của cả «người Anh, người Scotland, người Ireland, người Phổ và người Württemberg». [1][8]

Ở nhiều đoạn hào, lính Saxon tỏ ra đặc biệt hào hứng tham gia cuộc hưu chiến và thường chủ động tiếp cận trước. Một người lính Saxon thậm chí đã hét qua vùng đất không người: «Chúng tôi là người Saxon, các anh là người Anglo-Saxon. Có gì để chúng ta phải đánh nhau chứ?». Nhật ký chiến tranh của Scots Guards cũng ghi nhận binh nhì Murker đã «gặp một toán tuần tra Đức, được mời một ly whisky cùng vài điếu xì gà» và nhận được thông điệp đình chiến từ đối phương. [4]

Khoảng cách giữa hai chiến hào nhanh chóng bị thu hẹp nhờ một yếu tố bất ngờ: nhiều binh sĩ Đức từng sống ở Anh, đặc biệt là London, nên rất am hiểu ngôn ngữ lẫn xã hội Anh, giúp việc giao tiếp trở nên vô cùng thuận lợi. Binh lính Anh ghi nhận người Đức liên tục hỏi thăm tin tức từ các giải bóng đá. Bản thân Đại úy Sir Edward Hulse cũng kể lại rằng người phiên dịch đầu tiên ông gặp bên phía Đức là một người gốc Suffolk, anh đã phải bỏ lại bạn gái cùng một chiếc mô tô 3,5 mã lực ở nước Anh trước ngày ra trận. [1]

Cuộc hội ngộ kỳ lạ giữa vùng đất không người

Sáng ngày 25 tháng 12 năm 1914, sự dè dặt ban đầu nhường chỗ cho một loạt cuộc ngừng bắn không chính thức bùng lên dọc theo Mặt trận phía Tây. Ước tính có khoảng 100.000 binh sĩ Anh và Đức đã buông súng bước ra khỏi chiến hào. Từ bãi lầy Flanders, binh nhì Oswald Tilley viết trong lá thư gửi về cho cha mẹ rằng «thực sự hàng trăm người từ mỗi bên đã bước ra vùng đất không người để bắt tay nhau». [1][4]

Gần Armentières, quân Đức cất tiếng hét lớn «Đừng bắn» rồi lăn hẳn một thùng bia Bỉ vào vùng đất không người, cùng các binh sĩ Anh gốc Wales tổ chức tiệc rượu theo mùa. Ở một góc phòng tuyến khác, Trung úy Johannes Niemann người Đức chứng kiến «cảnh tượng khó tin khi binh sĩ của chúng tôi trao đổi thuốc lá, rượu schnapps và sô-cô-la với kẻ thù». Ngày 26 tháng 12, Henry Williamson, một binh nhì 19 tuổi thuộc Lữ đoàn Súng trường London, gửi thư cho mẹ kể lại việc anh đã châm hút điếu thuốc lá Đức lấy trực tiếp từ tay một binh sĩ đối phương còn sống. [8][1]

Khi bước ra giữa bãi đất trống hoang tàn, Bruce Bairnsfather, người đã chiến đấu suốt cuộc chiến, dừng lại trò chuyện và trao đổi cúc áo với một sĩ quan Đức mang cấp bậc trung úy. Ông còn tận mắt chứng kiến người xạ thủ súng máy thuộc đơn vị mình, vốn chỉ là thợ cắt tóc nghiệp dư trong đời thường, đang bình thản trổ tài cắt tóc cho một người lính Đức đang ngoan ngoãn quỳ gối. Giữa bãi đất ấy còn có cuộc hội ngộ khó tin khi một binh sĩ Anh tình cờ gặp lại đúng người thợ cắt tóc Đức từng làm việc tại khu High Holborn ở London, và được người này cắt tóc ngắn gọn gàng ngay giữa hai chiến tuyến. [1][8]

Lời cầu nguyện cất lên bằng tiếng Anh qua giọng đọc của một vị tuyên úy tiểu đoàn, rồi tiếp nối bằng tiếng Đức bởi một sinh viên thần học trẻ. Một nhân chứng có mặt đã mô tả lại khoảnh khắc tĩnh lặng hiếm hoi ấy: «Quân Đức xếp hàng một bên, quân Anh ở bên kia, các sĩ quan đứng phía trước, tất cả đều ngả mũ. Tôi nghĩ đó là cảnh tượng mà người ta sẽ không bao giờ nhìn thấy lần nữa». [8]

Sự thật về trận bóng đá giữa bãi mìn và dây thép gai

Ngày 1 tháng 1 năm 1915, tờ The Times cho đăng bức thư của một bác sĩ thuộc Lữ đoàn Súng trường Anh, kể về «một trận bóng đá… diễn ra giữa họ và chúng tôi ngay trước chiến hào». Tuy nhiên, cuốn lịch sử chính thức của Lữ đoàn Súng trường sau này khẳng định không có trận đấu nào như vậy từng xảy ra, bởi «sẽ là hết sức thiếu khôn ngoan nếu để quân Đức biết được chiến hào của quân Anh được canh phòng mỏng manh đến mức nào». [4]

Trong một cuộc phỏng vấn vào thập niên 1960, Trung úy Johannes Niemann kể lại rằng một trận đấu đã diễn ra giữa các binh sĩ Saxon và lính Scotland trên vùng đất không người. Niemann mô tả trận đấu kéo dài chừng một giờ trên mặt đất đóng băng và hoàn toàn không có trọng tài. Ông còn nhớ khoảnh khắc gió thổi làm lộ việc các binh sĩ Scotland không mặc đồ lót dưới váy kilt, khiến «phía lính Đức chúng tôi cười ầm lên». Cuốn lịch sử chiến tranh của Trung đoàn Saxon Hoàng gia 133 ghi nhận trận đấu này kết thúc với tỷ số 3-2 nghiêng về phía Đức. [4]

Tỷ số 3-2 tiếp tục xuất hiện ở những ghi chép khác rồi bám rễ vào ký ức hậu chiến. Lịch sử của Trung đoàn Lancashire Fusiliers đóng gần Le Touquet ghi lại việc các binh sĩ dùng vỏ hộp khẩu phần làm bóng và để thua quân Đức 3-2. Đến năm 1962, nhà thơ kiêm cựu chiến binh Robert Graves đã hư cấu hóa lại trận đấu trong một truyện ngắn, trong đó ông vẫn giữ nguyên kết quả thua 2-3 của lính Anh trước người Đức. [4]

Nhà nghiên cứu Baker lập luận rằng binh sĩ không thể tổ chức một trận bóng đá quy củ giữa mạng lưới dây thép gai và chằng chịt hố bom của vùng đất không người. Taff Gillingham, chuyên gia quân sự từng tư vấn cho phim quảng cáo Giáng sinh của hãng Sainsbury's, cũng khẳng định: «Bóng đá chỉ đóng một vai trò không đáng kể trong cuộc hưu chiến năm 1914». Thay vì những trận đấu có khung thành và vạch vôi, mặt trận chỉ có những trò đùa bóng bánh chớp nhoáng; một bức thư đăng trên tờ Manchester Guardian ngày 31 tháng 12 năm 1914 mô tả các binh sĩ «chơi một trận bóng bằng vỏ hộp thịt hầm, và một người đã bước sang cắt tóc cho một lính Đức». [5]

Tiếng súng bắn tỉa và lằn ranh mong manh

Một số binh sĩ muốn bày tỏ thiện chí đã bị lính bắn tỉa bắn hạ—chi tiết không hề xuất hiện trong thước phim quảng cáo của chuỗi siêu thị Sainsbury's hay các vở kịch của Nhà hát Hoàng gia Shakespeare. Tại một đoạn chiến hào, một hạ sĩ quan người Anh cố gắng mang thuốc lá sang tặng cho trung đoàn Đức thân thiện thì bị lính bắn tỉa từ một trung đoàn khác không tham gia đình chiến bắn chết, rồi được ghi trong hồ sơ chính thức là «tử trận khi tác chiến». Phía trung đoàn Đức đối diện sau đó đã gửi lời xin lỗi sang phòng tuyến Anh về cái chết của người lính mang thuốc lá này. [5][8]

Nỗi e ngại họng súng bắn tỉa hiển hiện ngay cả với các sĩ quan chỉ huy cấp cao. Đúng ngày Giáng sinh, Chuẩn tướng Walter Congreve, chỉ huy Lữ đoàn Bộ binh 18 đóng gần Neuve Chapelle, viết thư kể lại rằng chính người Đức đã tuyên bố đình chiến trong ngày. Bản thân tướng Congreve thừa nhận ông ngần ngại không muốn bước ra chứng kiến cuộc gặp gỡ vì sợ lính bắn tỉa Đức nhắm bắn. Dẫu vậy, một đại úy thuộc đơn vị của ông vẫn bước tới và «hút một điếu xì gà với tay bắn tỉa giỏi nhất quân đội Đức», một xạ thủ chưa quá 18 tuổi. [1]

Tướng Sir Horace Smith-Dorrien, chỉ huy Quân đoàn II của quân đội Anh, lập tức ra lệnh cấm mọi hình thức giao tiếp thân thiện với quân Đức đối địch. Bên kia chiến tuyến, Adolf Hitler, khi ấy là một hạ sĩ trong Trung đoàn Dự bị Bayern số 16, cũng kịch liệt phản đối cuộc đình chiến. Bầu không khí kỷ luật căng thẳng khiến binh lính phải giấu giếm cuộc gặp gỡ; binh sĩ Pháp Gervais Morillon khi viết thư về nhà kể lại cuộc gặp với lính Đức đã phải cẩn thận dặn cha mẹ: «Con kể cho bố mẹ chuyện này nhưng đừng nói với bất kỳ ai. Chúng con không được phép nhắc đến nó ngay cả với những người lính khác». Binh sĩ Pháp Gustave Berthier cũng ghi lại lời giãi bày của những người lính Đức: «họ không muốn bắn... Họ đã mệt mỏi vì chiến tranh, họ đã lập gia đình như tôi, họ không có bất đồng nào với người Pháp mà là với người Anh». [1]

Alfred Anderson, cựu chiến binh Scotland cuối cùng được biết đến còn sống sót, trong cuộc phỏng vấn năm 2003 vẫn nhớ như in âm thanh của sự im lặng kỳ lạ bao trùm mặt trận vào buổi sáng Giáng sinh năm 1914. Nhưng rồi tiếng súng lại xé toang sự tĩnh mịch. Anderson kể lại: «Sự im lặng kết thúc vào đầu giờ chiều và việc chém giết lại bắt đầu. Đó là một nền hòa bình ngắn ngủi trong một cuộc chiến khủng khiếp». [1]

Mệnh lệnh sắt và cánh cửa hòa bình khép lại

Thực tế, ngay trong mùa đông năm 1914, cuộc ngừng bắn không hề mang tính lây lan giữa các đơn vị lân cận mà là sản phẩm tự phát của vô số sáng kiến địa phương, khiến các khu vực yên bình nằm xen kẽ với những nơi chiến sự vẫn tiếp diễn. Đúng như Đại úy Robert Miles thuộc trung đoàn King's Shropshire Light Infantry ghi nhận, sự kiện này «chưa hề thu xếp trước và hoàn toàn không được phép nhưng được thấu hiểu trọn vẹn và tuân thủ nghiêm ngặt». Sang năm 1915, một số đơn vị vẫn sắp xếp đình chiến nhưng không còn rộng rãi như trước, một phần do các chỉ huy ban hành mệnh lệnh nghiêm khắc cấm tuyệt đối mọi hành vi tiếp xúc. Bertie Felstead, người tình nguyện nhập ngũ năm 1915, đã tham gia vào cuộc đình chiến Giáng sinh thứ hai và cũng là cuối cùng khi đang đóng quân gần làng Laventie ở miền bắc nước Pháp. Binh sĩ Đức trong khu vực của Felstead đã hát bài thánh ca xứ Wales «Ar Hyd y Nos» bằng tiếng Đức, một cử chỉ được hiểu là sự công nhận đáng trân trọng về quốc tịch của trung đoàn đối diện. Felstead mô tả trận bóng của mình là «một kiểu bóng đá thô sơ» với có thể 50 người mỗi bên và kéo dài khoảng nửa giờ. Trò vui kết thúc khi một trung sĩ người Anh ra lệnh cho binh sĩ quay về chiến hào và nhắc nhở họ rằng họ ở đây «để đánh quân Đức, không phải để kết bạn với họ». [8][1][6]

Sau những tổn thất trong các trận đánh năm 1915, bản thân binh sĩ bước sang năm 1916 trở nên ít chấp nhận đình chiến hơn vì cuộc chiến ngày càng thêm cay đắng. Đến các năm 1916 và 1917, sự tàn sát không ngừng của chiến tranh tiêu hao đã làm sâu sắc thêm thù địch đến mức các cuộc gặp gỡ thân thiện ở vùng đất không người gần như không thể nghĩ tới, kể cả vào dịp Giáng sinh. Felstead qua đời vào ngày 22 tháng 7 năm 2001 ở tuổi 106, là người sống sót cuối cùng được biết đến của trận bóng đá giữa vùng đất không người năm ấy. [1][6]

Theo Felstead, Bruce Bairnsfather viết rằng trong cuộc đình chiến «không hề có một nguyên tử thù hận nào ở cả hai phía», nhưng «chưa từng một khoảnh khắc nào ý chí chiến thắng cuộc chiến và ý chí đánh bại họ lơi lỏng». Với ông, trải nghiệm Giáng sinh đó là độc nhất vô nhị: «Tôi sẽ không đánh đổi ngày Giáng sinh độc nhất vô nhị và kỳ lạ ấy lấy bất cứ thứ gì». Nhưng trong khoảng lặng ngắn ngủi ấy, những người lính bước qua dây thép gai đã kịp để lại một ký ức bất tử về tình người giữa bão lửa chiến tranh. [6][1]

Nguồn

1. Christmas truce (Wikipedia) (en.wikipedia.org, bách khoa)
2. Trench warfare, 1914-18 : the live and let live system : Ashworth, Tony : Free Download, Borrow, and Streaming : Internet Archive (archive.org, nguồn gốc)
3. Meetings in No Man's Land : Christmas 1914 and fraternisation in the Great War : Free Download, Borrow, and Streaming : Internet Archive (archive.org, nguồn gốc)
4. The Story of the WWI Christmas Truce | History | Smithsonian Magazine (web.archive.org, bài viết)
5. Truce in the trenches was real, but football tales are a shot in the dark | First world war | The Guardian (www.theguardian.com, bài viết)
6. Bertie Felstead (web.archive.org, bài viết)
7. World War One Christmas Truce Commemorations; Martin Luther King Peace Committee; Newcastle University (web.archive.org, bài viết)
8. When peace broke out | UK news | The Guardian (www.theguardian.com, bài viết)
9. Prince William hails 'lasting memorial' to WW1 Christmas truce - BBC News (www.bbc.co.uk, bài viết)

Ảnh bìa: minh họa do AI tạo, kèm chữ; không phải ảnh tư liệu, không mô tả khuôn mặt người thật.